Кіріспе

Бір көрісуде ұзаққа созылатын махаббатқа түсу

Бір көрісудегі махаббат – жеке тәжірибе және шығармашылық туындыларда жиі кездесетін тақырып: адам немесе кейіпкер, бейтаныс адамды алғаш көрген сәтте оған күшті, тез және ұзаққа созылатын романтикалық тартым сезінеді. Бұл құбылысты ежелгі Греция дәуірінен бері ақындар мен сыншылар сипаттап келген.

Грек тілінде

Классикалық әлемде "бірінші көрістегі махаббат" құбылысы, құмарлық махаббаттың жалпы түсінігінің аясында қарастырылды, ол бір түрлі естен шығу немесе гректер айтқандай, тея мания ("құдайлардан келген естен шығу"). Бұл махаббат құмарлығы, "махаббат жебелері" немесе "махаббат садақтары" арқылы сипатталды – оның көзі көбінесе мифологиялық Эрос немесе Купидон болды, кейде басқа мифологиялық құдайлар (мысалы, Дүниежүзілік қауесет). Кейде жебелердің бастауы сүйіктінің өзінің сұлу келбеті деп есептелді. Егер бұл жебелер сүйіктінің көзіне жетіп, оның жүрегін "тесіп" өтсе, оны құштарлық пен сағыныш (махаббат ауруы) билейді. "Жебе жарасының" бейнесі кейде оксиморон мен риторикалық антитеза жасау үшін қолданылды. "Бірінші көрістегі махаббат" осы процестердің әсерінен ғашықтың кенеттен және дереу баурауы ретінде түсіндірілді және грек және рим әдебиеттерінде көптеген мысалдар келтірілген. Овидийдің б.з. 8 жылы жазылған "Метаморфоза" эпосында Нарцисс өзінің (білмейтін) бейнесіне бірден ғашық болады, ал Эхо да Нарцисске бір көргеннен кейін ғашық түседі. Ахилл Татийдің "Леуцип және Клитофон" еңбегінде ғашық Клитофон өзінің осы құбылысты қалай сезінгенін былайша сипаттайды: "Мен оны көргенде, жоғалып кеттім. Өйткені Әдеміліктің жарасы кез келген қарудан өткір, ол көзден жанға дейін жетеді. Махаббат жарасы көз арқылы өтеді, енді мен көптеген сезімдердің құрбаны болдым". "Бірінші көрістегі аштық" құбылысының тағы бір классикалық түсіндірмесі Платонның "Симпозиум" диалогында (шамамен б.з.д. 385-370 жж.) кездеседі, онда Аристофан алғашқы екіұстаз тіршілік иелерінің қазіргі ерлер мен әйелдерге бөлінуі және олардың жоғалған жартысын іздеуі туралы айтады: "[Ғашық] өзінің екінші жартысын кездестіргенде, олар бір-біріне деген сүйіспеншілікке, достыққа және махаббатқа настолько мастан болады, олар бір сәтте де бір-бірін көзден шығармайды".

Орта ғасырлар, қайта өрлеу және барокко

Махаббат жебелері туралы классикалық түсінік оңтүстік Францияның провансальдық трубадур ақындары XI-XII ғасырларда кеңінен дамытып, Еуропаның сарайлық махаббат дәстүрінің бір бөлігіне айналдырды. Әсіресе, әйелдің көзіне бір қарау, махаббат жебесінің бастауы деп есептелді: кейбір ортағасырлық мәтіндерде әдемі әйелдің үңілуі базилискке қараумен теңестіріледі. Джованни Боккаччо өзінің «Филострато» еңбегінде бірінші көрісте туған махаббат, көздің жебелері және Купидон жебесінің метафорасын біріктіретін керемет мысал келтіреді: «Троил, бұрын өте дана болған, сол әдемі көздердің сәулесінде Махаббаттың жатқанын және жүрегіне ұшып келе жатқан жебені сезбеді». Уильям Шекспир Кристофер Марлоуге құрмет көрсетіп, ол өзі 1598 жылғы «Герой мен Леандер» поэмасында «Кім бірінші көрісте сүймеді?» деп жазған еді, келесі жылы «Сенің қалауыңша» пьесасында оны тікелей атап өтеді: «Өлі бағушы, енді сенің күшті сөзіңді табамын: «Кім бірінші көріскенде сүймеді?»». Жан Руссе айтуынша, ғашықтың көздері, жебелері және «бірінші көрістегі махаббаттың» салдары туралы бейнелер Ренессанс және Барокко әдебиетінде таралды, дамыды және Батыс көркем әдебиетінде, әсіресе романда маңызды рөл атқарады.

Психологиялық түсініктер

Зерттеулер алғашқы көрісте туындайтын махаббаттың екі негізін көрсетті. Біріншісі – адамның тартымдылығын өте жылдам анықтауға болады, бір зерттеуде орташа уақыт 0,13 секундті құрады. Екіншісі – қарым-қатынастың алғашқы бірнеше минуты, бірақ емес, алғашқы сәті, қарым-қатынастың болашақ сәттілігін болжауға көбірек мүмкіндік береді, екі адамның ортақ қызығушылықтарына немесе бір-бірін ұнатуына қарағанда ("ұқсас тартылады"). Ұңғылған күй, оны алғашқы көрісте туындайтын махаббатпен шатастырмау керек, – себепсіз құмарлыққа немесе жорамалдаған сүйіспеншілікке берілу күйі. Хиллман мен Филлипс оны тәуелділік тудыратын махаббаттың либидолық тартымдылығын білдіруге бағытталған, біреуге деген қарқынды, бірақ қысқа мерзімді құмарлық немесе құрмет сезімі деп сипаттайды.

Киелі кітап сілтемелері

Киелі кітапқа түсініктемелерде Исақ Рабиғаны алғаш көргендегі оқиға (Тектес кітап 24:67) бірінші көрісуде туған махаббат деп қарастырылады. Жақыптың Рахильді алғаш көрген кездегі жағдайы да осылай есептеледі. 1 Самуил кітабында Дәуіт пен Жонатанның алғашқы кездесуіндегі сезімдері де "бірінші көрісуде туған махаббат" деп айтылады. Олардың қарым-қатынасын эротикалық деп санайтын және олай емес деп санайтын ғалымдар бұл жайтты осылай сипаттаған. 2 Самуил кітабында Израиль патшасы Дәуіт Батшебаның суға түсіп жатқанын көреді, бірақ онда "махаббат" немесе "бірінші көрісуде ғашық болу" туралы ештеңе айтылмаған. Комментаторлар оны "бірінші көрісуде туған құмарлық" деп түсіндіреді. Ол оны азғырып, одан бала тудырады, содан кейін күйеуі хеттік Ұрияны шайқастың ең қауіпті жеріне жіберуге бұйрық береді, нәтижесінде Ұрия қаза табады.

Опера

Опералық сюжеттер музыкаға бейімделу үшін қысқартылуы керек, сондықтан басты кейіпкерлердің бір көрісуде ғашық болатын сюжеттеріне өте ыңғайлы. Көбінесе, осы сәт композиторларды ерекше әдемі музыкаға шабыттандырады. Көптеген мысалдар бар: (1791) Моцарттың «Сазды флейта» операсында Тамино ханзадасына Памина ханшайымының суреті көрсетіледі және ол бірден оған ғашық болады. Ол өзінің сезімдерін «Dies Bildnis ist bezaubernd schön» («Бұл сурет керемет әдемі») ариясында жеткізеді. (1870) Рихард Вагнердің «Валькирия» операсында «Сигмунд дауылдан қашып Хундингтің бос үйіне келеді. Зиглинде кіріп, ол жатқан біреуді көреді – олар бір-біріне таныс емес, алайда бауыр мен қарындас екені белгілі. Олар бір көрісуде ғашық болады». (1896) Джакомо Пуччинидің «Богема» операсында «Родольфоға Мими кедергі келтіреді, ол оның шамды жағу үшін сіріңке іздеп жүрген көршісі. Ауа суық, Мими мен Родольфо жанына жақындасады. Олар бір-біріне екі әсерлі арияда өздерінің өмірі туралы айтады. Бұл – бір көрісуде туған махаббат». (1911) Рихард Штраустың «Кавалерлердің гүлі» операсындағы «Di rigori armato il seno» ариясы, ең қатаң сақтық шараларына қарамастан, бірден ғашық болуды сипаттайды. Әншінің өзі ғашық емес, ол Маршаллинді көңіл көтеру үшін жіберілген кәсіби әнші. Кейін, екі басты кейіпкер – Октавиан мен Софи, Октавиан өзінің міндетін орындап, Софиге оның күйеуі Барон Окс атынан күміс гүл сыйлағанда, бірден ғашық болады.

Фильм

"Алтын іздеуші" (1925), Алтын іздеуші оны көргенде Джорджияға ғашық болады. "Боуэри" (1933) фильмінде Чак Люсиге бір көрісімен ғашық болады. "Келіп ал" (1936), Барни Лоттаға бір көрісімен ғашық болады. "Көкжұрқаның сегізінші әйелі" (1938) - Майкл мен Николь бір-біріне бір көргеннен кейін ғашық болады. "Желмен бірге кеткендер" (1939) Скарлетт Эшлиге бір көргеннен ғашық болады. "Страуберри блондинка" (1941) Бифф Вирджинияға бір көргеннен ғашық болады. "Ұлы Амберсондар" (1942) фильмінде Джордж Люсиге бір көргеннен ғашық болады. "Жаннат күтеді" (1943) фильмінде Генри мен Марта бір-біріне бір көргеннен ғашық болады. "Қақпақ қыз" (1944), Кудейр Рустиге бір көргеннен ғашық болады. "Ұлы үміттер" (1946) - жас Пип Эстеллаға ғашық болады. "Үйір және миссис Мур" (1947) фильмінде Майлз Люсиге баспалдақта өткенде, бірінші көрісуден ғашық болғанын айтады. "Атамекен" (1950), ханзада алғаш рет Атамекенді көргенде, оған бірден ғашық болады. "Бірінші тістегі махаббат" (1950), "Үш шүберек" күйеулерін кездестіргенін еске алады. "Бұл жерден мәңгілікке" (1953) Превитт Лоренді алғаш көрген сәттен-ақ сүйеді. "Мистер Робертс" (1955), Франк Эннге бір көрісумен ғашық болады. "Вест-Сайд Стори" (1961) - Ромео мен Джульеттаның қайта баяндалуы, Тони мен Мария бір-бірін биден көрген сәттен бастап ғашық болады. 1962 жылы "Батысты қалай жеңді" Клив Лилитке оны бір көргеннен кейін сүйгенін айтады. "Құдай әкесі" (1972) фильмінде Майкл алғаш рет Аполлонияны көргенде "жарық соқты". "Бірінші тістегі махаббат" (1979) - вампир Дракула өзінің шынайы махаббатының реинкарнациясы деп ойлаған модель Синди Сондхаймға ұмтылады. "Уақыттың бір жерінде" (1980) Рихард Коллиер Гранд-отельдің мұражайында оның суретін көрген кезде Элис МакКеннаға ғашық болады. "Жасырын жүгіруші" (1982) фильмінде Рик Деккард эксперименталды репликат Рейчелге бір көрісумен ғашық болады. Бұл оқиға 2017 жылы шыққан "Жасырын жүгіруші 2049" фильмінің сюжет элементі болып табылады. "Скарфейс" (1983) Тони бірінші рет Эльвираны лифтте көргенде, оған бірден ғашық болады. "Жақын қашықтықта" (1986) фильмінде Брэд Уайтвуд және Терри бір-бірін алғаш көрген кезде бірден ғашық болады. "Құдайлардың қанаты" (1987) фильмінде періште Дамиел трапеция үстінде цирк орындаушысы Марионға ғашық болады. Марион Дамиелге арманында алғаш рет көргенде ғашық болады. "Кішкентай теңіз қызы" (1989) - Ариэль ханшайым Эрик ханзаданы алғаш көрген кезде оған бірден ғашық болады. "Нью-Йорктегі барлық Вермеерлер" (1990) фильмінде Марк Аннаны өнер мұражайында көрген кезде оған бірден ғашық болады. "Болашаққа оралу III бөлім" (1990), доктор Эммет Браун Клара Клейтонды құтқарып, онымен алғаш кездескенде ғашық болады; Браун бұған дейін "бір көргеннен кейін ғашық болу идеясы" "романтикалық ақымақтық" деп мәлімдеген болатын. "Эдвард қайшы қолдар" (1990), Эдвард Кимді фотосуретте алғаш көрген кезде сүйеді. "Аладин" (1992), Аладин алғаш рет Жасминді базарда көрген кезде. "Джейсонның лирикасы" (1994), Джейсон Лириканы көрген сәттен бастап ғашық болады. "Думб энд Думбер" (1994), Ллойд Мэриге есікті ашқаннан кейін ғашық болады. "Форрест Гамп" (1994), Форрест Джениге мектеп автобусында алғаш рет көргенде ғашық болады. "Төрт үйлену және жерлеу" (1994), Чарльз Кэрриді алғаш көрген сәттен бастап жақсы көреді, ал фильмнің соңында ол сөйлеп, олар сүйгеннен кейін, аспанда найзағай жарқырайды. Фиона бірнеше жыл бұрын Чарльзге бір көрісуден ғашық болған, ал Том өзінің алыстағы туысы Дирдрені Чарльздің үйлену тойында қонақтарды отырғыза отырып сүйеді. "IQ-ның деңгейі" (1994), Эд Кэтринге бір көрісумен ғашық болады. "Балто" (1995), Балто Дженаны бірінші рет бақ сыбайластарында көргенде ғашық болады. "Нотр-Дамның жұлқыны" (1996), Фёбус оның билегенін көргенде Эсмеральдаға ғашық болады. "Титаник" (1997), Джек Роузды алғаш көрген кезде оған ғашық болады. "Конспирация теориясы" (1997), Джерри Алисқа бірінші көрісуден ғашық болғанын айтады. "Аниятиpravu" (1998), Суди мен Мини бір көргеннен кейін ғашық болады. "Мен сені жек көретін 10 нәрсе" (1999) фильмінде Кэмерон Біанканы алғаш көрген сәттен-ақ сүйіп қалады. "Head Over Heels" (2001), Аманда алғаш рет Джимді көргенде, оған ғашық болады. "Үлкен балық" (2003), Эдвард Блум Сандра Темплтонға бірінші рет ғашық болады. "Жалғыз үйленгендер" (2003), Том мен Сара бір-бірін жағажайда алғаш көрген кезде ғашық болады. "Secondhand Lions" (2003), Хаб пен Жасмин аттарымен Жерорта теңізіне құлағаннан кейін олар бір-бірінің көзіне қарайды және Гарт айтқандай, "Бұл күндізгі күндей, бірінші қараштан сүйіспеншілік болды". "А Cinderella Story" (2004), Остин оның көзіне қараған кезде Сэмге ғашық болады. "50 First Dates" (2004 жылғы фильм), Генри Рот Люси Уитморға бір көргеннен ғашық болады. "Mean Girls" (2004), Кейди алғаш рет Аронды математика сабағында...

Теледидар

Коронация көшесі, Кен Барлоу 1961 жылы Валерияның ағасы Альберт Татлок таныстырғанда алғаш рет Валерия Татлокқа ғашық болады. I Dream of Jeannie, Genie Jeannie 1965 жылғы серияда ғарышкер Тони Нельсонға бірден ғашық болады. "Вампир күнделіктері", Стефан Сальваторе Елена Гилбертке бір көрген сәтте ғашық болады. Баффи, вампирлерді өлтіруші, Ангел Баффи Саммерстің вампирлерді өлтіруші болуға шақырылғанын көріп, оған ғашық болады. iCarly, Фредди Бенсон Карлиге жас болса да, бірден ғашық болады. Достар, 1995 жылғы "Расспен бірге" атты эпизодта Расс пен Джули бір-бірін көрген соң бірден ғашық болады. Қамқорлық аюлары отбасы, Бақыт аюы мен Сыпайы панда 1986 жылғы "Жоғалған Қамқорлық аюлары" эпизодында кездескенде бір-біріне ғашық болады. Симпсондар, Гомер Симпсон Мардж Симпсонға алғаш көрген сәттен бастап ғашық болады, бұл 1991 жылғы "Біздің жолымыз" эпизодында көрсетілген. My Little Pony: Friendship Is Magic, бірінші эпизодында (2010) Спайк Рартиге бірден ғашық болады. Микки Мысық клуб үйі, Сенсациялық алтылықтың құрал-сайманын жеткізушісі Тодлс пен Ғарыш пираты Питтің құрал-сайманын жеткізушісі Куодлс, олар бір-бірін алғаш көрген сәттен бастап ғашық болады. Миллиардтар, Бобби Аксельрод өзінің әйелі Ларамен кездескенде сезінген "жарық" жайлы еске алады. Зоуи 101, Чейс Мэтьюс Зоуи Брукске бірінші эпизодта бірден ғашық болады. Тіпті Стивенс, Луис Стивенс Тони Динды алғаш көрген сәттен бастап ғашық болады, бұл "Бірінші әлсіз апта" эпизодында көрсетілген. Good Luck Charlie, PJ Duncan мен Skylar 2011 жылғы "Банктер шайқасы" эпизодында бір-бірін көрген сәттен бастап ғашық болады.

Аниме/манга

Gokusen (2008) Савада Ямагучиге көз тіккеннен-ақ ғашық болғандықтан, онымен ынтымақтасқанын мәлімдейді. Сейлор Мун, Сейлор Мун оны алғаш көргенде Тюксидо Маскасына ғашық болады, бірақ оның кім екенін білмейді. 100kano (2019 – қазірге дейін), сюжет Рентаро Айдзо мен оның 100 сүйіктісінің арасындағы бірден туған махаббатты көрсетеді.