Кіріспе

Үндістандағы мал өсіруші кастасы, Махараштра және Гоадағы малшыл қауым.

Дхангарлар – Үндістанның Махараштра, Карнатака, Гоа, Мадхья-Прадеш және Уттар-Прадеш штаттарында кездесетін мал өсіруші каста. Олар Оңтүстік Махараштрада, Гоада және Солтүстік Карнатакада Гавли, Андхра-Прадеш пен Карнатакада Голла, ал Солтүстік Махараштрада (Кхандеш аймағында) Ахир деп аталады. Гавли, сондай-ақ Данге немесе Мхаске, және Ахир – Дхангардың кіші касталары. Дегенмен, Махараштрада көптеген ерекше Гавли касталары бар, ал Дхангар Гавли – солардың бірі.

Этимология

Махараштраның Пуна ауданындағы буддалық үңгірде "Дхангар" сөзі жазылған. Бұл жазудың біздің заманымыздан бұрынғы бірінші және үшінші ғасырлар аралығында пайда болғаны есептеледі. "Дхангар" сөзінің шығу тегі туралы бірнеше теориялар ұсырылған. Бұл сөз "мал байлығы" деген ұғыммен байланысты болуы мүмкін. Бхагван Лал Индражидің пікірінше, ол санскрит тіліндегі "Дханг" сөзінен туындаған, яғни "төбе" деген мағынаны білдіреді. Сайид Сирадж Уль Хасан өз замандастарының кейбіреулерінің бұл терминнің санскрит тіліндегі "дхенугар" ("мал өсіруші") сөзінен шыққан деп сенгенін, бірақ ол бұл этимологияны "құрылған" деп есептегенін айтады. Каннада тілінде Данагра сөзі сиыр бағушыны білдіреді және "Дана" сөзінен туындаған, ол малды білдіретін санскрит тіліндегі "Го-дана" сөзінің tadbhava түрі. Шамба Жошидің сөзіне қарағанда, Хатакара Дханагара (Хаткар Дхангар) – мағынасы бірдей екі сөздің біріккен түрі. Ежелгі каннада тілінде Хатти Кара (Хаткар) сөзі сүтші/мал бағушы (Гавли) мағынасын білдіреді, ал Хатти – мал қорасы немесе жайылым. Тамил тілінде "патти" сөзі сиыр қорасы, қой қорасы, қой жайылымына жеткілікті жер, мал айдау орны, кішкентай ауыл, село, мекенжайды білдіреді. Ол Хатти-Каралардың орта ғасырларда Нармада өзенінің оңтүстігінде қоныстанған Патти-Джаналардың ұрпақтары екенін атап көрсетеді. Бұл аймақ Хатта Деса деп аталған. Оның теориясына сәйкес, "Мар-Хатта" сөзі Хатти-Каралардың қонысы болған Хатта-Деса сөзінен шыққан. Біздің заманымыздан кейін 12 ғасырдан бастап, Девагири және Халебиду (Хойсала астанасы) Ядавалары арасындағы азаматтық соғыс бұл жерді екіге бөлді: Мархэтта мен Карнатака. Әулие Рамдас өзінің "Аратис" шығармаларында екі бөлікке сілтеме жасайды: Маратта үшін Хатак, ал Карнатака үшін Карнатак.

Бөлімшелер

Бастапқыда Дхандардың он екі руы болды, және олар бір отбасының бауырлары арасында еңбек бөлінісін жүзеге асырды. Хинголи маңындағы ел Бара Хатти деп аталды, яғни он екі Хаткар Дхандарының жері. Осы он екі ру кейіннен үш бөлімшеге және бір жарты бөлімшеге бөлінді. Олар – Хаткар (қойшы), Гавли немесе Данге (сиыршы) және Хутекар (жүн және көрпе тоқушы) / Сангар. Жарты бөлімше Хатик (қасапшы) деп аталады. Барлық кіші касталар осы бөлімшелердің біріне жатады. Үш жарым саны кездейсоқ таңдалмаған, оның діни және космологиялық маңызы бар.

Тарихи көші-қон

Археологиялық дәлелдер мен этнографиялық мәліметтер қазіргі Дангар касталарының б.з.д. 4000 және 10000 жылдар аралығында Солтүстік-Батыс Үндістаннан бірнеше толқында көшіп келгендігін көрсетеді. Олар гуджарати және маратхи тілдерінің аралас диалектісінде сөйлейді және Гуджараттан келген деген болжам бар Ладше және Дангеге жақын. Ал Солтүстік Үндістаннан көшіп келген Гадари Нихар мен Гадари Дхангар санскрит және хинди тілдерінде сөйлейді. Телангилер телугу тілінде сөйлейді және Андхра-Прадештен көшіп келген болуы мүмкін, ал қалған топтар маратхи тілінде сөйлейді. Хатиктердің Хутекарлардан шыққандығы айтылады. Бұрынғыда кейбір Дангарлар инамдар болған, ал кейбіреулері жер иеленушілер болып, жерді үлес немесе белгілі бір мерзімге біржолғы төлем арқылы иеленген. Дангарлар сонымен қатар сапалы мүйізді мал мен понилер өсірумен де белгілі болған. Майсур тұқымымен будандасқан "Хиллари" малын алғаш рет Майсур мемлекетінде мал өсірген Нашиктің тұрғыны Говдия бастаған. Сол сияқты, Дангар немесе Хилари понисі Деканның ең жақсы пони тұқымы деп есептеледі. Олардың жоғары сапасы Дангарлардың оларды жоныштау (кастрациялау) тәжірибесімен байланысты деп саналады.

Маратха империясындағы рөлі

Дхангарлар жауынгерлік қасиеттерімен белгілі. Шиваджидің ең сенімді мауалалары немесе маратха әскерлерінің көпшілігі Батыс Пуне дхангарларынан болды. Ал, бұрынғы Низам мемлекетінде, әсіресе Нандед, Парбхани және Видарбхада таралған Хаткар дхангарлары Барги дхангарлары немесе "найзалы қойшылар" деп аталды және Маратха империясы тұсында баргирлер, яғни атты әскерлер болған болуы мүмкін. Дегенмен, Барги немесе Банде дхангарлары олардан бөлек кіші ру болып саналады. Хаткарлар Шиваджи әскерінде көп санда болды және Маратха империясында батылдықтарымен танылды. Оларға "Наик" және "Рао" атақтары берілді. Хаткарлар басқаларды қорқытып, тіпті Низам да олардан сескенді. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Хаткарларды бақылауға алу үшін Низам британдық үнді әскерінен көмек сұраған. Кейбір дереккөздер Маратха Индор мемлекетінің негізін қалаушы Малхар Рао Холкар Хаткар дхангарларының кіші руынан шыққан десе, Холкар әулетінің бахарлары оның Хутекар дхангары болғанын айтады. Маратха кастасын үш ірі тайпа құрайды: Кунби немесе шаруа, Дхангар немесе қойшы және Гоала немесе малшы. Осы себепті Маратха халқының қарапайым мінез-құлқы ерекшеленеді дейді.

Декан Ядавалармен қарым-қатынасы

Ядава сөзінің үнді-еуропалық этимологиясы белгісіз. Франклин Саутворттың пікірінше, бұл сөз дравидтік текті болуы мүмкін, «мал өріп жүруші» деген мағынаны білдіреді. Тамил тілінде яду – ешкі немесе қой, ал ядуван – ешкі/қойдың үйірі. Ол сондай-ақ, ядава – түпнұсқа сөз, ал мифтік яду ядавадан кері жасалған деп санайды. Сондай-ақ, каннада тілінде «кури» сөзі ешкі немесе қойды, ал «куруба» – қойшыны білдіреді. Каннада тілінде данагара/хаттикара/гавли – сиыршы/сүтші деген мағына береді, ал Малхедтің Раштракуттары, Пакнаду және Камманаду билеушілері де ядава тегінен екенін мәлімдеді. Бұл арийлендіру процесін заңдастырды. Р. С. Дхеренің айтуынша, ортағасырлық Оңтүстік Үндістанның малшы топтарының Пураналардағы әйгілі Яду әулетімен байланысуына екі фактор ықпал етті. Біріншіден, олар Пураналардағы атақты ядвалар сияқты мал өріп, мал бағумен айналысты. Екіншіден, Пураналардағы әулет «ядвалар» деп аталды, ал Оңтүстік Үндістанның малшылары «ядвалар» деп аталды. «ḍ» мен «d» арасындағы айырмашылық шамалы болғандықтан, дравидтік «ядвалар» санскриттік «ядваларға» айналды. Виттал ханның тегі каннада тілінен шыққан, ал тамыры даңғарларға дейін жетеді. Дхангарлар оны әлі күнге дейін бастапқы малшылық түрінде құрметтейді. Дхангар дәстүрінде ол гавли сиыршысы ретінде сақталады және Дхангардың құдайларының бірі Биробамен байланысын жалғастырады. Дхангарлар Витоба мен Биробаны ағайын деп есептейді және оларды ажырамас серіктер ретінде құрметтейді. Дегенмен, бастапқыда олар дхангарлар арасында жеке-жеке құдай ретінде табынылды. Сол сияқты, Сеуна және Хойсала әулеттерінің билігі кезінде Пандарпурдағы Виттал ғибадатханасы, олардың қамқорлығында, шағын малшылық орындан ірі ғибадатхана кешеніне айналды. Сонымен қатар, Тондаймандаламның Ядава патшалары (Ядавараялар) Венкатешвараға табынуды күшейтіп, Тирупатидегі Венкатешвара ғибадатханасын салдырды немесе кеңейтті. Махараштрада дхангарлар табынатын Шиваның тағы бір түрі – Малхар (Кхандоба). Маратха империясында билікке келген дхангар тегінен шыққан Холкарлар Малхарға, өздерінің құладеватасына табынудың сәнін арттырды. Холкар патшайымы Ахильябай Холкар және оның генералы Тукоджирао Холкар Кхандобаның Джеджури ғибадатханасын едәуір кеңейтті. Дхангарлар сияқты, Оңтүстік-Батыс Андхра-Прадештің Курувалары Малликарджунаға табынады, Солтүстік-Батыс Карнатака мен Солтүстік-Батыс Андхра-Прадештің Курубалары Майларга табынады, ал Андхра-Прадештің Голлалары Маланнаға табынады. Бұл құдайлардың барлығы Шиваның бейнесі саналады. Олар толығымен бірдей емес, бірақ көптеген ортақ белгілері бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың тамыры біздің заманымыздың екінші-төртінші ғасырларындағы тамилдің ерте (Сангам) әдебиетінде пайда болған тәңірге дейін жетеді, ол Мурукан деп аталды. Кейіннен Картикейя немесе Сканда деп аталған Муруканның басқа құдайлармен ортақ ерекшелігі – олардың барлығы екі әйелге ие. Оның бір әйелі ауыл шаруашылығымен айналысатын, бірақ мал шаруашылығына бейімделген дамыған қауымнан немесе бұрын ықпалды саудагерлер тобынан шыққан. Құдайдың екінші әйелі, көбінесе кәнизағы ретінде қарастырылады, малшыл қауымнан шыққан.

Ядавтармен қарым-қатынасы

1891 жылғы Үндістан халық санағына сәйкес, үнді халқының мал өсірушілер класы екі топқа бөлінді. Бірінші топ – мал жаюшылар, олардың ішінде ахирлер, гопалар, гавалилер және голлалар болды. Екінші топ – қойшылар, оларға ғадариялар, дхангарлар, курубалар, идайян, бхарвадтар және рабарилер кірді. 1920 жылдардың басында Солтүстік Үндістанның ахирлері мен Махараштраның гавли қауымының басшылары, Бүкілүндістан Ядав Махасабхасын құрғаннан кейін, Үндістанның барлық сиыршыларына, малшыларына және сүт сатушыларына өздерін ядав деп атауға, «Ядав» тегін қабылдауға, сондай-ақ вегетариандық өмір салтын ұстануға және спирттік ішімдіктерден бас тартуға шақырды. Үндістанның әртүрлі қауымдары, дәстүрлі түрде мал шаруашылығымен айналысқан, осы ұсыныстарды ынтамен қабылдады. Олар Пураналардағы Яду әулетінен тарағандарын мәлімдеді, сондықтан «Ядав» термині Абхира тайпасы және сиыршы болған Құлпақ Кришна арқылы пайда болды, ол Абхиралардың қасиетті құдайы. Бұл процесс санскриттену және арийленудің бір бөлігі болды. Жақын арада «Ядав» есімін қабылдау кеңінен тарала бастады. Бүгінде ядав қоғамына Солтүстік Үндістандағы ахирлер, Мадхья-Прадеш штатындағы тхетварлар мен раоттар, Махараштрадағы гавлилер, Тамил Надудағы идайян, Андхра-Прадеш пен Карнатакадағы голлалар, Бенгалиядағы гопалар сияқты бірнеше аталымдардың әртүрлі одақтас касталары кіреді. Екінші жағынан, Үндістандағы дхангар қоғамына Махараштра мен Гоадағы дхангарлар, Солтүстік Үндістандағы ғадариялар, Гуджараттағы бхарвадтар және Карнатака мен Андхра-Прадеш штаттарындағы курубалар жатады. Алайда, дхангар гавли Махараштра мен Гоадағы ядав гавлиден ерекше каста болып табылады. Сонымен қатар, Махараштра ахирлері өздерін ахир дхангарлары деп атауды жөн көреді, ал Индордың (Мадхья-Прадеш) маратхалары, мысалы, Холкарлар, өздерін дхангар ахирлері деп атайды. Солтүстік Үндістанда өздерін ядав деп атайтын ахирлер бір кезде дхангар қоғамының бір бөлігі болған. Ахир – дхангарлардың готраларының бірі. П. М. Чандоркар сияқты тарихшылар эпиграфикалық дәлелдерді пайдаланып, ахирлер мен гавлилердің классикалық санскрит еңбектерінде айтылған ежелгі ядавалар мен абиралардың өкілдері екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, Махараштраның Хандеш аймағы, бір кезде абиралар билік еткен, бұрын ахирлер жері деп белгілі болған, ал қазіргі Хандеш аймағындағы ахирлер маратхи диалектісінде сөйлейді, ол әлі де ахирани деп аталады.

Варнаның мәртебесі

Дхангарлар – кшатриялардың негізгі тобы, индуістердің варна жүйесінде кшатрия варнасына ұқсайды. Шям Сингх Шашидің сөзіне сәйкес, Дхангарлардың 80 пайызы кшатриялардың готраларымен, ал 15 пайызы брахмандардың, вайшьялардың және артта қалған топтардың готраларымен ұқсас. Конкан аймағынан тыс жерлерде Дхангарлардың әлеуметтік статусы маратхалар мен кунбилерге тең болса, Конкан аймағында олар олардан төмен саналады. Бұл статус олардың кәсібінің маңызды экономикалық рөлімен анықталды. Дхангарлар Конканға маусымдық көшпенділер ретінде келіп, шаруалармен жақсы және берік қарым-қатынас орнатқан, бірақ ауыл шаруашылығына тек құнды үлес қосып отырды. Шегар Дхангарлары, сондай-ақ Сагар Раджпуттары бұрын мал өсірушілер (қойшылар) және шудра варнасынан саналған, бірақ кейін тегін Раджпут деп өзгертіп, қасиетті белдік тағуды бастады. Дхангарлар діни және рәсімдік мақсаттар үшін брахмандарды шақырады, және басқа брахмандар оларды тең құқықпен қабылдайды. Егер брахмандар қол жетімді болмаса, қастағы ақсақалдар рәсімдерді өткізеді. Дхангарлардың неке тойлары Маратха Кунбилердің тойларынан көп ерекшеленбейді.

Оңтайлы әрекет: Үндістандағы резервация

Үндістанның резервтік жүйесі бойынша даңғарлар Гоа, Карнатака, Гуджарат, Мадхья-Прадеш, Чхаттисгарх, Уттар-Прадеш, Уттаракханд және Делиде Басқа да артта қалған топтар санатына жатады. Махараштрада олар көшпелі тайпа ретінде жіктеледі, бұл Басқа да артта қалған топтар санатына кіреді. Гейл Омведт пен Бхарат Патанкардың сөздеріне сәйкес, Басқа да артта қалған топтар санатында өзін "ең жоғары" санайтын топтар көбінесе шаруалар (солтүстік Үндістанда Джат және Курми, Махараштрада Кунби, оңтүстік Үндістанда Веллалар және т.б.), ал оларға жақын мал өсірушілер (Ядав, Дхангар, Куруба) және бағбандар (Мали, Сайни) қауымдары жатады. Олардан төмен түрлі қолөнершілер мен қызметкерлер тобы: алтын шеберлері, ұсталар, қыш өндірушілер, шаштараздар, кір жуушылар және т.б.

Мәдениет

Хандоба (сөзбе-сөз "қылышкер әке"), Деканның қорғаушы құдайы, кастаның сүйікті құдайы. Ол әр жексенбіде және сенбіде, сондай-ақ Маргаширша айының алтыншы күнінде тәттілер сыйлап құлшылық етеді. Пандарпурдың Витхобасына күнделікті әр үйдің ішінде табынады. Бироба мен Мхаскоба даңғарлардың арасында танымал құдайлар. Гаджа Нач, яғни "піл биі", – даңғарлардың дәстүрлі биі. Оны жақсы ниеттің белгісі санайды, сондықтан храмдардағы мерекелерде де орындалады. Бишілер түрлі-түсті шарфтарды қолдарына ұстап, оларды иілте келе пілдің құлақтарын желпігендей көрсетеді. Дхангари Ови – халық әндерінің бір түрі, ол әйелдердің еңбек әндері мен даңғарлардың ұзақ эпикалық жырлары туралы айтады, онда ән өлеңдері прозалық повестеулермен алмасады.

Қазіргі жағдай

Дәстүрлі түрде қойшылар, сиыршылар, қарамал өсірушілер, көрпе және жүн тоқушылар, ет шабушылар және фермерлер болғандықтан, дхаңгарлар заманауи білім алуға кеш кірісті. Махараштра штатында дхаңгарлар көшпелі тайпа ретінде жіктеледі, бірақ 2014 жылы Үндістанның үкіметтік жеңілдіктер жүйесінде жоспарлы тайпа ретінде қайта жіктелуге тырысты. Махараштрада дхаңгар қауымының саны шамамен 1,5 крор (15 миллион) адамды құрайды, бұл штаттың жалпы 11,25 крор (112,5 миллион) халқының 13 пайызын білдіреді. Махараштраның бұрынғы бас министрі Девендра Фаднавис: "Штаттың кейбір аймақтарында дхаңгарлардың жағдайы жоспарлы тайпалардың жағдайынан да нашар болды, ал үкімет оларды жоспарлы тайпалар санаты бойынша жеңілдіктерге қол жеткізуге міндетті" деді.

Дхангар мен Дхангад мәселесі

Дхангар (көткіштер) – Дели, Мадхья-Прадеш және Чхаттисгар штатарындағы Гадария кастасының, Карнатака штатындағы Куруба кастасының және Гуджарат штатындағы Бхарвад кастасының кіші кастасы. Еңбек және әлеуметтік қорғау жөніндегі тұрақты комитетінің ТМ және ТТ-ге қатысты 27-ші баяндамасына сәйкес, 2002 жылғы Заңға екінші түзету енгізілген: мәтін бойынша, екі түрлі қауым бірдей атауға ие, бірі – Ораон тайпасының кіші тобы болып табылатын Дхангад, ол Тізілді тайпалар тізімінде 36-шы нөмірде тіркелген. Бұл қауымның дәстүрлі кәсібі – егін шаруалығы. Тағы бір қауым бар, ол «Дхангар» деп аталады, олардың дәстүрлі кәсібі – мал өсіру және жүн тоқу. «Дхангад» және «Дхангар» – этникалық байланысы жоқ екі бөлек қауым. Көткіштер болып табылатын Дхангарлар Махараштра штатында көшпелі тайпа ретінде тіркелген. Сондықтан, 1976 жылғы «Тізілді тайпалар және тізілді касталар (өзгерту) туралы» заңында, Конституцияның (Тізілді тайпалар) 1950 жылғы бұйрығына өзгерістер енгізу арқылы ешқандай қателік жоқ. 2019 жылдың 17 қаңтарында Тізілді касталар мен тайпаларды зерттеу және оқыту институты (SCSTRTI) Дхангар мен Гадарияның айырмашылығын және Дхангар сөзінің хинди нұсқасының Дхангад (Дхангад) екенін, оның 1950 жылы Президент/Үндістан Үкіметі шығарған жарлыққа сәйкес, Уттар-Прадеш штатында Тізілді каста ретінде жіктелетіні туралы Үкіметтің Бас хатшысына хат жолдады. Олар Гадария қауымының धनгарларын (Дхангар) Тізілді касталар тізіміне қоспай, Уттар-Прадеш штатындағы Басқа да артта қалған касталар тізіміне жатқызуды ұсынды.