Кіріспе
Лютерандық ішінде 19 ғасырдағы жаңару қозғалысы. Неолютерандық – лютерандық ішінде 19 ғасырдағы жаңару қозғалысы, ол пиетизмге негіделген Erweckung, яғни Оянумен басталды және теологиялық рационализм мен пиетизмге қарсы реакция ретінде дамыды. Бұл қозғалыс Ескі лютерандық қозғалыстың жалғасы болды және лютерандардың христиан қауымындағы ерекше топ ретіндегі өзіндігін қайта бекітуге, лютерандық ілімнің басты көзі ретінде лютерандық жарнамаларын жаңаша қарастыруға бағытталды. Осы өзгерістермен бірге евангелистік-католиктер дәстүрлі ілім мен діни рәсімдерге қайта назар аударды, бұл Англиядағы англо-католицизмнің өсуімен паралель жүрді. Оны кейде «неміс пусейизмі» деп те атады. Германиядағы Рим-католик шіркеуінде Иоганн Адам Мёлер неолютерандыққа ұқсас болды. Неолютерандыққа қатысты басты әдеби орган – Эрнст Вильгельм Хенгстенберг бас редакторлық еткен Evangelische Kirchenzeitung болды.
Neo Lutheranism was a 19th century revival movement within Lutheranism which began with the Pietist driven Erweckung, or Awakening, and developed in reaction against theological rationalism and pietism. The movement followed the Old Lutheran movement and focused on a reassertion of the identity of Lutherans as a distinct group within the broader community of Christians, with a renewed focus on the Lutheran Confessions as a key source of Lutheran doctrine. Associated with these changes was an Evangelical Catholic renewed focus on traditional doctrine and liturgy, which paralleled the growth of Anglo Catholicism in England. It was sometimes even called "German Puseyism". In the Roman Catholic Church in Germany, neo Lutheranism was paralleled by Johann Adam Möhler. The chief literary organ of the neo Lutheranism was Evangelische Kirchenzeitung, edited by Ernst Wilhelm Hengstenberg.
Репристинация Эрланген мектебінің қарсылығы
Неолютерандық Пруссия одағына қарсы реакция ретінде дамыды, бұл ағылшын үкіметінің ирландиялық епископтықтар санын азайту шешіміне қарсы трактаризмнің дамуына ұқсас болды. Бұл термин Ескі лютерандық қозғалыстан ажырату үшін әртүрлі жолдармен анықталды, ол шіркеу одағы күштеп енгізілген аймақтардағы жарылыс еді. Неолютерандық ішінде бір жақ тарихи лютерандықты қайта жаңартуға тырысқан репристинация теологиясын ұстанды, ал екінші жақ Эрланген университетінен шыққан Эрланген мектебінің теологиясын ұстанды. Репристинация теологиясы тобына Эрнст Вильгельм Хенгстенберг, Карл Пол Каспари, Фридрих Адольф Филиппи, К. Ф. В. Вальтер және басқалар кірді. Репристинация теологиясы кейінгі Конфессионалды лютерандыққа көбірек ұқсас. Ал Эрланген мектебінің конфессионализмі статикалық емес, динамикалық болуға тиіс еді. Эрланген мектебі Реформация теологиясын жаңа біліммен үйлестіруге тырысты және Франц Герман Рейнхольд фон Франк, Теодосиус Харнак, Франц Делич, Иоганн Христиан Конрад фон Хофман, Карл Фридрих Август Канис, Кристоф Эрнст Лютхардт және Готфрид Томасиус сияқты ғалымдарды қамтыды.
Жоғары шіркеу лютерандығы
Нео-лютерандық кейде Теодор Фридрих Детлоф Клифоф, Август Фридрих Кристиан Вильмар, Иоганн Конрад Вильгельм Лёхе, Август Фридрих Отто Мюнхмайер және Фридрих Юлиус Штальдың теологиясы мен қызметімен ғана шектеледі. Олар көзге көрінбейтін шіркеу идеясына қарсы шығып, шіркеу – құтқарылудың сыртқы, көзге көрінетін институты деп нық сенді. Олар Мәсіх құрған діни қызметтің және Таңдау рәсімдерінің маңыздылығын, Құдай Сөзінен гөрі Рақымет құралы ретінде, баса назар аударды. Дегенмен, Эрланген мектебінен өзгеше, нео-лютерандықтан бұл түрі лютерандық теологияға ұзақ әсер етпеді. Дұрысы айтқанда, жоғары шіркеу лютерандығы Германияда 1918 жылы Hochkirchliche Vereinigung Augsburgischen Bekenntnisses құрылуымен басталды, бұл 1917 жылғы 95 тезис Stimuli et Clavi-дің ықпалымен болды, ол Клаус Хармстың 95 тезисінен дәл 100 жыл өткен соң жарық көрді. Нео-лютерандық "нео-протестантизм" терминінен ерекшеленеді, ол Адольф фон Харнак және оның ізбасарлары сияқты, эксклюзивті түрде либералды теологияны білдіреді.