Жон А. Хобсонның «Imperialism: A Study» еңбегі: империализмнің талдауы

Кіріспе

Джон А. Хобсонның 1902 жылғы "Империализм: Зерттеу" (1902) кітабы – империализмнің ұлтшылдық бизнес кәсіпорны ретіндегі теріс қаржылық, экономикалық және моральдық аспектілері туралы саяси-экономикалық талқылау. Хобсон капиталистік бизнес қызметі империализмге алып келді деп санайды.

Империализмнің тамыры

Хобсонның "империализмнің түп тамыры" деп атаған нәрсесі ұлттық мақтаныш емес, капиталистік олигархияда жатыр; және империализм экономикалық ұйымдасқандық нысаны ретінде қажетсіз және әдепсіз, капиталистік қоғамдағы байлықтың теңсіз таралуының салдары. Оның пікірінше, саяси экономиканың бұзылуы деп аталатын әлеуметтік-мәдени қажеттілік ұлттық нарықтарды шетелдерге кеңейтуге, ана елдегіден артық пайда табуға ұмтылыс тудырды. Капиталистік экономикада бай капиталистер жұмысшы табынан пропорционалды түрде жоғары табыс алды. Оның ойынша, егер меншік иелері табыстарын өндіріс орындарына инвестицияласа, онда өндірістік қуаттың күрт өсуі аталған орындардың өнімдері мен қызметтеріне деген сұраныстың өсуінен асып түсер еді. Өндірістік қуат тұтыну сұранысынан жылдам өскенде, бұл қуаттың көп ұзамай артығы (тұтыну сұранысына қатысты) пайда болар еді, демек, табысты отандық инвестицияларға бағыттау мүмкіндігі шектеулі болар еді. Шетелдік инвестициялар – жалғыз шешім. Бірақ, осындай мәселе барлық өнеркәсіптік капиталистік елдерде болғандықтан, мұндай шетелдік инвестициялар тек капиталистік емес елдерді "мәдениеттендіруге", "христиандыққа өткізуге" және "дамитуға" болатын жағдайда ғана мүмкін болар еді, яғни олардың дәстүрлі институттары күшпен жойылып, халық нарықтық капитализмнің "көрінбейтін қолына" бағынышты болуы керек еді. Осылайша, империализм – жалғыз шешім болды. Э.К. Хант, "Экономикалық ой тарихы", 2-басылым, 355-бет. Саяси ғалым ретінде Дж.А. Хобсон империализмнің капиталистік экономикалық жүйедегі елдерге тән экономикалық, саяси және мәдени құбылыс екенін айтты. Пайда табуға қабілеттілігінің өзіндік ерекшелігіне байланысты, капитализм империализм сияқты ірі, ұзақ мерзімді және қымбат әлеуметтік-экономикалық жобаны қажет етпейді. Капиталистік қоғам ұлттық экономикалық ресурстарды қоғам арасында радикалды түрде қайта бөліп, әр азаматтың экономикалық тұтыну күшін арттыру арқылы империализмге жүгінуден жалтарса болады. Мұндай экономикалық түзетулерден кейін капиталистік елге жаңа шетелдік нарықтарды ашудың қажеті болмас еді, сондықтан тауарлар мен қызметтерді өндіру мен тұтынуды ішкі нарыққа бағыттап, тиімді пайда табуға болар еді, себебі "ішкі нарықтар шексіз кеңеюге қабілетті, егер "табыс" немесе тауарларға деген сұраныс дұрыс бөлінген болса".

Hobson states that what he called the "taproot of imperialism" is not in nationalist pride, but in capitalist oligarchy; and, as a form of economic organization, imperialism is unnecessary and immoral, the result of the mis distribution of wealth in a capitalist society. He argues that the so called dysfunction of the political economy created the socio cultural desire to extend the national markets into foreign lands, in search of profits greater than those available in the Mother Country. In the capitalist economy, rich capitalists received a disproportionately higher income than did the working class. He argues that if the owners invested their incomes to their factories, the greatly increased productive capacity would exceed the growth in demand for the products and services of said factories. When productive capacity grew faster than consumer demand, there was very soon an excess of this capacity (relative to consumer demand), and, hence, there were few profitable domestic investment outlets. Foreign investment was the only answer. But, insofar as the same problem existed in every industrialized capitalist country, such foreign investment was possible only if non capitalist countries could be "civilized", "Christianized", and "uplifted"—that is, if their traditional institutions could be forcefully destroyed, and the people coercively brought under the domain of the "invisible hand" of market capitalism. So, imperialism was the only answer.|sign=E. K. Hunt|source=History of Economic Thought, 2nd ed. page 355. As a political scientist, J. A. Hobson said that imperialism was an economic, political, and cultural practice common to nations with a capitalist economic system. Because of its innate productive capacity for generating profits, capitalism did not functionally require a large scale, large term, and costly socio economic enterprise such as imperialism. A capitalist society could avoid resorting to imperialism through the radical re distribution of the national economic resources among the society, and so increase the economic consumption power of every citizen. After said economic adjustments, a capitalist nation did not require opening new foreign markets, and so could profitably direct the production and consumption of goods and services to the in country markets, because "the home markets are capable of indefinite expansion . provided that the 'income', or power to demand commodities, is properly distributed".

Табысы мен сын

Империализм: Зерттеу (1902) Хобсонның саясаттану ғылымындағы халықаралық айрығын орнатты. Оның геосаяси тұжырымдары Николай Бухарин, Владимир Ленин және Ханна Арендт сияқты белгілі тұлғалардың еңбектеріне әсер етті. Бұл кітап 20 ғасырдың ең әсерлі кітаптарының бірі саналады.

Марксизмге әсері

Әсіресе, Ленин «Империализм: Империализмді қолдау және негіздеу жөніндегі зерттеу» (1916) еңбегінен көп нәрсе алды, бұл капитализмнің ең жоғарғы сатысы болып табылатын империализмді дәлелдеуге арналған болатын. Бұл еңбек бірінші дүниежүзілік соғысқа (1914–1918 жж.) әкелген Еуропа империяларының геосаяси дағдарыстарын соғыс кезіндегі заманауи талдау ретінде қарастырылды. Лениннің айтуынша, Карл Каутский «ультраимпериализм» идеясын Дж. А. Хобсонның еңбегінен алған, және:

«Ультраимпериализм» немесе «суперимпериализм» – Хобсон он үш жыл бұрын «интер-империализм» деп сипаттаған нәрсе. Латын сөздерін алмастырудан және жаңа, тапқыр сөздер ойлап табудан басқа, Каутский «ғылыми» ойлау саласында жасаған жалғыз прогресс – Хобсонның ағылшын дін қызметкерлерінің сөздерін марксизм деп бағалауы болды. Сонымен қатар, Ленин Гобсонның капитализмді экономикалық жүйе ретінде империализмнен бөліп қарастыруымен келіспеді; керісінше, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың себебі болған экономикалық бәсекелестік капитализмнің функционалдық әлеуметтік-экономикалық жүйе ретінде аяқталуына әкелді деп санады, және империализмді тоқтату үшін оны пацифистік социализм алмастыруы керек деп ұсынды. Дегенмен, Хобсонның Лениннің жазбаларына тигізген әсері барлық марксистік тарихшылар үшін қалыпты жағдайға айналды.

Либерализмге әсер ету

Хобсон либералдық айналымдарда, әсіресе британдық Либералдық партияда ықпалды болды. Хобсонның империализм теориясы көптеген сыншылармен кездесті. Қазіргі заманғы тарихшы Д. К. Филдхаус, мысалы, қолданылған аргументтер түпкілікті түрде сыртқы болып табылады деп санайды. Филдхаус "1870 жылдан бері британдық кеңеюдің айқын қозғаушы күші" зерттеушілер, миссионерлер, инженерлер және империя құруға ұмтылған саясаткерлер болғанын айтады. Олар қаржылық инвестицияларға қызығушылық танытпады. Хобсонның жауабы мынадай болар еді: "Бәсекелес қаржыгерлер барлығын манипуляциялады, сондықтан соңғы шешім қаржы билігінде". Ленин капитализмнің соңғы сатысында екенін және оны монополистер басып алғанын сенді. Олар енді динамикалық болмады және қорғалған нарықтарды одан да қарқынды пайдалану арқылы пайда табуға тырысты. Филдхаус бұл аргументтерді негізсіз болжамдар деп есептейді. Тарихшылар Питер Дюиньян мен Льюис Г. Ганн Хобсонның 20-ғасырдың басында бүкіл әлемдегі адамдарға зор ықпал еткенін айтады: Хобсонның идеялары толығымен түпнұсқа емес еді; алайда, оның ақшалы адамдар мен монополияларға деген жек көрушілігі, құпия келісімдер мен әуесқойлықты жек көруі империализмге қатысты барлық айыптамаларды біртұтас жүйеге біріктірді. Оның идеялары британдық империяның неміс ұлтшыл оппозициясына, сондай-ақ француз англофобтары мен марксистерге әсер етті; олар американдық либералдар мен оқшауланған колониализм сыншыларының ойларын қалыптастырды. Келешекте олар Американың Батыс Еуропаға және Британ империясына деген сенімсіздігіне үлес қосуы керек еді. Хобсон британдықтарды отаршылдық билікке қарсы тұруға көмектесті; ол Азия мен Африкадағы жергілікті ұлтшылдарға Еуропа билігіне қарсы тұру үшін қару-жарақ берді. 1950 жылдан кейін Хобсонның техникалық түсіндірмелері ғалымдардың қатаң сынға ұшырады. Оның экономика империализмнің негізі болып табылады деген пікірін тарихшылар Джон Галлахер мен Рональд Робинсон 1953 жылғы "Еркін сауда империализмі" мақаласында сынға алды, онда стратегиялық мәселелер мен геосаясат 19-ғасырдағы Еуропаның кеңеюіне негіз болды деп мәлімдеді.

Hobson was also influential in liberal circles, especially the British Liberal Party. Hobson's theory of Imperialism has had many critics. Contemporary historian D. K. Fieldhouse, for example, argues that the arguments used are ultimately superficial. Fieldhouse says that the "obvious driving force of British expansion since 1870" came from explorers, missionaries, engineers, and empire minded politicians. They had little interest in financial investments. Hobson's answer would be to say that faceless financiers manipulated everyone else, so that "The final determination rests with the financial power." Lenin believed that capitalism was in its last stages and had been taken over by monopolists. They were no longer dynamic and sought to maintain profits by even more intensive exploitation of protected markets. Fieldhouse rejects these arguments as unfounded speculation. Historians Peter Duignan and Lewis H. Gann argue that Hobson had an enormous influence in the early 20th century among people from all over the world:
Hobson's ideas were not entirely original; however his hatred of moneyed men and monopolies, his loathing of secret compacts and public bluster, fused all existing indictments of imperialism into one coherent system His ideas influenced German nationalist opponents of the British Empire as well as French Anglophobes and Marxists; they colored the thoughts of American liberals and isolationist critics of colonialism. In days to come they were to contribute to American distrust of Western Europe and of the British Empire. Hobson helped make the British averse to the exercise of colonial rule; he provided indigenous nationalists in Asia and Africa with the ammunition to resist rule from Europe. After 1950, Hobson's technical interpretations came under sharp criticism by scholars. His contention that economics underpinned imperialism was attacked by the historians John Gallagher and Ronald Robinson in their 1953 article "The Imperialism of Free Trade" which argued that strategic considerations and geopolitics underpinned European expansion in the 19th century.