Кіріспе

1642 жылғы ағылшын азаматтық соғысының бірінші маңызды әрекеті

Халл қаласының бірінші қоршауы – Бірінші ағылшын азаматтық соғысына дейін король Карл I мен Парламент арасындағы қақтығыстың күрт өршуіне алып келді. Карл Йоркширдің шығыс бөлігіндегі Кингстон-апон-Халл қаласындағы ірі қару-жарақ қоймасын бақылауға тырысты. Ол алғаш рет 1642 жылдың сәуір айының соңында қалаға жақындады, бірақ қаланың парламенттік губернаторы сэр Джон Хотем оның талаптарын қабылдамады. Карл Йоркке қайта шегінді, бірақ шілде айында роялистер жеткілікті күшпен жақындасса, Хотем қаланы ар-намысын сақтап тапсыруға дайын болуы мүмкін деген хабарды алды. Карл 4000 сарбаздық әскерімен қалаға бет бұрды. Осы уақытта Халл теңіз жолымен күшейтілді, ал Парламент қала гарнизонына басшылық ету үшін сэр Джон Мелдрумды жіберді, өйткені Хотемнің адалдығына күмән келтірді. Хотем корольдің қалаға кіру туралы талабын тағы да қабылдамады, ал король Йоркке оралғаннан кейін, роялистер Линдси графының басшылығымен тиімсіз қоршау салды. Мелдрум қаладан бірнеше шабуылдар жасады, ал 27 шілдедегі қаланың батысындағы роялистердің қоймасын қиратқан тиімді шабуылдан кейін Линдси қоршауды көтеріп, король әскерін Йоркке қайтарды.

Өмірбаян

1642 жылы ағылшын Парламенті мен оның монархы арасындағы діни, қаржылық және заңнамалық мәселелердегі келіспеушіліктер жарты ғасырдан астам уақытқа созылды. Сол жылдың қаңтар айының басында король Карл өзіне қарсы шығып тұрған бес Парламент мүшесін (депутаттарды) қамауға әрекеттенді, бірақ сәттілікке жете алмады. Парламент Лондонда одан көп қолдауға ие екенін түсінген соң, Карл астанадан қашып кетті, және екі тарап та соғысқа дайындалуға кірісті.

Қаптамасы

ХVII ғасырда Кингстон-апон-Халл, немесе Халл, Йоркширдегі екінші ірі қала болды; халқы 7000 адамды құрады, тек солтүстік астанасы Йорк ғана үлкен болды. Солтүстік теңізіне қол жеткізу, Солтүстік Англияда өндірілген өнеркәсіптік тауарлардың негізгі экспорттық нүктесі болуын қамтамасыз етті; ал Халл және Хамбер өзендерінің тоғысындағы орналасуы оны ішкі сауда жолының орталығына айналдырды. Йоркширдің әскери тарихында Дэвид Кук оны «өте маңызды қала» деп атады, ал Виктория округінің тарихы оны «стратегиялық тұрғыдан маңызды» деп сипаттады. Лоугейттегі қару-жарақ қоймасы, Лондон мұнарасынан кейін Англиядағы екінші үлкені болды; 1642 жылы онда 120 артиллериялық құрал, 7000 баррель ұнтақ және 16000-20000 сарбазға арналған қару-жарақ болды. Қаланың орналасуы оны табиғи түрде қорғануға өте қолайлы етті. Ол XIV ғасырда бекітілген, және содан бері оның қорғаныс қабілеті күшейтілді. 1630 жылдарға қарай Халл қабырғалармен қоршалған; қала тұрған Халл өзенінің батыс жағалауында, өзен жағын қоспағанда, қаланың барлық жағында ортағасырлық қабырғалар, алдында ор және 25 мұнара орналасқан. Шығыс жағалауда Генрих VIII тұсында үш блокхаусты қамтитын қоршау қабырғасы салынды. Епископтар соғысына дайындық ретінде қорғанысқа қосымша жақсартулар енгізілді: ор тазартылды және қосымша ор қазылды. Екі ордың арасында қақпаларға жақын батареялар орнатылды және олар жаңа сыртқы шекараны құру үшін байланыстырылды. Беверли қақпасы мен Солтүстік қақпасына көтергіш көпірлер орнатылды, ал қала қосымша артиллериямен жабдықталды. Екі өзенге де шлюздер орнатылды, бұл гарнизонға қаланы қоршап тұрған төмен жатқан жерлерді су басуға мүмкіндік берді. Тарихшы Эндрю Хоппер Халлді «Англиядағы ең мықты бекініс қаласы» деп сипаттады. Йоркширдің көп бөлігінен айырмашылығы, онда Парламентті немесе Корольді қолдайтын депутаттардың араласуы болды, Халл және оны қоршаған Йоркширдің Шығыс бөлігі Парламентті қолдайтын мүшелерді ғана сайлады. Бұл аймақ сонымен қатар діни тұрғыдан Корольге қарсы болды, себебі мұнда күшті пуритандық халық тұрды. Халл ішінде депутаттар әдетте қала үшін тұруға дайындығы үшін таңдалды, саяси немесе діни сенімдерінен гөрі, өйткені қала әкімшілігі сыртқы ықпалсыз қаладағы өз мүдделерін сақтауға қызығушылық танытты.

Сэр Джон Хотем

Сэр Джон Хотем XVII ғасырдың басында отыз жылдық соғыстың Пфальц науқанында шайқасты, кейін Шығыс Райдингтегі Беверлиден Парламент мүшесі болып сайланды. Ол Томас Вентворттың жақын досы болды, ол оны 1628 жылы Халл губернаторы етіп тағайындады. Хотем епископтар соғысы кезінде патшаға да, Вентвортқа да қарсы шықты және 1639 жылы губернаторлық қызметтен алынды. Келесі жылы ол Вентвортқа күштерді жіберуден бас тартты, соның салдарынан көптеген лауазымдарынан айырылды. Хотем оңай ренжігіштігімен белгілі болды, және сэр Хью Чолмели оны көбінесе эмоцияларының ақыл-ойынан басым түскені ретінде сипаттады. Ол лауазымдарынан айырылғанына намыстанды және Парламентте корольдің саяси қарсыласына айналды, онда ол ең белсенді депутаттардың бірі болды.

Кіріспе

Халл қаласындағы үлкен қару-жарақ қоймасына байланысты екі тарап та қаланың бақылауын алуға құлшынды. 11 қаңтарда Чарльз Ньюкасл графына Халл губернаторы қызметін тапсырды және қаланы Роялистер үшін басып алып, ұстап тұруға бұйрық берді. Сол кезде Хотемге де Парламент тарапынан осындай лауазым мен тапсырма берілді. Ньюкасл 15 қаңтарда Халлға корольдің қала тұрғындарына кешірім беру туралы хаттарымен және оған қару-жарақ қоймасына кіруге рұқсат беруді бұйырды. Қабылдаудан сескенгендіктен, ол бастапқыда «Сэр Джон Савидж» деген атпен кіруге тырысты, бірақ танылып, нағыз есімін ашуға мәжбүр болды. Әскери күші мен жергілікті беделі болмағандықтан, Ньюкасл қалаға кіре алмады және корольге «қала мені ешқандай жолмен қабылдамайды, сондықтан мен мұнда өте қиын жағдайдамын» деген хабарлама жіберді. Хотемнің ұлы, Скарбороудан сайланған депутат капитан Джон Хотем үш күннен кейін, әкесінің 300 шамасындағы жасағымен Халлдің сыртында пайда болды. Капитан Хотемге де қалаға кіруге рұқсат берілмеді, бірақ оларды Парламентке шағымданамын деп қорқытқаннан кейін, жергілікті католиктер мен испандықтар қалаға шабуылдауды жоспарлап отыр деген қауесет таратып, шұғыл жағдай бойынша қалаға кіруге рұқсат алды. Король мен Парламент арасындағы әрекеттерге қарамастан, екі тараптың елді бірлесіп басқарып жатқандығы туралы жалған ой сақталды. Бұл ой Чарльз Англияның оңтүстігінде тұтқындалуы мүмкін деп қорқып, солтүстікке қарай жылжығанда жойылды. Ол 18 наурызда Халлдан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Йоркке келді. Осы уақытта сэр Джон Хотем Халлға қала губернаторы болып келді және Парламенттен «Парламенттің екі палатасының бұйрықтарысыз Халлға ешқандай әскер кіргізбеу» деген тапсырма алды. Қала гарнизоны шамамен 1000 сарбазға дейін артты, бірақ бұған қарамастан Парламент король әскерлерінің жақындығына алаңдады және қаланың қару-жарақ қоймасын Лондонға көшіруді бұйырды.

Патша Карл кіруді талап етеді

Чарльз журналды Лондонға жеткізбес бұрын қолға түсіруге асыққандықтан, Халл қаласына қарай аттанды. Ол өзінің сегіз жасар ұлы – Йорк герцогы (кейін Англия королі Джеймс II), сондай-ақ қуылған Пфальц курфюрсі Карл Луи, бірнеше ақсүйектер мен елу адамнан тұратын шағын отрядты алдынан жіберді. 22 сәуірде бұл топ қалаға кіріп, қала әкімі мен кеңесшілермен күш қуасты. Карл Луи қала әкіміне ертең қалаға келетін корольмен кездесуді жоспарлап отырғанын айтты. Сәйкесінше, келесі күні таңда сэр Льюис Дайв қақпаға жетіп, король Чарльз сол күні қалада тамақ ішуге ниеттенгенін хабарлады. Хотем қала басшыларымен кеңесіп, Чарльздың Халлге кірмеуіне шешім қабылдады, қала қақпаларын нығайтып, көпірлерді көтерді. 23 сәуір таңында Чарльз Беверли қақпасына көптеген жергілікті ақсүйектермен, Монтроз және Линдси графтарымен, Рейннен келген Руперт ханзадасымен және жергілікті жасақтан құралған үлкен әскермен жақындады. Корольдің жаршылары оның келгенін жариялады, содан кейін қала мен журналға кіруге рұқсат беруді талап етті, олардың пікірінше, бұл мүлік коронаның меншігі еді. Хотем қақпаның жанындағы төмен қабырғаға шығып, корольге адал болғанына қарамастан, Парламент оған сенім артқандықтан король мен оның әскерін қалаға кіргізе алмайтынын мәлімдеді. Ол: «Осылай істесем, менің атым жамандық пен сенімсіздікке толы болар еді» деді. Ол корольге он екі адамнан тұратын шағын сүйемелдеушілермен кіруге рұқсат берді, бірақ король отыз адам талап еткенде Хотем тартына білдірді, себебі қаладағы роялистерге ықпал етуі мүмкін деп қорқыды. Екі тарап кешке дейін пікірталас жүргізді, осы уақытта Хотем корольге қала қабырғасынан тамақ жіберуге келісті. Ашуланған король Хотемді сатқын деп жариялады және қала тұрғындары оны қабырғадан лақтырып тастауы керек деді, бірақ бұл мәлімдеме ешқандай әсер етпеді және роялистер Беверлиге қайта шегінді. Парламент корольдің сатқындық айыбына жауап ретінде Хотемнің тек олардың бұйрықтарын орындағанын және корольдің Хотемді сатқын деп атауы Парламенттік ережелерді бұзу болғанын мәлімдеді. Парламенттің бұл мәлімдемесі Хотемге жалпыұлттық назар аударды. Азамат соғысы кезіндегідей, Парламент корольге қарсы жеңісін насихат арқылы тойлады. 23 мамырда Хотемнің Чарльзқа қарсы әрекеттерін ақтаған сөзі памфлет түрінде жарияланды және бір кезде Парламентті жақтағандар «Хотэмиттер» деп аталды. Жауап ретінде Хотемнің өзін королден жоғары санағаны бейнеленген карикатура жарық көрді. Парламент бұл суретті салтанатты түрде өртеуге бұйырды. Хотем Халлде тәртіпсіздік пен бүліктердің тууынан қорқып, сәуірдің соңында Парламент оны өлтірген жағдайда оның ұлы губернаторлық лауазымын иеленетінін жариялады. Дезертирліктерді болдырмау үшін ол король қала қабырғасының сыртында ұсталған сарбаздарды өлтіруге бұйрық берген деген қауесет таратып, оларды қорқытты. Мамыр айының соңында Хотемнің басқаларға «оның қауіп-қатерлері мен жауапкершілігін бөлісуді» талап етуіне жауап ретінде Парламент сэр Уильям Эйрмин, сэр Уильям Стрикленд, Джон Алюред, Майкл Уортон, Генри Дарли және Перегрин Пелхэмді капитан Хотеммен бірге Халлге жіберді. Мамыр айында Парламент Халлдегі қару-жарақтардың көп бөлігін төрт кемемен тасып әкетті. 30 мамырда қалада сақталған қару-жарақтардың шамамен үштен екі бөлігі Лондонға жетті.

Қоршау

Сәуірде патшаны қабылдамағандықтан, Хотем Халлден бірнеше қастандықтарды жоққа шығаруға мәжбүр болды. Азамат соғысы туралы есебінде Кларендон графы Хотемнің сол кезде қаланы патшаның өзіне тапсыруды жоспарлап отырғанын айтты. Лорд Дигби парламенттік кемемен тұтқынға алынды, бірақ өзінің ағылшынша сөйлейтін француз екенін жасырды. Ол Халлға жеткізіліп, Хотеммен кездесіп, шын есімін ашты. Дигби Хотемді Халлді патшаға беруге көндіруге тырысты. Екеуі келісімге келді: егер патша қалаға жеткілікті күшпен жақындасса, Хотем қалаға құрметпен берілмей тұрып, қарсылық көрсетуді көрсете алады. Дигби француз кейпінде Йоркке сапар шегіп, Чарльзге жоспарды жеткізді. 3 шілдеде Чарльз 3000 жаяу әскермен және 1000 атты әскермен Йорктан жолға шықты. Келген соң, келісілгендей патшаны қабылдамай, Хотем патшаның кіру талабына тойтарыс берді. Халлдің қорғанысы одан әрі күшейтілді, ал патша әкелген нашар жаттығудан өткен және жабдықталмаған әскері қалаға шабуыл жасауға жеткіліксіз болды. Чарльз Халлды қоршауға алуды ойлады, бірақ бұрынғы губернатор Томас Глемхэм қаланың тым төменде жатқандығын, жер бетіндегі суға оңай қол жеткізілетінін және парламенттің флотты бақылауы теңіз арқылы оны оңай толықтыруға болатынын айтты. Парламент 10 шілдеде сэр Джон Мелдрум бастаған, 500 мен 1500 аралығындағы қосымша күштерді теңіз арқылы жіберді. Гарнизонды күшейтумен қатар, парламент Хотемнің адалдығына күмән келтіргендіктен Мелдрумды гарнизонға басшылық етуге жіберді. Қаланы қорғануға қолайлы ету үшін Хотем шлюздерді ашуға және Хамбердің жағалауларын бұзуға бұйрық берді, соның арқасында көктемгі толысу қала төңірегіндегі жерді су басуы мүмкін болды. Ол сондай-ақ патша әскері шабуыл кезінде пайдалана алатын кез келген жасырын орындарды жою үшін қала қабырғаларынан тыс ғимараттарды қиратты, соның ішінде солтүстікте Карфузиан ауруханасын және батыста Митон ауылын. Парламент флотты бақыласа да, роялистер Хамбер өзенімен Кейнингхамға дейін, Халлдың шығысына қарай бір кемені жібере алды, онда олар сегіз артиллериялық зеңбіректі түсіріп, содан кейін оларды қаланың шығыс жағындағы батарея құру үшін құрлыққа тасымалдады. Сонымен қатар, Паулл, Хессле және Хамбердің оңтүстік жағалауында өзенді пайдаланатын кемелерге оқ ату үшін бекіністер салынды. Халл қоршауы 10 шілдеде немесе 15 шілдеде басталды деп айтылады, ал Мелдрум жасаған шабуыл Бірінші ағылшын азамат соғысының "алғашқы қаны" деп есептеледі. Джон Рашворттың сөзіне сүйенсек, Мелдрум 500 адаммен патша әскеріне шабуыл жасаған. Роялистердің атты әскеріне жаяу әскері көмектеспеді, шабуылға тап болғаннан кейін олар Беверлиге қарай шегінді. Мелдрумнің әскері оларды қуа жөнелді, екі адамды өлтіріп, отызын тұтқынға алды. Соғыстың осы кезеңінде Ұлыбританиядағы қоршау соғысы тиімді болған жоқ; Еуропа соғыстарында жетілдірілген әдістер қажетті шеберлік пен тәжірибесіз қолданылды. Чарльз қаланы басып алуға тырысқандары сәтсіз аяқталғаннан кейін Халлден кетуге мәжбүр болды, және күштеріне Линдси графы басшылық етті. 27 шілдеде Мелдрумның тағы бір шабуылы Халлдың батысындағы Анлабидегі роялистердің арсеналына шабуыл жасап, он бес зеңбірек пен минометті басып алды. Бұл жеңілістен кейін роялистер қоршауды алып тастап, Йоркке қайта шегінді.

Салдары

Халлдан кері шегінгеннен кейін төрт аптадан аспаған соң, 1642 жылдың 22 тамызында Карл I Ноттингемде патшалық туын көтерді. Ол Эссекс графы мен, тиісінше, Парламентті сатқындар деп жариялады, осылайша Бірінші ағылшын азамат соғысының ресми басталуын белгіледі. Халл мен оның арсеналын бақылауға алу парламентариялық армияның қарсыластарынан жақсы жабдықталған күйде соғысқа түсуіне мүмкіндік берді. Тарихшы И.Э. Райдер бұл оқиғаны соғыстың алғашқы жылындағы "шешуші қадамдардың бірі" деп санайды. 1642 жылдың қыркүйегінде Фердинандо Фэрфакс, Лорд Фэрфакс Йоркширдегі бейбітшілікті сақтау мақсатымен жергілікті роялистермен шабуылдаспау туралы келісімге қол қойды. Хотам бұл қадамға қарсы болды және келісімге қатысты өткір мәлімдемелер жасағаннан кейін, қазан айының басында Селби мен Кавуд қамалын шабуылдап, келісімді бұзды. Одан кейін роялистер Фэрфакстың Брэдфордтағы штаб-пәтерін шабуылдап, жауап берді. Хотамның патшаға қарсы шығу туралы күмәні қалды, Фэрфакспен келіспеушіліктерінің нәтижесінде ол Ньюкасл графымен келісімге келуге тырысты. Капитан Хотам 1643 жылдың маусымында Оливер Кромвельдің бұйрығымен адалдықсыздық үшін тұтқындалды, бірақ қашып құтылуға үміттенді. Әкесі мен ұлы да дезертир болады деп алаңдаған Парламент Мэтью Бойнтонға 29 маусымда Халлді бақылауға алуды бұйырды. Хотам Беверлиге қашып кетті, онда тұтқындалып, Лондонға жеткізілді. Екі Хотам да тұтқын ретінде Лондон мұнарасына жіберілді, сотталды және өлім жазасына кесілді. Кешірім сұрауға және Төменгі палатадағы дауысқа қарамастан, олар 1645 жылдың қаңтар айының соңында дарға асылды. 1642 жылы парламентариялық күштер Йоркширдің шығыс бөлігінде басымдыққа ие болды, бірақ келесі жылдың басында аумақтық шығындарға ұшырады. Маусым айына қарай олар аймақтағы бірнеше қалаларды, соның ішінде Халлды ғана бақылап отырды. Тамыз айында Ньюкасл графының басқаруымен 16 000 сарбаздық роялистік армия Беверлиді басып алды, бұл Лорд Фэрфакстың ұлы, сэр Томас Фэрфаксты Халлға шегінуге мәжбүр етті. Қала 2 қыркүйек пен 12 қазан аралығында қайтадан қоршауға алынды. Ньюкасл Халлды 18 зеңбірекпен қаруланған қоршау бекіністерінен бомбалады. Бомбалаудан қала көп зақым көргенімен, ол теңіз арқылы қайта толықтырылды, ал қазан айының басындағы парламентариялық шабуылдар қоршау бекіністерінің бір бөлігіне нұқсан келтірді немесе оларды басып алды. Винсби шайқасындағы роялистердің жеңілісімен бірге, бұл Ньюкаслдың қоршауды көтеруіне және Йоркке шегінуіне әкелді.