Кіріспе

Генри Миерс Эллиоттың ортағасырлық парсы жылнамаларының аудармалары кітабы. «Үндістан тарихы, өз тарихшыларының айтуынша» кітабы Генри Миерс Эллиоттың еңбегіне негізделген ортағасырлық парсы жылнамаларының аудармаларын қамтиды. Алғаш рет 1867–1877 жылдары Лондонда сегіз томдық жинақ ретінде жарық көрген. Аудармаларға Эллиоттың өзі біршама бақылау жасады, ал оның еңбегін Джон Даусон одан кейін кеңейтіп, редакциялады. Кітап бірнеше рет қайта басылды және онлайн режимінде де қолжетімді. Эллиот британдық биліктің әділдігі мен тиімділігін мұсылман билігінің қатыгездігі мен зұлымдығымен салыстыруға ұмтылды. Ол «біздің жергілікті халқымыз біздің билігіміздің игілігі мен әділдігінің арқасында алатын үлкен пайданы жақсырақ сезінеді» деген үмітін білдірді.

Өмірбаян

Генри Миерс Эллиот 1808 жылы дүниеге келген. Ол Британдық Шығыс Үндістан компаниясында (БЭҮҮ) қызмет атқарған әкімші болды және Генри Хардинг пен Джеймс Браун Рамзи, 1-ші маркиз Далхаузидің басшылығымен Сыртқы істер хатшысы лауазымына көтерілді. Оның шығыс тілдері, классика және математика саласындағы білімі 1826 жылы БЭҮҮ-ге ашық емтиханмен қабылдануына мүмкіндік берді, соның салдарынан Оксфордтың Нью-колледжінде оқуға жоспарланған орынынан бас тартты. Эллиоттың Үндістанды зерттеуге деген қызығушылығы елде жүрген кездегі бос уақытында пайда болды және жер және кіріс саясатын әзірлеуге жасаған зерттеулерінен туындады. Британдық Үндістан тарихшылары, мысалы Маунтстуарт Элфинстон, ауылдық аристократия мен қаржы мәселелерін көбінесе назардан тыс қалдырды, ал Эллиот бұрын зерттелмеген ортағасырлық жылнамаларды пайдалану арқылы оларды зерттеудің пайдалы болатынына сенді. Ол 1849 жылы жарық көрген «Мухаммедтік Үндістан тарихшыларының библиографиялық көрсеткіші» еңбегін Үндістанның 231 араб және парсы тарихшысын зерттеуге кіріспе және болашақ тарихшыларға пайдалы ресурс ретінде қарастырды. Ол зерттеулерінің нәтижелі болуын тіледі. Эллиоттың денсаулығының нашарлауы оның толыққанды зерттеуін аяқтауына кедергі келтірді: ол Үндістаннан қолайлы климат іздеп кетті және 1853 жылы Оңтүстік Африканың Саймонстаун қаласында қайтыс болды. Джон Даусонды Эллиоттың жесірі Ребекка күйеуінің жұмысын аяқтауға шақырды. Даусон 1820 жылы дүниеге келген және шығыс тілдері саласындағы әртүрлі оқытушылық қызметтерді атқарған, оның ішінде араб, парсы, санскрит, телугу және хиндустани тілдерін меңгерген. Осы қызметтерге БЭҮҮ-дің Хейлибери колледжінде оқытушы, Лондон университетінің колледжінде профессорлық қызмет және 1859 жылдан 1877 жылға дейін Камерлидегі штаб колледжінде профессорлық қызмет кірді. Эллиоттың еңбегіне негізделген оның күш-жігері «Өз тарихшылары айтқандай Үндістан тарихы: Мұхаммедтік кезең» атты сегіз томдық жинаққа әкелді. Ол 1867-1877 жылдар аралығында Trübner & Co компаниясы Лондонда басып шығарды. Эллиоттың библиографиялық көрсеткішінен алынған материалдың шамамен жартысын Даусон өзі аударды, ал Кэтрин Приордың сөзіне сәйкес, ол «Эллиот жоспарлағаннан гөрі тарихи мазмұнға көбірек баса назар аудару арқылы» өз із қалдырды. Кейін Даусон ортағасырлық Гуджаратқа қатысты томдық жұмысты бастады, ол да Эллиоттың материалдарына негізделген. Бұл 1881 жылы қайтыс болған кезде аяқталмаған еді, кейіннен ол Эдвард Клайв Бейлидің редакторлығымен «Өз тарихшылары айтқандай Үндістан тарихы: Жергілікті Мұхаммедтік династиялар: Гуджарат» деген атаумен толығымен басқаша форматта жарияланды.

Сындар

Итон Эллиоттың ағылшын үкіметін мұсылман үкіметінен әлдеқайда артық деп есептегенін және "Мұхаммедтік кезеңдегі Үндістан тарихына ешқандай жаны кірмегенін" айтады. Эллиот үндістерге мұсылман үкіметі тұсындағыдан гөрі көптеген пайдалар бар екенін көрсетіп, "жергілікті халқымыз біздің билігіміздің мейірімділігі мен әділдігі арқасында алатын үлкен пайдаларды жақсырақ сезінетін болады" деген үмітін білдірді. Ұлтшыл тарихшы Мохаммад Хабиб, Елиот сияқты еуропалық отаршыл тарихшылардың тарихи және аудармалау әдістерін сынға алып, Үндістан тарихына өзінің секулярлық көзқарасын ұсынды. Ол Эллиотты халықтың өмірі мен мәдени қызметіне назар аудармай, мұсылман билеушілерінің саяси іс-әрекеттеріне "шамадан тыс" көңіл бөлгені үшін айыптады. Бұған Эллиоттың бұрыс аудармаларға сүйенгені және маснавилер мен мактубаттар (суфи әдебиеті) сияқты әдеби және мәдени көздердің тарихи құндылығын танымауы себеп деп атап көрсетті.

Мазмұны

Мазмұны – шығармалардың толық аудармасы емес. А. Дж. Арберри "Табакат и Насири", "Тарих и Фироз Шахи" және "Зафарнама" кітаптарының тек бір бөлігі ғана жарияланғанын айтады (соңғы жағдайда, Тимурдың тарихнамасы болған бұл кітаптың Үндістанға қатысты бөлігі өте шағын). Арберри сонымен қатар таңдалған дереккөздердің сапасы тұрақсыз болғанын және аудармалар жасалған құжаттардың кейде қолда бар бірнеше нұсқаның бірі ғана болғанын көрсетіп өтті.