Кіріспе
Перец Давидович Маркиш (Перец Давидович Маркиш) (7 желтоқсан 1895 (25 қараша Көне стиль) – 12 тамыз 1952) – негізінен идиш тілінде жазған орыс-еврей ақыны және драматургы.
Peretz Davidovich Markish (Перец Давидович Маркиш) (7 December 1895 (25 November OS) – 12 August 1952) was a Russian Jewish poet and playwright who wrote predominantly in Yiddish.
Алғашқы жылдар
Перец Маркиш 1895 жылы Ресей империясының (қазіргі Украина) Полонне қаласында сефард еврей отбасында дүниеге келген. Бала кезінде ол хедерге қатысып, жергілікті синагогтың хорында ән айтқан. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясының әскер қатарында қызмет етті. Ресей революциясынан кейін әскерден босатылып, Украинаның Екатеринослав (қазіргі Днепропетровск) қаласына қоныстанды. 1918 жылы Киевке көшті.
Өмір
1919 жылы Киевте жарық көрген Маркиштің "Швельн" ("Шығанақтар") атты алғашқы өлеңдер жинағы оның беделін қалыптастырды. Оның поэзия циклы "Ди купе" ("Қалым"; 1921) 1919-1920 жылдардағы украиналық погромдарға жауап ретінде жазылған. 1920-ші жылдардың басында ол Давид Хофштейн мен Лейб Квитьконы қамтитын идиш ақындарының Киев тобының мүшесі болды. Украинада бірнеше погром болғаннан кейін ол Варшаваға және Батыс Еуропаға көшіп кетті. Варшавада ол И. Дж. Экспрессионистік әдеби антологиясы "Ди Халиастре" ("Топ"; 1922) редакторының бірі болды. Ури Цви Гринберг пен Мелех Равич басқа әдеби басылымдарды редакциялады. Осер Варшавскиймен бірге редакцияланған "Халиастре" романының екінші және соңғы томы 1924 жылы Парижде, мұқабасында Марк Шагалл салған суретпен жарық көрді. 1924 жылы Варшавада "Литерарише Блеттер" газетінің негізін қалаушы және редакторы болды. 1926 жылы Маркиш Кеңес Одағына оралды. Ол коммунистік режимді дәріптеген оптимистік өлеңдер, соның ішінде "Mayn dor" ("Менің ұрпағым"; 1927) және эпостық "Brider" ("Бауырлар"; 1929) жариялады. Оның "Dor oys, dor ayn" ("Ұрпақтан ұрпаққа"; 1929) атты кішкентай еврей қалашығындағы революцияның басталуы туралы романы "еврей шовинизмі" деп айыпталды. Кеңес жазушылар мектебінің негізін қалаушы ретінде 1939 жылы Ленин орденімен марапатталды. 1942 жылдың басында Маркиш Кеңес Коммунистік партиясына кірді және Sovinformburo халықаралық бөлімінде жұмыс істеді, ал әріптесі Теумин баспасөз агенті болды. Бюро басшысы Лозовский олардың JAC-пен байланысын тоқтатуға тыйым салды, осылайша оларды халықаралық социалистік ортадан толықтай оқшаулады. Олардың поштасын тексеру және жазған мақалаларын зерттеу басталды. 1942 жылдың сәуірінде Сталин халықаралық қоғамдық пікірге ықпал ету және нацистік Германияға қарсы кеңес күресіне, әсіресе Батыстан саяси және материалдық қолдау ұйымдастыру мақсатымен Яһудилік антифашистік комитеттің құрылуын бұйырды. Мәскеу мемлекеттік еврей театрының танымал актері және режиссері Соломон Михоэлс төраға болып тағайындалды. Олар нацистік погромдарға қарсы көмек сұрап айқайлағандай мәтіндер мен өтінішхаттар жазды; мәтіндер АҚШ газеттерінде жарияланды. JAC сондай-ақ қаржы жинады. 1946 жылы Сталин сыйлығымен марапатталды және Иосиф Сталинге арналған бірнеше мақтау жырларын жазды, соның ішінде 1948 жылы 20 000 жолдық "Милхоме" ("Соғыс") атты эпикалық поэмасын. Бірақ Сталин еврейлік антифашистік комитетті тарату және Кеңес Одағындағы ресми еврей мәдени қызметінің қалдықтарына қарсы саясатты өзгертті. 1948 жылдың қаңтарында Соломон Михоэлс құпия полиция тарапынан өлтірілді, бұл көрсетілімді сот процесін болдырмау үшін жасалды. Басқа жазушылар да сатқындық және басқа да "қылмыстар" жасады деп айыпталып, тұтқындалды. Маркиш "еврей ұлтшылы" деп айыпталып, 1949 жылдың қаңтарында тұтқындалды және 1952 жылдың тамызында басқа еврей жазушыларымен бірге Ақындардың қырғыны түнінде атылды. Сталиннің қайтысынан кейін Маркиштің жесірі Эстер және оның ұлдары, әдебиеттанушы ғалым Шимон Маркиш және прозашы Дэвид Маркиш оның жадысын қайта жандандыруға белсенді түрде кірісті. 1955 жылдың қарашасында Маркиштің толыққанды оңалтуынан кейін, Анна Ахматованың орыс тіліне аударған өлеңдерінің бірнеше толық жинағы 1957 жылы жарық көрді. Оның ең үлкен баласы, бірінші әйелі Зинаида Жоффеден туған қызы Ольга Рапай Маркиш украиналық керамик болды.
Жазбалар
Маркиш бірнеше өлеңдер мен пьесалар, сондай-ақ бірнеше роман жазды. Маркиш, Жиль Розьедің "Дун-пейтс-сан-амур" романындағы үш қаһарманның бірі, оның ілесінде идиш тіліндегі ақындар Ури Зви Гринберг (1896–1981) және Мелех Равич (1893–1976) бар.