Кіріспе

"Береница" – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1835 жылы "Southern Literary Messenger" журналында алғаш жарияланған қысқа қорқыныш әңгімесі. Әңгімені өзінің туысы Береницаға үйленуге дайындалып жатқан Эгей баяндайды. Ол жиі терең ойға беріліп, сыртқы әлемнен өзін оқшаулап алады. Береница белгілі бір аурудан нашарлай бастайды, соңында тек тістері ғана сау қалады. Эгей оларға еліктейді. Береницаны жерлегеннен кейін де ол оның тістерін ойлай береді. Бір күні, ол маңғызданған күйден оянғанда, алаңдаған сезімге бөленіп, айқай естиді. Қызметші Береницаның қабірінің бұзылғанын және оның әлі тірі екенін хабарлайды. Эгейдің жанында – "жақын жанымның қабірін зиярат ету" туралы өлең мен 32 тістен тұратын қорап жатыр. Заманауи оқырмандар әңгіменің зорлық-зомбылығына қорқыныш білдіріп, "Мессенджер" журналының редакторына шағымданған. По кейіннен өзі цензуралаған нұсқасын жарияласа да, әңгіменің бағасы сатылған даналар санымен ғана өлшенуі керек деп ойлады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Баяндаушы Эгей, оқуға құштар жас жігіт, өзінің туған қызы Береникамен үлкен, көңілсіз сарайда өседі. Ол бір түрлі мінез бұзылысынан – бір нәрсеге тоқырап қалудан зардап шегеді. Бастапқыда әдемі болған Береника белгісіз дегенеративті ауруға шалдығады, оның бір белгісі – каталепсия ұстамалары, ол оны "ессіздік күйі" деп атайды. Дегенмен, олар үйленуге дайындалып жатыр. Бір күні Эгей кітапханада отырғанда Берениканы көреді. Ол күлімсіреген кезде, Эгей оның тістеріне ден қояды. Оның тістеріне деген құмарлығы күшейеді, бірнеше күн бойы есінен шығып, санасы шашырап, тек тістерін ғана ойлайды. Ол тістерді қолына алып, әр жағынан қарап, зерттейтінін көзге елестетеді. Бір күні қызметші оған Берениканың қайтыс болғанын және жерленетінін хабарлайды. Есіне келгенде, түсіндірілемейтін үрейге толы, ол алдынан шам мен кішкентай қорапты табады. Тағы бір қызметші кіріп, қабірдің бұзылғанын және әлі тірі, мүсіні бұзылған дене табылғанын айтады. Эгей киімдерінің лай мен қанға малғанын көреді. Ол қорапты ашқанда, оның ішінде тіс дәрігерінің құралдары мен "отыз екі кішкентай, ақ және піл сүйегіне ұқсайтын заттар" бар екенін байқайды: Берениканың тістері. Мәтіннің басындағы "Dicebant mihi sodales si sepulchrum amicae visitarem, curas meas aliquantulum fore levatas" деген латынша эпиграфты былай аударуға болады: "Достарым маған, егер дос қабіріне барсам, мен уайымдарымды аздап жеңілдете аламын деді". Эгей осы цитатаны әңгіменің соңында ашық жатқан кітапта да көреді.

Талдау

"Береника" повесінде По готикалық әдебиеттің танымал дәстүріне еліктеді, бұл жанр американдық және британдық оқырмандар үшін ондаған жылдар бойы кең таралған. Алайда, По өзінің готикалық әңгімелерін күрделендіріп, реалистік суреттемелер арқылы қорқынышты жағдайды күшейте түсті. Бұл Поның ең зор қатыгездікпен суреттелген туындыларының бірі. Баяндаушы өзінің туысының тістері салынған қорапқа қарап: «Неліктен шашым тік тұрып, денеімдегі қан қатып қалды?» – деп ойлайды. По тістерді жұлып алу көрінісін көрсетпейді. Оқырман сондай-ақ Эгейдің сол кезде есінен жаңылып, транстағыдай күйде болғанын біледі, ол туысының қорқынышты әрекетті жасағанда тірі екенін сезе алмады. Сонымен қатар, оның барлық 32 тісі алынғаны айтылады. Повестің басты тақырыбы Эгейдің өзіне қойған сұрағында жатыр: «Сұлулықтан қалайша жамандық туындады?» По алғаш рет мономаниямен ауыратын кейіпкерді қолданады, ол бұл тәсілді кейін көп рет пайдаланады. Эгей мен Береника екеуі де символдық кейіпкерлер. Эгей, сөздерінше кітапханада дүниеге келген, интеллектуалдыққа сіңдірілген. Ол – тыныш, жалғыз адам, оның құштарлығы тек ойлау мен зерттеуге бағытталған. Береника – «өмірде бейсауат серуендейтін», «шапшаң, әдемі және қуатқа толы» тұлға. Алайда, ол – құлыққа ұшыраған әйел, повесь барысында «бір сөз де айтпаған». Оның жалғыз мақсаты, Поның көптеген әйел кейіпкерлері сияқты, әдемі болу және өлу. Береника ауырғанда Эгей оның толық бейнесіне деген қызығушылығын жоғалтады; ол таң қылуға арналған емес, зерттеуге арналған нысанға айналады. Ол Берениканың «маңдайына» емес, «оның» маңдайына сипаттама беріп, оны адамгершіліксіз етеді. По екі кейіпкердің есімін ежелгі грек трагедиясының конвенцияларын еске түсіру үшін таңдаған болуы мүмкін. Берениканың есімі («жеңіс әкелуші» деген мағынаны білдіреді) Каллимахтың өлеңінен алынған. Өлеңде Береника күйеуі соғыстан аман-есен оралған жағдайда шашын Афродитаға сыйлауға уәде береді. Эгей Афинаның аңызға толы патшасы Эгейден шыққан болуы мүмкін, ол ұлы Тесей Минотаврды өлтіруге тырысқанда қаза тапты деп ойлап, өзіне қол жұмсаған. Бұл Поның баяндаушысының аты аталған сирек туындыларының бірі.

Жарияланым тарихы және сын-пикірлер

Алғаш рет 1835 жылы наурыз айында салыстырмалы түрде мәдениетті "Southern Literary Messenger" журналында жарияланды. Көптеген оқырмандар "Беринея" әңгімесіндегі зорлық-зомбылыққа қорқып, баспагер Томас Уайтқа шағымданды, соның нәтижесінде 1840 жылы өңделген нұсқасы жарық көрді. Ал алынып тасталған төрт абзацта Егейдің Берениканы жерлеуге дейін барып, оның саусағын қозғап, күлімсіреп жатқанын анық көретін көрініс сипатталған. По осы шағымдармен келіспеді. "Беринея" жарияланғаннан кейін бір ай өткен соң, ол Уайтқа көптеген журналдар осындай оқиғалардың арқасында танымал болғанын айтып хат жазды. Дұрыс болсын немесе болмасын, оның мақсаты – бағалану екенін, ал "бағалану үшін оқылу керек" деді. "Беринея" – 2023 жылғы "Ашер үйінің құлауы" мини-сериалына енген қысқа әңгімелердің бірі; Фредерик Ашер төсекке жатып қалған әйелі Морелланың күлімсіреуіне еліктеп, соңында оның тістерін жұлып алады.