Кіріспе

Бақ стилі

Ағылшын пейзаждық бағы, ағылшын пейзаждық паркі немесе жай ғана ағылшын бақшасы (Englischer Landschaftsgarten, Jardim inglês, lang es) – 18-ші ғасырдың басында Англияда пайда болған және Еуропаға тараған «пейзаждық» бақтың стилі. Ол 17-шы ғасырда Еуропаның басты бағбандар стилі болған, француздық формалды бақтың орнын басты. Ағылшын бақшасы табиғаттың идеалистік көрінісін ұсынды. Уильям Кент және басқалар жасаған, «бейресми» бақ стилі архитектуралық баққа қарсы наразылық ретінде туындады және Сальватор Роза, Клод Лоррен және Николя Пуссеннің пейзаж суреттерінен шабыт алды. Ағылшын бағында көбінесе көл, ағаштардың арасында кең жайылған дөңгелектейтін жасыл жеңдер, классикалық ғибадатханалар, готикалық қираған орындар, көпірлер және басқа да көркем сәулеттік құрылыстар кездеседі, олар идиллиялық шабын пейзажын қайта жаңарту үшін жобаланған. Ланселот «Қабілетті» Браунның еңбектері ерекше ықпал етті. 18-ші ғасырдың соңында ағылшын бағын француздар үлгі етіп алды, тіпті Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы Павловск саябағында болашақ император Павелдің бақтарында да осы стиль қолданылды. Бұл стиль 19-шы ғасырда әлемде пайда болған қоғамдық саябақтар мен бақтардың формаларына да зор әсер етті. Ағылшын пейзаждық бағы көбінесе ағылшын елдік үйінің ортасында орналасқан, ал Ұлыбританиядағы көптеген мысалдары бүгінде танымал туристік орындарға айналған.

Тарих

Англиядағы ландшафт бағының алдыңғылары сэр Джон Ванбру (1664–1726) және Николас Хоксмурдың Говард қасаратында (1699–1712), Бленхайм сарайында (1705–1722) және Клермонт үйіндегі Клермонт ландшафт бағында (1715–1727) салған үлкен саябақтар болды. Бұл саябақтарда кең жайылымдар, орман және архитектуралық құрылыстар, мысалы Хоксмурдың Говард қасаратында салған классикалық мавзолейі бар еді. Композицияның ортасында үй орналасқан, оның артында француз бағы стиліндегі формальды және симметриялық бақтар, әсем гүлдік суреттермен безендірілген кілемдер мен мүсіндермен және фонтандармен көршалған тік қабырғалар болды. Версаль бақтарының үлгісімен жасалған бұл бақтар, қонақтарға өздерінің аумағы мен сәнімен әсер ету үшін арналған.

Уильям Кент пен Чарльз Бриджман

Ағылшын бақшасы деп аталатын жаңа стильді ландшафт дизайнерлері Уильям Кент пен Чарльз Бриджман ойлап тапты, олар бай демеушілер үшін жұмыс істеді, соның ішінде Ричард Темпл, 1-ші виконт Кобэм; Ричард Бойл, 3-ші Берлингтон графы; және банкир Генри Хоар. Бұл адамдар кең ауылдық иеліктерге ие болды, корольшілдікке қарсы виг партиясының мүшелері болды, классикалық білім алды, өнерді қолдады және Италияға Grand Tour саяхатын жасады, онда олар римдік қираған орындар мен итальяндық пейзаждарды көрді, оларды өз бақтарында қайта жасады. Уильям Кент (1685–1748) – сәулетші, суретші және жиһаз дизайнымен айналысқан адам, ол Англияға палладиан стилін енгізді. Кенттің шабыты Палладионың Венетодағы ғимараттары және Рим маңындағы пейзаждар мен қираған орындар болды – ол 1709 жылдан 1719 жылға дейін Италияда тұрды және ежелгі сәулет пен пейзаждардың көптеген суреттерін әкелді. Оның бақтары ол салған үйлердің палладиандық сәулетімен үйлесімді болды. Чарльз Бриджман (1690–1738) – бағбанның ұлы және тәжірибелі егінші, ол королева Анна мен принц Джорджтың бас бағбаны болып тағайындалды, Виндзор, Кенсингтон сарайы, Хэмптон-корт, Сент-Джеймс паркі және Хайд паркіндегі корольдік бақтарды күтуге және қайта жоспарлауға жауапты болды. Ол Кентпен бірнеше ірі бақтарда бірлесіп жұмыс істеді, Кентке оның сәулеттік жобаларын іске асыруға мүмкіндік берген ботаникалық білімін ұсынды.

Роушам

Оксфордширдегі Роушем үйі кейбір сарапшылар бойынша Уильям Кенттің ең табысты және маңызды туындысы саналады. Оның тапсырыс берушісі генерал Джеймс Дормер болды, ол 1727 жылы бақты салуды Бриджменге тапсырды, ал 1737 жылы оны қайта жасау үшін Кентті шақырды. Бриджмен бақта бірнеше ерекше элементтер, соның ішінде Червелл өзенінің жағасындағы беткейде Венераның үңгірін салды, олар тік аллеялармен байланыстырылған. Кент аллеяларды иректелген жолдарға айналдырды, ақырын айналатын өзен жасады, табиғи ландшафт ерекшеліктері мен беткейлерді пайдаланды және Аполлон, жараланған гладиатор, жылқыға шабуыл жасайтын арыстан және тағы да басқа бейнелермен әсемделген көріністер мен композициялар құрды. Ол ландшафтты безендіру үшін классикалық архитектура элементтерін, көзге ұнатарлық көріністерді орналастырды және малдың баққа кірмеуі үшін жасырын ор қазылған «ха-ха» қолданды, сонымен қатар бақтан айналаға толық көрініс ашты. Соңында, ол Италиядағы Вилла Альдобрадини және Вилла ди Пратолино бақтарындағы үлгілер негізінде каскадтарды қосты, олар қозғалыс пен драмалық эффект қосты.

Стоу үйі

Букингемширдегі Стоу бақтары (1730–1738) француз бақшасынан одан да радикалды түрде ерекшеленді. 18 ғасырдың басында Ричард Темпл, 1-ші виконт Кобхэм, Чарльз Бриджменге Джон Ванбрудың сәулеттік безендірулерімен ресми бақты жобалауды тапсырды. Бриджменнің жобасына сегізбұрышты көл және Ванбру жобалаған ротонда (1720–21) кірді. 1730 жылдары Уильям Кент пен Джеймс Гиббс Бриджменмен жұмыс істеуге тағайындалды, ол 1738 жылы қайтыс болды. Кент көлді көбірек табиғи нысанда қайта жасап, келушілерді көркем пейзаждар арқылы саяхатқа шығаратын жаңа бақ құрды. Соңында оған Палладий стиліндегі көпір (1738); Палладий вилласы нысанындағы Венера ғибадатханасы (1731); танымал грек және римдік тұлғалардың мүсіндерімен Ежелгі қасиеттер ғибадатханасы (1737); британдық батырлардың мүсіндерімен Британдық құрметтілер ғибадатханасы (1734–1735) және Кобхэмнің саяси қарсыласы Роберт Уолполлдің бассыз мүсіні орналасқан, қасақана қиратылған Заманауи қасиеттер ғибадатханасы кірді. Бақ Еуропаның түкпір-түкпірінен келген, соның ішінде Жан Жак Руссо сияқты қонақтарды тартты. Ол Ұлыбритания мен Еуропа континентіндегі пейзаждық бақтарға шабыт берді.

Аңшы

Уилтширдегі Стоурхед (1741–80), банкир Генри Хоар жасаған, алғашқы "көркемдік" бақтардың бірі болды, оның шабыты Клод Лорреннің картиналарына ұқсату болды. Хоар Италияға Ұлы саяхатқа (Grand Tour) барған және Клод Лорреннің суретімен оралған. Хоар өз иелігіндегі өзенді тоғытып, көл жасады және көлді Вергилийдің "Энеидасындағы" Эней саяхатының әртүрлі кезеңдерін бейнелейтін пейзаждар мен архитектуралық құрылыстармен қоршады.

Хамфри Рептон

Хамфри Рептон (21 сәуір 1752 – 24 наурыз 1818) – XVIII ғасырдың соңғы көрнекті ағылшын ландшафт дизайнері, көбінесе Капеблити Браунның ізбасары саналады. Рептон түрлі кәсіптік тәжірибелерде сәтсіздікке ұшырағаннан кейін өзінің тапқан «ландшафт бағбаны» (осы терминді ол өзі ойлап тапқан) болу идеясына келді. Браунның қайтысынан кейін пайда болған мүмкіндікті сезініп, ол олқылықты толтыруға тырысты және жоғары сыныптағы байланыстарына айналым хаттар жіберіп, қызметтерін жариялады. Клиенттерге жобаларын көз алдында елестетуге көмектесу үшін Рептон түсіндірме мәтіндері мен суреттері бар, сондай-ақ «бұрынғы» және «кейінгі» көріністерді көрсетуге арналған қабаттамалар жүйесімен жабдықталған «Қызыл кітаптарды» (мұқабаларының түсіне байланысты осылай аталды) жасады. 1794 жылы Ричард Пэйн Найт пен Уведел Прайс бірдей уақытта «жалаңаш және аққабақ адамның кеудесіз дарынына» қарсы шабуылдар жасады, Браунның тегіс, иілген сызықтарын жайсыз және табиғатқа жат деп сынады, сонымен қатар «суреттік теорияға» сәйкес жасалған, күрделі және әдемі дизайндарды қолдады. Мансабының басында Рептон «суреттік дау» кезінде Браунның беделін қорғады. Бірақ мансабы дамыған сайын Рептон ландшафт дизайнына суреттік теорияны қолдана бастады. Ол алдыңғы планға өнердің үстемдігін (формалды геометрия және сәндік өсімдіктермен) беру керек деп есептеді, ортаңғы план Браун жасаған саябақтық сипатқа ие болуы керек, ал фон жабайы және «табиғи» болуы керек. Рептон үй маңында формалды террасалар, балюстрадалар, торалар және гүл бақшаларын қайта енгізді, бұл XIX ғасырда кең таралған практикаға айналды. Рептон бақ дизайны туралы төрт маңызды кітап жариялады: «Ландшафт бағбандығына очерктер мен кеңестер» (1795), «Ландшафт бағбандығының теориясы мен практикасы туралы байқаулар» (1803), «Ландшафт бағбандығы талғамының өзгеруі туралы зерттеу» (1806) және «Ландшафт бағбандығының теориясы мен практикасы туралы үзінділер» (1816). Бұл – әдебиет пен өнерде жаңадан сәнге енген, немесе кемінде суреттік болуға ұмтылған, өркениеттің мақсаты болған ормандар стилі еді. Ол тік беткейлерді қажет етті, тіпті олар тым биік болмаса да, олармен драматикалық көріністерді ашатын жолдар жасауға болады, олар Уолполдың «Отранто қамалы» (1764) сияқты готикалық романдарды оқыған заманауи көрермендерді әсер етуге дайын болды. Бақ құрылыстарының сәйкес стилі неоклассикалық емес, готикалық стиль болды, ал экзотикалық өсімдіктер гүлді емес, мәңгі жасыл қылқан жапырақты өсімдіктер болуы мүмкін, «жарық, жағымды көріністің сүйкімділігінен гөрі қараңғы және қатал, көңілсіз және драматикалық көрініске» басымдық берілді. Бұл стильдің көрнекті мысалы Солтүстік Йоркширдегі Студли Рояль еді, ол «Көрініс таңсығы» деп аталатын үлкен артықшылыққа ие болды, ол кенеттен Фонтанс аббаттығының әсерлі қираған жерлерін алыстан ашты. Стоуда Капеблити Браун 1740 және 1753 жылдар аралығында жаңа сәнге еліктеп, парктің жаңа бөлігін – Хоуквелл төбесін немесе готикалық серуендеу жолын, готикалық жаңғыру ғимаратымен қосты. Уолпол 1751 жылы «готикаға бет бұруды» шешті, ол мұны хатта жазғандай, содан кейін стильдің жетекші жақтаушысы болды, ал оның Твикенхемдегі Strawberry Hill үйі әлі де 18-ғасырдың «готикалық» стилінің ең экстремалды мысалы болып табылады.

"Англо-қытай" бақшасы

Кейбір жазушылардың, әсіресе француз жазушыларының пікірінше, Алыс Шығыс Голландия арқылы ағылшын ландшафты бағының пайда болуына әсер еткен. 1685 жылы ағылшын жазушысы, бұрын Гаагада дипломат болған сэр Уильям Темпл «Эпикур бағы» атты эссе жазды (1690 жылы жарық көрді), онда еуропалық симметриялық және формалды бақтарды Қытайдың асимметриялық композицияларымен салыстыратын бөлім бар. Ол үшін ол (қытай тілінде) «шаравадги» терминін енгізді, бірақ бұл, шын мәнінде, «ретсіздік» деген мағына беретін жапон сөзінің бұрмаланған түрі болуы мүмкін. Қытай бағы туралы оның ойлары 1712 жылы эссеші Джозеф Аддисонның эссесінде келтірілді, ол оларды табиғатты еліктеудің орнына бақтарын француз стилінде, мүмкіндігінше табиғаттан алыс жасауға тырысқан ағылшын бағбандарына қарсы шабуыл жасау үшін пайдаланды. Еуропадағы қытай өнері мен сәулетінің жаңалығы мен экзотикалық сипаты 1738 жылы Стоу үйі бағында алғашқы қытай стиліндегі ғимараттың салынуына әкелді, сол кезде қытай сәні Еуропадағы сәндік өнердің көптеген түрлерінде танымал болды. Бұл стиль Уильям Чемберс (1723–1796) арқасында одан да танымал болды, ол 1745 жылдан 1747 жылға дейін Қытайда тұрды және «Қытай ғимараттарының, жиһаздарының, киімдерінің, машиналарынң және ыдыстарының суреттері» атты кітап жазды. Оған қоса, 1757 жылы жарияланған олардың ғибадатханалары, үйлері, бақтары және т.б. сипаттамалары берілген. 1761 жылы ол Кью бақшасының бір бөлігі ретінде Лондонның Ұлы Пагодасын салды, бұл бақтар мен сәулет арқылы әлемнің барлық бөліктерін және барлық сәулет стилін бейнелейтін саябақ еді. Содан кейін қытай пагодалары басқа ағылшын бақшаларында, содан кейін Францияда және континенттің басқа жерлерінде пайда бола бастады. Француз байқаушылары осы стильдегі бақтарды атау үшін Jardin Anglo Chinois (Англо-қытай бағы) терминін қолданды.

Ағылшын бақшасы құрлыққа тарайды

Ағылшын бақшаларының сипаттамаларын алғаш рет Францияға Жан Бернард, аббат Ле Блан алып келді, ол 1745 және 1751 жылдары өзінің саяхаты туралы есептерін жариялады. Томас Уэтели жазған және 1770 жылы Лондонда жарық көрген ағылшын бақшасы туралы трактат және экскурсиялық нұсқаулық 1771 жылы француз және неміс тілдеріне аударылды. 1763 жылы Жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін француз дворяндары Англияға барып, бақтарды өз көзімен көруге мүмкіндік алды, содан кейін стиль француз бақтарында қолданыла бастады. Жаңа стильдің француз бақтарына қарағанда аз бағбан қажет ететін және күтімі оңай болатын артықшылығы да болды. Континенттегі алғашқы ағылшын бақтарының бірі Францияда, Эрменонвилде салынды. Оны 1763 жылдан 1776 жылға дейін маркиз Рене Луи де Жирардин құрды және паркте жерленген Жан Жак Руссоның идеяларына негізделген. Руссо мен бақтың негізін қалаушы бірнеше жыл бұрын Стоуға сапар шеккен болатын. Басқа ерте мысалдар: Дезерт-де-Ретс, Ивелин (1774–1782); Бой-де-Булондағы Багателл сарайының бақтары, Париждің батысы (1777–1784); Фоли Сент-Джеймс, Нейли-сюр-Сенде (1777–1780); және Эссон департаментіндегі Мервиль сарайы (1784–1786). Тіпті француз бақтарының ең классикалықтары орналасқан Версальде римдік ғибадатханасы бар шағын ағылшын пейзаждық паркі салынды және Мари Антуанетта үшін «Хамео де ла Рейн» (1783–1789) атты нақты ауылдық үй жасалды. Жаңа стиль Германияға да тарады. Ангальт княздығының орталық ағылшын жері Вёрлиц 1769 және 1773 жылдар аралығында Ангальт Дессау герцогы Леопольд III-імен Клермонт, Стоурхед және Стоуу пейзаж бақтарының үлгілеріне негізделген. Тағы бір көрнекті мысал – 1789 жылы сэр Бенджамин Томпсон (1753–1814) жасаған Германияның Мюнхен қаласындағы Англис бақшасы. Нидерландыда ландшафт сәулетшісі Лукас Питерс Родбард (1782–1851) осы стильде бірнеше бақтар мен саябақтарды жобалаған. Бұл стильді Швецияға Фредрик Магнус Пайпер енгізді. Польшада бұл стильдің басты мысалы Варшавадағы Лазенки паркі болып табылады. Бақ құрылымы өзінің пішіні мен көрінісіне негізінен елдің соңғы патшасы Станислав Август Пониатовскийге борышты. Польша-Литва одақтастығының басқа бір бөлігінде Софиевка паркі (Софиевка), қазіргі Украина, граф Станислав Щесный Потоцкий Одиссея мен Илиаданың көрінісін көрсету үшін жобалаған. Бұл стиль Ресейге де тез тарады, онда 1774 жылы Екатерина Ұлы өзінің сарайының паркіне жаңа стильді бейімдеді, соның ішінде нақты қытай ауылы және Уилтон Хаусындағыдай палладиандық көпір салынды. Оның ұлы Павел үшін көршілес Павловск иелігінде әлдеқайда үлкен саябақ құрылды. Монрепос паркі Лайборг шығанағындағы Линнасаридің тау аралында орналасқан және мұздықтан қалған тастар мен гранитті тастармен ерекшеленеді.

Шетелдегі ағылшын бағының ерекшеліктері

Континентальдық Еуропаның "ағылшын бақшасы" әдетте кішірек аумақты қамтиды; көптегендері қалалардың ішінде немесе шетінде, емес ауылдың ортасында орналасқан. Мұндай бақтарда көбінесе Англияда орманды фонға, ағаштардың топтары мен шағын тоғайларға қарсы қойылатын, көлденең және жұмсақ төбелердің кең көрінісі болмайды. Оның орнына, олар көбінесе "көзге түсетін" элементтермен, мысалы, үңгірлер, ғибадатханалар, шайханалар, бельвидерлер, павильондар, жалған қираған ғимараттар, көпірлер және мүсіндермен тығыз безендірілген. "Ағылшын бақшасы" деген атау Ұлыбританияда қолданылмайды, онда "ландшафттық бақша" термині қолданылады, ол француз бақшасының формалды барокко стилінен ерекшеленеді. Еуропадағы ең белгілі ағылшын бақтарының бірі – Мюнхендегі Englischer Garten. Басты стиль 19 ғасырдың басында "бақшалық" ерекшеліктерді қосу үшін қайта қарастырылды, оның ішінде шағылмен төселген жолдармен бұталар, ботаникалық қызығушылықты қанағаттандыру үшін ағаштар отырғызу және ең бастысы, гүлдердің кеңінен отырғызылған гүлзарларда қайта оралуы. Бұл 19 ғасырда Еуропада ең көп еліктелген пейзаждық бақтың үлгісі. Ағылшыл елдік үйлердің "үйлік паркі" сыртқы аумақтары өздерінің табиғи пішінін сақтайды. 1840 жылдан бері ағылшын бағбандығы шектеулі аумақта, тұрғын үйге жақын және байланысты болды. Еуропалық ағылшын паркінің канондық құрамында бірнеше романтикалық элементтер бар. Әрқашан көл немесе кішкентай көл және оның үстінде пантон немесе көпір болады. Көлге қарап тұратын дөңгелек немесе алтыбұрышты павильон жиі римдік ғибадатхана пішінінде болады. Кейде паркте "қытай" павильоны да кездеседі. Басқа элементтерге үңгір және қираған ғимараттардың имитациясы кіреді. 20 ғасырда Франция мен Солтүстік Еуропада танымал болған ағылшын бағының екінші стилі 19 ғасырдың соңындағы ағылшын коттедж бағының стиліне негізделген, гүлдердің көптеген түрлері аралас отырғызылған, көбінесе жоспарланбағандай көрінеді.