Орталық Африкадағы 1990-жылдардағы босқындар дағдарысы

Кіріспе

1990 жылдардағы Орталық Африкадағы босқындар дағдарысы

Ұлы көлдер аймағындағы босқындар дағдарысы – 1994 жылғы сәуір айында Руанда геноцидінен кейін екі миллионнан астам руандалықтың Африканың Ұлы көлдер аймағындағы көрші елдерге қашқаннан бастау алған жағдайдың жалпы атауы. Босқындардың көп бөлігі геноцид соңында елді бақылауға алған, Хуту тайпасынан болатын Руандалық Патриоттық Фронттан (РПФ) қашқан адамдар еді. Алайда, гуманитарлық көмек көрсетуге келерлік болсақ, босқындардың арасында геноцидтің қылмысын жасаған Интерхамуэ және үкімет шенеуніктерінің көп болуы, гуманитарлық жәрдемді Пол Кагаме басқаратын жаңа үкіметке қарсы шабуылдар жасау үшін пайдаланды. Заирдегі лагерьлер ерекше саяси және әскерилендірілді. Гуманитарлық көмек геноцид жасаушылардың мақсаттарына жету үшін бағытталатынын білген көптеген гуманитарлық ұйымдар өздерінің көмектерін тоқтатты. Конфликт 1996 жылы Конгодағы Бірінші соғыстың басталуына дейін ушықты, сол кезде РПФ қолдауымен Заирге басқыншылық жасап, босқындарды елдеріне қайтаруға тырысты.

Өмірбаян

Хуту және тутси категориялары колониялық Руандаға дейінгі дәуірде пайда болған. Алайда, шамамен 1900 жылы немістердің келуімен, және әсіресе 1920 жылы бельгиялықтардың келуімен, бұл категориялар «қаттасып», этникалық саналып қалуға бастады. Руанданың қазіргі тарихының көп бөлігі хуту көпшілігі мен тутси азшылығы арасындағы шиеленістермен байланысты. Осы бөлек этникалық үлгілердің қалыптасуы, әсіресе колониялық басқару құрылымдары арқылы, зерттелгенімен, тәуелсіздік алғанға дейін және кейін Руандадағы адамдар тутси-хуту бөлінісінің шеңберінде әрекет етті. Бөліністің тарихи негізіне қарамастан, 20 ғасырдың соңында руандалықтар оны нақты деп қарады. Бельгия 1959 жылы Руандадан шыға бастады, ал 1961 жылы хуту басымдығы бар үкімет құрылды. Бұл Бельгияның отаршылдық үкіметін, олар тутси патшалық отбасы арқылы билік жүргізгенін, алмастырды. Хутулардың жеңісінен кейін тутсилерге қарсы шабуылдар жасалып, келесі бірнеше жылда 300 000-нан астам тутси елден қашып кетті. Көрші Бурундиде тутси басқаратын үкімет тарапынан хутуларға қарсы шабуылдар 1973 жылы Руандада тутсилерге қарсы шабуылдардың жаңа толқынына әкеп соқты, нәтижесінде босқындар саны одан да артты, олардың көпшілігі Угандада пана сұрады. Осы мыңдаған босқындардың жерлері кейін басқалардың иелігіне өтті, бұл жаңа саяси шиеленіс тудырды. 1980 жылдары Руанданың Ювеналь Хабиаримана үкіметі елге барлық босқындардың оралуын халықаралық қауымдастықтың көмегінсіз қабылдай алмайтынын мәлімдеді, себебі Руанда Африкадағы ең тығыз қоныстанған елдердің бірі саналды. 1970 және 1980 жылдары руандалық эмигранттар саяси және әскери одақтар құрды, әсіресе Угандада. Олардың бірі – Пауль Кагаме, оның отбасы 1959 жылғы зорлық-зомбылықтан кейін Угандаға қашып кеткен. 1985 жылы Кагаме Ювери Мусевени басқаратын Угандалық қарсылық армиясымен (ҰҚА) байланыстағы қарулы топ – Руандалық патриоттық майданның (РПМ) құрылуына көмектесті. Кагаме ҰҚА әскери барлау басшысы және Мусевенидің жақын одақтасы болды. 1986 жылы ҰҚА көтерілісі сәтті аяқталып, Мусевени Уганда президенті болды. Мусевени 1990 жылы РПМ-ның Руандаға жасаған сәтсіз шабуылын қолдады, бұл одақтасқа сыйлық ретінде де, Угандадағы көптеген руандалық босқындар отанына оралады деген үмітпен де жасалды. 1993 жылдың қазан айында Бурунди президенті Мелхиор Ндадае, хуту, қаза тауып, этникалық шиеленіс күшейді. Бұл оқиға Бурундидегі азамат соғысын тудырды, онда көптеген хутулар мен тутсилер қаза тапты. Руандадағы «Интерахамве» деп аталатын хуту жақтастары және үкіметтегі белгілі бір топтар елде тутсилерді жою мақсатымен геноцид жоспарлай бастады. 1994 жылдың 6 сәуірінде Хабиаримана мен Циприен Нтарямираның қазасы Руанда геноцидіне себеп болды, нәтижесінде келесі үш айда жүз мыңдаған адам, көбінесе тутсилер қаза тапты. Осы қылмыстардың көпшілігі хутулар жасады, олар құрбандарымен бірге тұрды, олармен бірлесіп әрекет етті немесе наразылық білдірмеді.

The categories Hutu and Tutsi have an origin in pre colonial Rwanda. However, with the arrival of the Germans in about 1900, and particularly after the arrival of the Belgians in 1920, the categories began to "rigidify" and become thought of as ethnic. The modern history of Rwanda has in many ways been one of tension between the majority Hutu and minority Tutsi "ethnic" groups. While there has been much scholarship about the emergence of these separate ethnic identities, particularly through the colonial governance structures, before and after independence in 1961, people within Rwanda acted within the parameters of the Tutsi Hutu division. Regardless of the historical validity of the division, Rwandans in the late 20th century acted as if they were real. Belgium began to withdraw from Rwanda in 1959, and in 1961 a Hutu dominated government was established. This replaced the colonial government of Belgium, which had ruled through a favored Tutsi royal family. One of the consequences of the Hutu victory was sporadic attacks against Tutsis that led to over 300,000 Tutsis fleeing the country over the next several years. Anti Hutu attacks in neighboring Burundi by the Tutsi led government there led a renewal in attacks against Tutsis in Rwanda in 1973, resulting in even more refugees, many seeking asylum in Uganda. The land formerly owned by these thousands of refugees was subsequently claimed by others, creating another politically charged situation. By the 1980s, the Rwandan government of Juvénal Habyarimana claimed that the country could not accommodate the return of all refugees without the help of international community because Rwanda was said to be among most densely populated countries on the African continent. Throughout the 1970s and 1980s, Rwandan exiles formed political and military alliances, particularly in Uganda. The leader of one of these was Paul Kagame, whose family had fled to Uganda during the violence of 1959. In 1985, Kagame helped form the Rwandan Patriotic Front (RPF), an armed group aligned with the National Resistance Army (NRA), a Ugandan rebel group led by Yoweri Museveni. Kagame became the head of NRA military intelligence and a close ally of Museveni. In 1986, the NRA rebellion succeeded and Museveni became President of Uganda. Museveni then supported a failed RPF invasion of Rwanda in 1990, as both a reward to an ally and in the hopes that the large Rwandan refugee population in Uganda would return home. Ethnic tensions became even greater following the murder of Burundian President Melchior Ndadaye, a Hutu, in October 1993, an event that sparked the Burundian Civil War in which large numbers of both Hutus and Tutsis were killed. Hutu militants, known as Interahamwe, and elements in the government in Rwanda began to plan a genocide to rid the country of the Tutsis. The assassinations of Habyarimana and Cyprien Ntaryamira on 6 April 1994 became the pretext for the start of the Rwandan genocide, which resulted in the deaths of several hundred thousand people, mostly Tutsi, over the next three months. Most murders were carried out by, with the cooperation of, or in the absence of protest by Hutus who lived in the same communities as their victims.

РПФ-тың алға жылжуы және хутулардың көшінуі

1994 жылдың сәуір айында геноцид басталғанда, Руандалық патриоттық фронт (РПФ) бұрынғы шайқастарда басып алған Руанданың солтүстігіндегі аймақтан шабуылға кірісіп, жылдам үлкен табысқа жетті. Хутулар РПФ күштерінің алға жылжуынан қашып кетті, француз тарихшысы Жерар Прунье былай деді: «Елде қалған хутулардың көпшілігі уақытында қашуға мүмкіндік таппағандықтан сол жерде қалды». Геноцидтен кейінгі Руандадағы хаостың ортасында 700 000-нан астам тутси босқындары, олардың кейбіреулері 1959 жылдан бері Угандада болып, елдеріне қайта оралды. Русумодағы эвакуацияның ұйымдасқан түрде жүргізілуі құлдырап бара жатқан үкіметтің көптеген босқындардың кетуіне себепкер болғанын көрсетеді. 1994 жылдың мамыр айына қарай Бутаре, Кибунго және Кигали провинцияларынан тағы 200 000 адам Бурундидің оңтүстігіне қашып кетті. 1994 жылдың маусым айында Франция әскері Руанданың оңтүстік-батысында «Түркіз операциясы» деп аталған қауіпсіз аймақ құрды. Бұл геноцидті тоқтату мақсатымен жасалды, бірақ француз/еуропалық күштері геноцидті тоқтатып жатқан РПФ күштерінің кіруіне тыйым салды. Оларға қашқан хутулардың арасында содырлар мен құлатылған үкімет мүшелері, сондай-ақ хуту азаматтары болды. Француздар өздерінің араласуын тез аяқтады, нәтижесінде шілде және тамыз айларында Түркіз аймағынан батысқа қарай Заирдің Букаву қаласына 300 000 адам қашып кетті, ал тағы 300 000 адам ел ішіндегі босқындар лагерьлерінде қалды. 1994 жылдың 18 шілдесінде РПФ күштері солтүстік-батыстағы Гисеньи қаласын басып алып, Пастер Бизимунгу президент, ал Кагаме жаңадан құрылған вице-президент лауазымында жаңа үкімет құрды. Гисеньи уақытша үкіметтің орталығы болды және оның құлауы шілде айының соңында төрт күн ішінде 800 000-нан астам руандалықтардың Заирдің Гома қаласына өтуіне әкелді. Бұл ағын да жоспарлы түрде ұйымдастырылды, әкімшілік құрылымдар шекарадан тысқары жерге көшірілді. Тамыз айының соңында БҰҰ-ның босқындар жөніндегі басқармасы (UNHCR) көршілес елдердегі 35 лагерьде 2,1 миллион руандалық босқын бар екенін есептеді. Гома маңында, Заирдің Солтүстік Киву провинциясының астанасында, бес ірі лагерь – Катал, Кахиндо, Мугунга, Лак Вер және Саке – кем дегенде 850 000 адамды қабылдады. Оңтүстікте, Букаву және Увира маңындағы отыз лагерьде 650 000-ға жуық адам болды. Тағы 270 000 босқын Бурундидегі тоғыз лагерьде, ал тағы 570 000 босқын Танзаниядағы сегіз лагерьде орналасты.

At the beginning of the genocide in April 1994, the Rwandan Patriotic Front began an offensive from territory in northern Rwanda that it had captured in previous fighting and made rapid progress. Hutus fled the advancing RPF forces, with French historian Gérard Prunier asserting, "Most of the Hutu who had stayed in the country were there because they had not managed to run away in time." In the midst of the chaos of post genocide Rwanda, over 700,000 Tutsi refugees, some of whom had been in Uganda since 1959, began their return. The apparent organization of this Rusumo evacuation is seen as evidence that the collapsing government was behind the large refugee outflows. By May 1994, a further 200,000 people from the provinces of Butare, Kibungo and Kigali Rural had fled south into Burundi. As the RPF captured the capital of Kigali, the military of France set up a safe zone in southwest Rwanda in June 1994 in what was dubbed "Opération Turquoise". It was ostensibly done to stop the genocide, but the French/European forces prohibited the entry of RPF forces that were already stopping the genocide and the Hutus who fled there included militants and members of the ousted government, as well as Hutu civilians. The French soon ended their intervention, leading to the flight of 300,000 people from the Zone Turquoise west towards the Zairean town of Bukavu in July and August, while a further 300,000 remained in internally displaced person camps. On 18 July 1994, RPF forces captured the northwestern town of Gisenyi and declared a new government with Pasteur Bizimungu as president and Kagame in the newly created position of vice president. Gisenyi was the center of the provisional government and its fall caused over 800,000 Rwandans to cross into Goma, Zaire, over four days in late July. This outflow was also highly organized, with administrative structures simply transferred across the border. By the end of August, UNHCR estimated that there were 2.1 million Rwandan refugees in neighboring countries located in 35 camps. Around Goma, the capital of North Kivu in Zaire, five huge camps—Katale, Kahindo, Mugunga, Lac Vert and Sake—held at least 850,000 people. To the south, around Bukavu and Uvira, thirty camps held about 650,000 people. A further 270,000 refugees were located in nine camps in Burundi, and another 570,000 in eight camps in Tanzania.

Төтенше көмек

Шілде айының бірінші аптасында босқындар арасындағы өлім-жітім аптасына 600 адамды құрады, ал екі аптадан кейін босқындар санының артуы және денсаулық жағдайының нашарлауына байланысты аптасына 2000-ға жетті. Өлім-жітім көрсеткіші шілде айының соңындағы 24 сағат ішінде ең жоғары деңгейге жетті, Гома маңында холера, диарея және басқа да аурулардан 7000 адам қайтыс болды. 50 мыңнан астам адам көбінесе лагерьлерде тараған холера эпидемиясынан көз жұмды. Гомаға жақын орналасқан босқындар Мюгунгадағы вулканилік тау жыныстарынан тұратын жазықта шоғырланды, ол өте қатты болғандықтан француз әскері мен көмекші ұйымдарлар денелерді көмуге, жолдарды қаптаған мәйіттерге қабір қазуға мүмкіндік таппады. Бұл жағдай БҰҰ-ның Руандадағы өкілі Шахриар Ханды лагерьлерді "тозақтың жаңа нұсқасы" деп сипаттауға мәжбүр етті. Босқындардың қиын жағдайы туралы халықаралық БАҚ-тың кеңінен жариялануы АҚШ президенті Билл Клинтонды осыны "бір буын үшін ең ауыр гуманитарлық дағдарыс" деп атауға итермеледі, соның нәтижесінде үлкен көлемде көмек жұмылдырылды. Көп ұзамай назар Гома маңындағы босқындарға ауысты. 200-ден астам көмек ұйымы Югославия соғыстарындағыдай шұғыл көмек операциясын бастау үшін Гомаға асықты. Желтоқсан айына дейін БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰКЖК) ай сайын 1 миллион доллардан астам қаржы алды. Босқындарға бөлінген ресурстар 1994 жылдың соңында өлім-жітім көрсеткішінің күрт төмендеуіне әкелді. Американдық әскерилер дағдарыс аймақтарына көмек пен қызметкерлерді жеткізу үшін Угандадағы Энтеббе халықаралық әуежайынан жедел логистикалық операция ұйымдастырды. Гуманитарлық операцияларға әскерилердің араласуына қатысты бірнеше гуманитарлық ұйымдар алаңдаушылық білдіргенімен, тек әскерилер ғана гуманитарлық төтенше жағдайды жеңілдету үшін қажетті жылдамдықпен және ауқымда ірі орталықтандырылған логистикалық қолдауды ұйымдастыра алатыны анық болды. Руандамен шектес басқа елдердегі гуманитарлық жағдай соншалықты ауыр болмаса да, қиындықтар көп болды. Танзания Бурундидегі азамат соғысының басталуына байланысты қашқан азаматтар үшін бірнеше босқындар лагерін құрған. Бұл бурундиліктердің көпшілігі 1994 жылға дейін өз елдеріне оралды, сондықтан Танзанияда руандалық босқындардың алғашқы толқынын қабылдауға инфрақұрылым дайын болды. Алайда, ондағы мүмкіндіктер де шекарадан өткен адамдардың көптігіне байланысты тез толып, шұғыл гуманитарлық араласуды қажет етті.

In the first week of July, deaths among the refugee community were occurring at a rate of 600 per week, and two weeks later had reached 2000 per week as the refugee population increased and the health situation worsened. Mortality rates reached a height during a 24 hour period in late July when the death toll near Goma from cholera, diarrhea and other diseases was 7000. Over 50,000 people died, mainly from a cholera epidemic that swept through the camps. The refugees near Goma were located at Mugunga on a plain of volcanic rock, which was so hard that the French troops and aid workers were unable to dig graves for the bodies that began to line roads. The situation led the UN Representative to Rwanda Shahryar Khan to call the camps a "revision of hell". The international media coverage of the plight of the refugees eventually led U. S. President Bill Clinton to call it the "world’s worst humanitarian crisis in a generation" and large amounts of relief was mobilized. Attention quickly focused on the refugees around Goma. Over 200 aid organizations rushed into Goma to start an emergency relief operation comparable to that seen in the Yugoslav wars. Until December, the UN High Commissioner for Refugees (UNHCR) received over $1 million monthly. The resources dedicated to the refugees led to a rapid drop in the mortality rate in late 1994. The American military formed an emergency logistical operation, based out of Entebbe International Airport in Uganda, to ferry supplies and relief personnel to the crisis regions. While several humanitarian organizations expressed concern about mixing the military in humanitarian operations, it quickly became clear that only the military could create large centralized logistical support with the speed and scale needed to alleviate a massive humanitarian emergency. The humanitarian situation was not as acute in the other nations bordering Rwanda, though still very challenging. Tanzania had a number of refugee camps that had been created for the civilians fleeing the onset of the Burundian Civil War. Most of these Burundians had returned to their home country by 1994 so Tanzania had the infrastructure to handle the initial influx of Rwandan refugees. However, facilities there were also eventually overwhelmed by the sheer number of people fleeing across the border, requiring emergency humanitarian intervention.

Босқындар лагерін әскерилендіру

Саяси басшылардың басты мақсаты – азық-түлікпен қамтамасыз етуді бақылауға алу болды. Бұл «сайланған халық өкілдері» жүйесі арқылы іске асырылды, олар нақты басшылардың жасырын күші ретінде әрекет етіп, гуманитарлық көмекті бақылауды қамтамасыз етті. Басшылық өзінің қарсыластарын көмек бермей жазалап, жақтастарын көмекпен марапаттап, тіпті босқындардың нақты санынан артық көрсетіп, қалған азықты сату арқылы немесе босқындардан азық салығын алу арқылы ақша табуға қол жеткізді. Саяси элита мен бұрынғы FAR әскерлеріне басымдық берілді. Мысалы, гуманитарлық көмек бойынша жасалған бір зерттеуде Кибумба лагеріндегі босқындардың 40%-ы күніне бір адамға 2000 ккал-дан аз тамақтанғаны, ал 13%-ы 10 000 ккал-дан астам тамақтанғаны анықталды. Руанданың құрылымына қарсы болған, Руандаға қайтуға тырысқан немесе көмекшілермен жағдайды ашық талқылаған босқындар қорқыту мен өлтіруге ұшырады. Бастапқыдағы жедел гуманитарлық дағдарыс тұрақтанғаннан кейін, көмекшілер мен басқалар лагерьлерде қарулы топтардың болуына алаңдаушылық білдіре бастады. Бұрынғы әскерлер мен Интерхамуе жасақтары босқындар лагерлерінің шетінде қарулы бекеттер құрды, ал лагерьдердің өзі бұрынғы үкімет шенеуніктерінің бақылауына көшті. Гуманитарлық көмекшілер бұрынғы үкімет шенеуніктері, әсіресе Гома маңындағылар, босқындарды өздері үшін бақылау үшін милицияға көп ақша беріп отырғанын хабарлады. Қарсылық көрсетуге тырысқан босқындар зорлық-зомбылыққа ұшырап не өлтірілді. Көмек операциясы «өлтірушілерді тойдыруда» деп айыпталды, бұл агенттіктер арасында адалдық дағдарысын тудырып, кейбіреулер «ең қиын гуманитарлық батпақ» деп атаған жерді тастап кетуге себеп болды. Бірінші болып «Шекарасыз дәрігерлер» ұйымы кетіп, «бұл гуманитарлық операция толыққанды этикалық апатқа айналды» деді, себебі ол геноцидке жауаптыларды жазалаудың орнына марапаттады. ҰҚШҰ-ның көп жылдан бергі серіктесі – Халықаралық құтқару комитеті де кетіп, «гуманитаризм ресурстың құралына айналды және адамдар оны бұрынғыдан да көп манипуляциялауда. Кейде апатқа тіпті келмеуіміз керек» деді. Осы екі ұйымға Оксфам, Save the Children және CARE қосылды, соның нәтижесінде ҰҚШҰ көп сенген ең ірі және кәсіби гуманитарлық көмек ұйымдарының барлығы кетіп қалды. Кейбір ұйымдар бұл қадамның халықаралық қауымдастықты лагерьлерді қарусыздануға итермелейтініне үміттенді. БҰҰ қарулы топтарды мұқтаж азаматтардан ажырату үшін халықаралық араласуды бірнеше рет сұрағанмен, жауап аз болды. БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Гали бейбітшілік сақтаушыларын жіберу үшін 40-тан астам елге жүгінген, бірақ тек біреуі ғана келісім білдірді. Нәтижесінде БҰҰ Заир әскерін жалдап, ең төменгі деңгейдегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мәжбүр болды, бұл жағдайдың ешкімге ұнамайтыны белгілі болды. Сенімді серіктерінен қол үзген және қауіпсіздіксіз қалғандықтан, Жоғарғы комиссар Садако Огатадан ҰҚШҰ неге өз кезегімен кетпегенін сұрады. Ол: Лагерьде бейкүнә босқындар да болды, олардың жартысынан астамы әйелдер мен балалар еді. «Сіздер кісі өлтірушілердің туысысыңдар, сондықтан сіздер де кінәлісіздер» деуіміз керек пе? Менің мандатым – жеке гуманитарлық агенттіктердің мандаттарынан айырмашылығы – маған көмек көрсетуді міндеттейді. Кеткен және қалған ұйымдар үшін де Руанда геноцидінен кейінгі босқындар дағдарысы олардың мандаттары мен процедураларын кеңінен қайта қарауға себеп болған маңызды оқиғаға айналды, ал тастап кетудің және көмек көрсетуді жалғастырудың этикалық жақтары қызу талқыланды. Сонымен қатар, Франция мен Дүниежүзілік банк Руанданың жаңа үкіметіне босқындар елге қайтарылғанға дейін дамуға көмек көрсетуді тоқтатты, бұл донорлар тек Руанданы дағдарысқа ұшыратқан кедейлік циклін қайталап жатыр деген айыптауларға әкелді.

The first goal of the political leadership was to gain control of the food supply. This was accomplished by a system of "elected popular leaders", who acted as a front for the real leaders and were able to secure control of the humanitarian aid. The leadership could punish their enemies by withholding aid, reward their supporters by giving it and even make money either by reporting more refugees than actually existed and selling the surplus or by forcing the refugees to pay a food tax. The political elite and ex FAR soldiers were given preferential treatment. This led, for example, to the otherwise curious finding of one humanitarian aid study that 40% of refugees in Kibumba camp ate less than 2,000 kcal per person, while 13% received over 10,000 kcal per person. Refugees who disagreed with the structure, who tried to return to Rwanda or were too frank with aid workers in discussing the situation were subject to intimidation and murder. As the initial acute humanitarian crisis was stabilized, aid workers and others began to raise concerns about the presence of armed elements in the camps. Soldiers of the former and the Interahamwe militia created armed outposts on the outskirts of the refugee camps, while the camps themselves came under the control of officials of the former government. Humanitarian workers reported that former government officials, especially near Goma, were passing out large amount of money to the militia to control the refugees on their behalf. Those refugees who tried to protest were either beaten into submission or killed. The relief operation began to be accused of "feeding the killers", causing a crisis of conscience among the agencies, who began to leave what some have called "the messiest humanitarian quagmire ever". The first to leave was Médecins Sans Frontières, who stated that "this humanitarian operation was a total ethical disaster" as it rewarded those responsible for the genocide rather than punishing them. The International Rescue Committee, a long standing implementing partner of the UNHCR, then left stating that "humanitarianism has become a resource and people are manipulating it as never before. Sometimes we just shouldn’t show up for a disaster." These two organizations were joined by Oxfam, Save the Children and CARE, completing the departure of the largest and most professional humanitarian aid organizations upon which UNHCR relied heavily. A secondary reason given by some of these organizations is that they hoped that this dramatic action would prompt the international community to disarm the camps. Despite repeated calls by the UN for international intervention to separate the armed elements from the civilians in need of assistance, there was little response. Of over 40 countries that UN Secretary General Boutros Boutros Ghali approached to provide peacekeepers, only one replied affirmatively. The UN eventually resorted to hiring Zairean soldiers to provide a minimum level of security, a situation that everyone realized was far from ideal. In light of their abandonment by its trusted partners and the insecurity, High Commissioner Sadako Ogata was asked why UNHCR did not simply leave as well. She replied:

There were also innocent refugees in the camps; more than half were women and children. Should we have said: you are related to murderers, so you are guilty, too? My mandate — unlike those of private aid agencies — obliges me to help. Both for those organizations that left and that stayed, the post Rwandan genocide refugee crisis became a watershed event that prompted an extensive reevaluation of their mandates and procedures, and the relative ethical cases for abandonment and continuing aid were hotly debated. At the same time, France and the World Bank withheld development aid from the new government of Rwanda until the refugees were repatriated, prompting accusations that the donors were simply repeating the cycle of poverty that had led Rwanda into crisis originally.

Әсерлер

AFDL Киншасаға жетіп, 1997 жылы Мобутуды құлатуға дейін шабуылдарын жалғастырды. Мобуту Заирден қашып, төрт айдан кейін шет елде қайтыс болды. Соңынан Кабила өзін жаңа президент деп жариялап, елдің атын Конго Демократиялық Республикасы деп өзгертті. Алайда, Кабила мен оның руандалық және угандалық қолдаушылары арасындағы қарым-қатынас ушығып кетті. 1998 жылы Руанда мен Уганданың Кабиланы құлатуға жасаған әрекеті Екінші Конго соғысына ұласты, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бері әлемдегі ең қанды қақтығысқа айналды. 2003 жылы бейбітшілік жарияланғанымен, этникалық тұрғыдан туындаған зорлық-зомбылық Киву аймақтарын әлі де мазалап тұр. Руанда геноцид пен кең көлемді мәжбүрлі көші-қонның салдарымен күресіп келеді. Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТ) және қауымдық гакака соттары геноцидті жоспарлаған және орындағандарды жазалау үшін құрылды, бірақ зорлық-зомбылықтың ауқымы руандалықтарды кейде қиын жағдайдағы бірлескен өмірге мәжбүр етті. Руанда үкіметі экономикалық даму мен ұлттық келісімді ынталандырғаны үшін жоғары бағаланды, бірақ оның сыншылары оппозицияға жасалған қысымды да сынады. Дағдарыс аймақтың экологиясына зор әсер етті. Қауіптің астында тұрған тау горилласының мекені – Вирунга ұлттық паркінің ормандық алқаптары босқындардың отын және көмірге деген қажеттілігінен зардап шекті. Босқындар келгеннен кейін екі жыл өткен соң парктің 105 км² ормандық алқабына зиян келді, оның 63 км² толығымен қиратылды. Сол кездегі әлемнің назары бұрынғы Югославиядағы соғыстарға аударылғандықтан, Орталық Африкадағы оқиғаларға көңіл бөлмеді. Бұл мәселеде халықаралық гуманитарлық көмек ұйымдары мен Біріккен Ұлттар Ұйымы ғана ерекше назар бөлді, олар үшін Ұлы көлдер аймағындағы дағдарыс – терең ойға жетелейтін, жан ауыртып, кең талқылаулар мен этикалық пікірталастардың тақырыбы болған мәселе еді. Осының нәтижесінде, БҰҰ өзінің араласуларында халықаралық жауапкершілікті арттыру үшін процедураларын қайта қарастырды.