Кіріспе
Киренаиканың ежелгі астаналарының бірі Птолемаис (грекше Πτολεμαΐς) Киренаиканың Пентаполисін құраған бес қаланың бірі еді, қалғандары – Кирена, Евсперидтер (кейін Бериника, қазіргі Бенгази), Таухира/Теухира (кейін Арсиной, қазіргі Токра) және Аполлония (қазіргі Суса). Оның қираған орындары қазіргі Ливиядағы Тольмейта (арабша طلميتة) деп аталатын шағын ауылда орналасқан, бұл ежелгі атауымен байланысты.
Ptolemais (Greek: Πτολεμαΐς) was one of the five cities that formed the Pentapolis of Cyrenaica, the others being Cyrene, Euesperides (later known as Berenice, now Benghazi), Tauchira/Teuchira (later Arsinoe, and now Tocra), and Apollonia (now Susa). Its ruins are at a small village in modern Libya called Tolmeita (Arabic طلميتة), after the ancient name.
Тарих
Қала Птолемей патшалығының билеушілерінің бірі, шамасы Птолемей III Эуэргет (б.з.д. 246–221 жж.) тарапынан негізделді және оның атымен аталып кетті. Б.з.д. VII ғасырдың соңында пайда болған, Барка қаласы үшін ішкі порт қызметін атқарған, аты белгісіз грек қонысын ол 280 гектар аумақты қабырғаларымен қоршалған қалаға айналдырды. Птолемей, болжам бойынша, аймақтың Птолемейлік губернаторының резиденциясы болған, бірақ аумағының үлкендігіне қарамастан, халқы Рим үкімдігі кезінде Киренаика деп аталатын аймақтың астанасы болған Кирине қаласымен теңесе алмады. Дегенмен, "Пентаполис" аталымы да қолданылып келді. Птолемей 96 жылы Римнің иелігіне өтті. Жылдар өткен соң ол Римнің Крит және Киренаика провинцияларының құрамына енді. Диоклетианның әкімшілік құрылымдағы өзгерістерінен кейін Птолемей Жоғарғы Ливия немесе Ливия Пентаполисі провинциясының астанасы болды. Кейін ол құлдырап, провинцияның астанасы ретінде Аполлония қаласымен алмастырылды. Юстиниан I билігінде қала қайтадан салынды, бірақ бұрынғы қуатын қайта қалпына келтіре алмады және 7 ғасырда Солтүстік Африканы мұсылман басып алған кезде тағы да қирады.
Қалдықтар
Құмға көмілген қаланың қираған орындары керемет жақсы сақталған. Қазба жұмыстары 1930 жылдары басталды, осы арқылы тікбұрышты пішіндес жоспарланған қала ашылды, оның ауданы шамамен 1650 метрге 1400 метр (шамамен бір шаршы миль) және 180 метрге 36 метрдей блоктардан тұрады. Онда ат жарыс жолы, амфитеатр және үш театр болды, олардың ең кішісі – одеон, 4-ші немесе 5-ші ғасырда су шоулары үшін бейімделген.
Епископтық
Ливияның Птолемейі, оның қираған орындары Ливияның Толмейта қаласының жанында орналасқан, сонымен қатар ежелгі Ливия Пентаполитасының христиандық епископтығының ортасы болды. Птолемей ертеректе Католик шіркеуінің діни округіне айналды, себебі ол Пентаполитан епископы Базилидтің тақ орны болған сияқты, оған шамамен 260 жылғы Евсевий келтірген хатында Александрия папасы Дионисий, Нақыл сөздер кітабына түсіндірме жібергенін айтқан. Птолемейдің тағы бір ерте епискобы – Сикеондық әулие Теодор, христиандыққа қарсы қуғын-сүргін кезінде шейіт болған. Никея соборы Александрия епискобының Пентаполистегі шіркеулерге билік етуін бекітті, бірақ олар бір Рим провинциясында орналасқан жоқ. Сәйкесінше, Пентаполистегі епископтардың ешқайсысы басқалары үшін митрополит болған жоқ, бірақ барлығы Александрияның қарасты епископтары ретінде әрекет етті. Птолемей Арийдің туған жері болды, және 325 жылы Никеяда айыпталып, сотталған ариандық ағым оның атымен аталады. Кеңесте болғандардың арасында Птолемей епискобы және Арийдің қолдаушысы Секунд та бар. Ол оның қаулысын қабылдаудан бас тартты және Александрия епискобы оны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, бірақ кейін билікті қайта алды. Оның ариандық ізбасары Стефан шамамен 360 жылы қызметтен алынды. Синезий шамамен 407 жылдан 413 жылға дейін Птолемей епископы болды, ал оның орнын Несторийді айыптаған Ефес соборына (431) қатысқан оның інісі Эвоптий басты. Константинопольдің екінші соборының шешімдеріне (553) Георгий Птолемей қол қойды. Птолемейдің соңғы епискобы ретінде көрінетін Габриэль (6 ғасыр), Пентаполис архиепископы Габриэль. Осылардың барлығы туралы ақпаратты, мысалы, Мишель Ле Куэннің еңбегінен табуға болады.