Кіріспе

Шотландия шіркеуінде 17 ғасырдағы Эпископтық қайта орнатудан бері епископтар болған жоқ, бірақ эпизодикалық түрде епископализмді қайта енгізуге әрекеттер жасалған. Көптеген реформаланған шіркеулер сияқты, Шотландия шіркеуі де басқа дінбаулар епископтарға беретін билікті соттардың иерархиясына жүктеген пресвитериандық құрылымға ие. Дегенмен, Шотландия шіркеуінде епископ ұғымы бар және осы ұғымды кеңейту мәселесі талқыланып жүр.

Тарихи негіздер

Епископ сөзі грекше "эпископос" сөзінен шыққан, яғни "қадағалаушы" дегенді білдіреді. Бұл сөз Жаңа Өсиетте қолданылады, бірақ ерте Шіркеуде осы лауазымның нақты қандай функция атқарғаны белгісіз. Дегенмен, үшінші ғасырда Шығыс (Ортодокс) және Батыс (Католик) Шіркеулерінде рухани басшылар ретінде епископтар жүйесі қалыптасты. Реформациядан кейін лютерандық және англикандық дәстүрлер епископтық жүйені сақтап қалды. Алайда, радикалды реформация шіркеулері көбінесе епископтарды қабылдамады, өйткені олардың пікірінше, бірнеше адамның қолындағы биліктің шоғырлануы Реформацияға дейінгі Шіркеудегі жемқорлықтың себептерінің бірі болды. Шотландия реформациясы кезінде реформатор Джон Нокс бастапқыда Шотландия Шіркеуінде епископтарды қалаған, бірақ ақырында барлық шешімдер ашық мәжілістерде қабылданатын пресвитериандық жүйенің айқындылығы басымдық алды. 17 ғасырдың бір бөлігінде Кирк ішінде пресвитериандық және епископалдық бағыттар арасында қақтығыстар болды (Бизоптар соғыстарына қараңыз), кейде епископализм (монархтың қолдауымен) үстемдікке ие болды. Соңында пресвитериандар жеңіске жетті, нәтижесінде 1690 жылы Шотландияның бөлек епископтық шіркеуі құрылды. Шотландия Шіркеуінің 17 ғасырдағы епископтарының тізімі үшін Эдинбург епискобы, Глазго архиепискобы және Абердин епискобы беттеріне қараңыз.

Епископтық діни қызметке тағайындаудың тарихи танылуы

1645 жылдың 10 ақпанында Шотландия Киркінің Бас Ассамблеясы Вестминстер діни қайраткерлері жасаған, пресвитериандық басқарудың мәнін анықтайтын құжатты бекітті. Бұл құжат, Пресвитериандық шіркеу басқару формасы, шіркеу қызметкерлерін тануда епископтарды қамтымады және жарамды лауазымдарды былай тізімдеді: Мәсіх шіркеуін нығайту және қасиеттілерді жетілдіру үшін тағайындаған қызметкерлердің кейбіреуі – елшілер, жаңашылдар және пайғамбарлар сияқты ерекше, ал қалғандары – тұрақты, пасторлар, ұстаздар және басқа шіркеу басшылары мен диакондар. Дегенмен, епископтық лауазымын пресвитерлік лауазымынан бөліп қарастырмауы Англия шіркеуінің англикан епископтарының тағайындауларының жарамсыздығын білдірмейді. Бұл Англия шіркеуінің бұрынғы пасторларын тиісті тексеруден өткен соң, қайта тағайындалмай-ақ, Шотландия шіркеуінің қызметіне қабылдауға мүмкіндік берді. Егер діни қызметкер қауымға тағайындалса және бұрын Англия шіркеуінде пресвитер ретінде тағайындалған болса, онда біз оның тағайындауын дұрыс деп санаймыз және оны алған ешкім оны жоққа шығармайды. Сондықтан тексеру мәселесінде сақтықпен әрекет етіп, оны жаңа тағайындаусыз қабылдауға болады.

Шотландия шіркеуінде "епископ" деген терминнің қолданылуы

Шотландия шіркеуінде 1690 жылдан бері епископтар болмағанмен, "епископ" термині Киелі кітапта кездеседі. Сондықтан, Киелі кітапқа ден қоятын пресвитериан шіркеуі бұл сөзді "бақылаушы" деген негізгі мағынасында сақтап келуі таңқаларлық емес. Атап айтқанда, дін қызметкеріне дайындық жасауды басқаратын пастор студенттің епископы деп аталады. Бұл термин теология студенттерінің қауымдарда "тәжірибелік оқудан" (жұмыс тәжірибесі) өтуі және кейіннен, дін қызметкері болардан бұрын қауымда міндетті бір жылдық сынақтан өтуі кезінде қолданылады. Дегенмен, Шотландия шіркеуінің көптеген жамағаттары бұл қолданыс туралы білмейді.

Епископтық мәртебені қайта енгізу туралы ұсыныстар

ХХ ғасырдың соңғы бөлігінде епископтық мәселе бойынша пікірталасты қайта ашуға бірнеше әрекеттер жасалды. Пресвитериумдар билікті жүзеге асыруда епископтардан гөрі ашық болуы мүмкін, бірақ олар көбінесе приходтық пасторларға пасторлық қамқорлық көрсетуде нашаррақ болды, бұл мәселе шіркеу жиі күресіп келе жатқан мәселе. Ұсынылған бір шешім, "біздің жүйеге епископтықты енгізу" деген ұранмен, пресвитериумдар толық немесе жартылай штатты епископтарды тағайындап, олар пресвитериумдардың атынан пасторларға қызмет көрсетуі керек еді. Бұл епископтардың басқа дәстүрлердегі епископтар сияқты билігі болмас еді, бірақ олардың пасторлық функциялары ұқсас болар еді. Мұндай "аралас жүйеге" Австралиядағы Біріккен шіркеуде және басқа жерлерде де кездесуге болады. Мұндай ұсыныстардың ең айқын көрінісі 1980 жылдары Шотландия шіркеуі мен Шотландия епископтық шіркеуінің бірігу әрекеті кезінде болды. Епископтық тараптан біріккен шіркеудің олардың дәстүріне сәйкес келетін епископтық формасы болуы керек деген алғышарт қойылды. Ұсынылған бірігу туралы келіссөздер аяқталды және Бас Ассамблеяда бекітілді, бірақ Шотландия шіркеуінің пресвитериумдары оны кедергі туралы заңға сәйкес қарағанда қабылдамады. 1990 жылдары Шотландия шіркеулерінің Бірлікке қатысты бастамасы (SCIFU) 2010 жылға дейін Шотландия шіркеуін, Шотландия епископтық шіркеуін, Шотландиядағы Методист шіркеуін және Шотландиядағы Біріккен реформаланған шіркеуін біріктіруді мақсат етті. Ұсынылған құрылымның бір бөлігі – бұл епископтық бақылаудың бір түрі болды, сонымен қатар пресвитериандық жүйеден ақсақалдарды сақтап қалу жоспарланды. Көптеген талқылардан кейін SCIFU ұсыныстары 2003 жылдың мамыр айында Шотландия шіркеуінің Бас Ассамблеясымен қабылданбады. Біріккеннен кейінгі Шотландия шіркеуінің ұсынылған құрылымын Альберт Х. Ли былай сипаттады: Ұсыныстың өзегі – "Maxi Parish", онда құлшылық ететін қауымдар бір басшылық органның жетекшілігімен бірлесіп жұмыс істейді және аймақтарда топтастырылады, ал епископтың кеңсесі мен "Аймақтық кеңес" осы деңгейдегі жауапкершілікті жүзеге асыру үшін құрылады.

Қазіргі заманғы декларациялар

ХХІ ғасырда Шотландия шіркеуі Англия шіркеуі және Шотландия епископ шіркеуі арасында екі мәлімдеме жасады, онда басшылық, епископат мәселесі мойындалды, бірақ ортақ басқару жүйесіне айналдырылмады.

Сент-Колумба декларациясы

Сент-Колмба декларациясы 2015 жылы Англия шіркеуі мен Шотландия шіркеуінің бірлескен зерттеу тобының жұмысы нәтижесінде, 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдумдағы "Жоқ" дауысынан кейін және 2010 жылғы "Ізгі хабардағы бірлестігіміз" есебін дамыту арқылы жазылды.

Сент-Андрей декларациясы

Сент-Эндрю декларациясы Шотландия шіркеуі мен Шотландия епископ шіркеуінің «Біздің ортақ шақыру» жұмыс тобының жұмысының нәтижесінде пайда болды және 2021 жылдың мамыр айында Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясы, ал 2021 жылдың маусым айында Шотландия епископ шіркеуінің Бас синоды бекітті. 2021 жылдың 30 қарашасында қол қойылған бұл декларация, Шотландия епископ шіркеуін қатыстырмау арқылы қатты нараздық тудырған Сент-Колумба декларациясына өте ұқсас.