Уадабе – Нигер мен Чадтағы көшпелі фула этностық тобы. Мал шаруашылығымен айналысады, өзге топтардан ерекшеленеді. Әйелдері экологиялық қозғалыста белсенді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көшпелі фула этносы
Nomadic Fulani ethnic group
Водабе (, وٛطَاٻٜ, 𞤏𞤮𞤯𞤢𞥄𞤩𞤫) – негізінен Нигер және Чад елдерінде кездесетін фула этносының бір тармағын белгілеу үшін қолданылатын атау. Барлық Водабе халқын мбороро деп жаңылыстыруға болмайды, себебі бұл екеуі де фула халқының екі бөлек тармағы. Бұл атау ағылшын тілінде "Cattle Fulani" деп аударылады, яғни "малшылық лагерьлерде тұратындар" деген мағынаны білдіреді. Водабе мәдениеті – антропологтар мәдени ерекшеліктерді салыстыру үшін пайдаланатын стандартты мәдени-аралық үлгідегі 186 мәдениеттің бірі. 2016 жылдың 22 сәуірінде Париж келісіміне қол қойылған кезде әлемдік азаматтық қоғамды ұсыну үшін Водабе әйелі Хинду Омару Ибрагим таңдалды.
The Wodaabe (, وٛطَاٻٜ, 𞤏𞤮𞤯𞤢𞥄𞤩𞤫) is a name that is used to designate a subgroup of the Fula ethnic group who are traditionally nomadic found primarily in Niger and Chad. All Woodabe people should not be mistaken as Mbororo as these are two separate subgroups of the Fulani people. It is translated into English as "Cattle Fulani", and meaning "those who dwell in cattle camps". The Wodaabe culture is one of the 186 cultures of the standard cross cultural sample used by anthropologists to compare cultural traits. A Wodaabe woman, Hindou Oumarou Ibrahim, was also chosen to represent civil society of the world on the signing of Paris Protocol on 22 April 2016.
Тарих
Водабелер Сахель аймағында мал өсірушілер және саудагерлер болып табылады. Олардың көші-қоны Оңтүстік Нигерден басталып, Солтүстік Нигерия, Солтүстік-Шығыс Камерун, Оңтүстік-Батыс Чад, Орталық Африка Республикасының батыс аймағы және Конго Демократиялық Республикасының Солтүстік-Шығысына дейін жетеді. 2001 жылы Водабелердің саны 100 мыңға жуық деп есептелді. Олар әсем киімдерімен және бай мәдени дәстүрлерімен танымал. Водабелер фула тілінде сөйлейді және жазба тілі жоқ. Фула тілінде "woɗa" сөзі "тыйым" дегенді білдіреді, ал "Woɗaaɓe" – "тыйымның халқы" деген мағынаны береді. 17 ғасырға қарай, Батыс Африкадағы фула халқы Ислам дінін қабылдаған алғашқы этностардың бірі болды, көбінесе Исламды таратушы күштердің жетекшілері болды және осымен байланысты қалалық, сауатты және діндар өмірге дәстүрлі түрде мақтанады. Водабелер де, басқа фулалар да Водабелерде ертедегі малшылық өмір салтының іздерін көреді, осыған Водабелер мақтанады, ал қалалық фулалар кейде сынға түсіреді.
The Wodaabe are cattle herders and traders in the Sahel, with migrations stretching from southern Niger, through northern Nigeria, northeastern Cameroon, southwestern Chad, western region of the Central African Republic and the northeastern of the Democratic Republic of Congo. The number of Wodaabe was estimated in 2001 to be 100,000. They are known for their elaborate attire and rich cultural ceremonies. The Wodaabe speak the Fula language and don't use a written language. In the Fula language, woɗa means "taboo", and Woɗaaɓe means "people of the taboo." By the 17th century, the Fula people across West Africa were among the first ethnic groups to embrace Islam, were often leaders of those forces which spread Islam, and have been traditionally proud of the urban, literate, and pious life with which this has been related. Both Wodaabe and other Fula see in the Wodaabe the echoes of an earlier pastoralist way of life, of which the Wodaabe are proud and of which urban Fula people are sometimes critical.
Күнделікті өмір
Водабелер ұзын мүйізді зебу малдарын өсіреді. Құрғақ маусым қазаннан мамырға дейін жалғасады. Олардың жылдық көші-қоны жаңбырлы маусымда оңтүстіктен солтүстікке қарай жаңбырдың артынан жүреді. Көптеген туыстарынан – әдетте бірнеше бауырлары, олардың әйелдері, балалары және қарттарымен – құрылған топтар жаяу, есек немесе түйемен саяхаттап, әрбір жайылымда бірнеше күн тоқтайды. Әрбір отбасының ең бағалы мүлігі – үлкен ағаш төсек; лагерь құрғанда оны қоршаулармен қоршайды. Әйелдер мәртебе белгісі ретінде қабақтарды да алып жүреді.
The Wodaabe keep herds of long horned Zebu cattle. The dry season extends from October to May. Their annual travel during the wet season follows the rain from the south to the north. Groups of several dozen relatives, typically several brothers with their wives, children and elders, travel on foot, donkey or camel, and stay at each grazing spot for a couple of days. A large wooden bed is the most important possession of each family; when camping it is surrounded by some screens. The women also carry calabashes as a status symbol.
Дін, адамгершілік және әдет-ғұрыптар
Удабе діні көбінесе исламдық (исламға дейінгі сенімдермен ұштастырылған). Дінге қатысты әртүрлі дәрежеде бағынушылықтар болғанымен, көпшілігі діннің негізгі талаптарының кемінде бірін сақтайды. Ислам 16 ғасырда, ғалым әл-Магили солтүстік Нигерия элитасына Мұхаммедтің үйретіктерін уағыздаған кезде Удабе халқы үшін маңызды дінге айналды. Әл-Магили аймақтағы хауса, фула және туарег халықтарының билеуші топтарын исламға өткізуге жауапты болды. Әке-шешелеріне алғашқы екі баласымен тікелей сөйлесуге рұқсат етілмейді, олар көбінесе әже-нәсілдерімен күтімде болады. Күндіз күні күйеу мен әйел бір-бірінің қолын ұстай алмайды немесе жеке пікір алмасады.
Wodaabe religion is largely Islamic (mixed with pre Islamic beliefs). Although there are varying degrees of orthodoxy exhibited, most adhere to at least some of the basic requirements of the religion. Islam became a religion of importance among Wodaabe peoples during the 16th century when the scholar al Maghili preached the teachings of Muhammad to the elite of northern Nigeria. Al Maghili was responsible for converting the ruling classes among Hausa, Fula, and Tuareg peoples in the region. Parents are not allowed to talk directly to their two first born children, who will often be cared for by their grandparents. During daylight, husband and wife cannot hold hands or speak in a personal manner with each other.
Құжаттама фильмдер мен танымал мәдениет
Вернер Герцогтың "Күннің Водаабе шопандары" атты деректі фильмі Водаабе тайпасын сипаттайды. 1999 жылы түсірілген "Екі әлем арасында" (Zwischen 2 Welten) деректі фильмінде режиссер Беттина Хасен Водаабе мүшелерімен жеке сұхбаттарын жазады. 2002 жылғы "Сахара – Абсолютті шөл" (Sahara Absolute Desert) деректі фильмінде Майкл Пэлин Водаабе түйе керуенімен Нигердегі Ингалға, жыл сайынғы Сахара Күр Сале фестиваліне, содан кейін Табелоттағы оазиске, одан әрі Тенере шөлі арқылы Алжир шекарасына дейін саяхаттайды. Сандрин Лонккенің 2010 жылғы этнографиялық деректі фильмі "Водаабестермен би" ("Dance with the Wodaabes") қатысушылардың көзқарасымен "Geerewol" деп аталатын әсем, бірақ көбінесе дұрыс түсінілмейтін және сенсациялық болып көрсетілетін Водаабе ритуалды тойларының күрделі мәдени мағынасын зерттейді. Нигердегі Etran Finatawa тобы Водаабе және Туарег мүшелерінен құралған және дәстүрлі аспаптар мен полифониялық Водаабе әндерін заманауи аранжировкалар мен электр гитараларымен үйлестіре отырып, "Nomad Blues" ерекше стилін жасайды. 2005 жылы олар альбом жазып, Еуропаға гастрольдік сапар жасады. 1997 жылы гитарист Дженифер Баттеннің "Tribal Rage: Momentum" альбомында "Wodaabe Dancer" ("Водаабе бишісі") атты аспаптық шығарма бар.
The documentary Wodaabe Herdsmen of the Sun by Werner Herzog describes the Wodaabe. In the 1999 documentary Zwischen 2 Welten (between two worlds) director Bettina Haasen films her personal conversations with Wodaabe members. Sahara Absolute Desert (2002) a documentary with Michael Palin who follows a camel caravan of Wodaabe to Ingal in Niger for the annual Sahara Cure Salée festival, to an oasis at Tabelot, then across the Tenere Desert to the border of Algeria. The 2010 ethnographic documentary Dance with the Wodaabes by Sandrine Loncke explores, from the point of view of its participants, the complex cultural significance of the spectacular but frequently misunderstood and sensationalized Wodaabe ritual celebrations known as "Geerewol". The Niger based band Etran Finatawa is composed of Wodaabe and Tuareg members and creates their unique style of "Nomad Blues" by combining modern arrangements and electric guitars with more traditional instruments and polyphonic Wodaabe singing. In 2005 they recorded an album and toured Europe. "Wodaabe Dancer" is the name of an instrumental track on guitarist Jennifer Batten's 1997 album, Jennifer Batten's Tribal Rage: Momentum.