Кіріспе

Жылан түрі

Ағаш құбылжыны, канебрак құбылжыны немесе жолақты құбылжыны (Crotalus horridus) – Солтүстік Американың шығысында ғана кездесетін ядовиті жылан түрі. Барлық ядовиті жылан сияқты, оның да уыты күшті, тісімен шаққанда өте зиянды. C. horridus – Америка Құрама Штаттарының көптеген халқы тұратын солтүстік-шығыс аймағындағы жалғыз құйрықты жылан түрі және Солтүстік Америкадағы ең солтүстікке тараған ядовиті жылан түрлерінің арасында далалық құйрықты жыланнан кейін екінші орында тұрады. Қазіргі таңда ешқандай қосалқы түрі анықталмаған.

Таксономия

Ағаш құйрықты жылан – Карл Линнейдің 1758 жылғы "Systema Naturae" еңбегінің 10-шы, маңызды басылымында сипатталған көптеген бауырымен жорғалаушы түрлерінің бірі және әлі де бастапқы атауын – Crotalus horridus сақтап келеді. C. h. atricaudatus (Latreille in Sonnini and Latreille, 1802) – көбінесе қамыс аралық құйрықты жылан деп аталады. Бұрын оны Глойд (1936) және Клаубер (1936) мойындаған. Географиялық айырмашылықтарды талдау нәтижесінде Писани және авторлар тобы (1972) ешқандай қосалқы түрді мойындамау керектігіне келісті. Бұл Конант (1975) тарапынан қабылданбады, бірақ Коллинз және Найт (1980) осы пікірді қолдады. Браун мен Эрнст (1986) екі қосалқы түрді сақтап қалуға дәлелдер тапты, бірақ ересек өлшемі, түс үлгісі, арқалық қабықша қатарларының саны және құрсақ қабықшаларының саны сияқты қалыпты жағдайдағыдан артық ақпаратсыз оларды ажырату мүмкін емес. Дунди мен Россман (1989) C. h. atricaudatus-ты мойындады, ал басқалары бейтарап ұстанымды қабылдады.

Сипаттама

Ересектер әдетте жалпы ұзындығы 152 см-ге дейін өседі. Көптеген ересек ағаш сілкініштерінің жалпы ұзындығы 90-120 см-ден кем, ал салмағы 0,5-1,8 кг аралығында болады, көбінесе осы диапазонның төменгі шегіне жақын. Ең үлкен тіркелген жалпы ұзындығы 183 см (Klauber, 1956). Холт (1924) Алабама штатының Монтгомери округінде ұсталған үлкен бір мысалды айтады, оның жалпы ұзындығы 178 см, ал салмағы 3,6 кг болған. Ірі мысалдардың салмағы 4,5 кг-ға жетеді деп хабарланады.

Дорсальді қабықшалар келісті және дене ортасында 21–26 қатарға орналасқан (әдетте географиялық ареалдың оңтүстік бөлігінде 25 қатар, ал солтүстік бөлігінде 23 қатар). Құрсақ қабықшалары еркектерде 158–177, ал әйелдерде 163–183. Еркектерде 20–30 субкаудальді қабықшалар, ал әйелдерде 15–26. Ростральді қабықша әдетте енінен сәл жоғары болады. Ішкі тұмсық алды аймағында 4–22 қабықша бар, оның ішінде ростральді шектеуші 2 үлкен үшбұрышты ішкі тұмсық қабықшасы бар, содан кейін екі үлкен төртбұрышты алдыңғы тұмсық қабықшасы (алдыңғы канталдар) болады, олар орта сызық бойымен бірігіп немесе көптеген кіші қабықшалармен бөліне алады. Супраокулярлық және ішкі мұрындық қабықшалардың арасында тек бір канталдық қабықша бар. 5–7 интерсупраокулярлық қабықша байқалады. Префовеальді қабықшалардың саны 2–8 аралығында өзгереді. Әдетте, бірінші супралабиальді қабықша перназальді қабықшамен кеңінен жанасады, бірақ ең алдыңғы префовеальдар оның артқы-құрсақ жиегі бойымен сәл-әлден арақашық болуы мүмкін. Меланизм жиі кездеседі, ал кейбір жеке тұлғалар өте қара, дерлік толық қара түсті болады. C. horridus-тың құйрықтары қара және "барқыттай" деп сипатталуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ағаш құйрықты жыландар АҚШ-тың шығысында, оңтүстік Миннесота мен оңтүстік Нью-Гэмпширден бастап, оңтүстікке қарай Шығыс Техас пен Солтүстік Флоридаға дейін таралған. Индиана штатының Браун округі мемлекеттік саябағында 115 құйрықты жылан таңбаланды, бұл штат ішінде оларды кездестіруге болатын сирек орындардың бірі. Оның тарихи ареалы Канаданың оңтүстік Онтарио және оңтүстік Квебек провинцияларын қамтиды. Канада үкіметі қолдауымен жүзеге асырылып жатқан қалпына келтіру стратегиясы, осы жыртқыштың көптеген зиянкестерді бақылайтын түрлігін оның бұрынғы Канадалық мекенжайына қайта орналастыруға бағытталған. Көптеген жыландар орталық және оңтүстік-шығыс Айованың тығыз орманды аймақтарында, көбінесе Миссисипи, Сканк, Айова және Де-Мойн өзендерінің аңғарларында кездесетін. Осы аймақтардағы бірнеше жерлерде ағаш құйрықты жыландардың шағуы жиі тіркелді, әсіресе Геод мемлекеттік паркінде (оңтүстік-шығыс Генри округі), Кредит аралы паркі бойында (оңтүстік Скотт округі) және оңтүстік Клинтон округінің орманды аймақтарында. Айова штатының Амана колониясындағы мұражайда бір отбасының тұңғыш қызы үш жасында 19 ғасырда ағаш үйіндісінде ойнап жатқанда жылан шағып қайтыс болғаны туралы мәлімет сақталған. Пенсильванияда бұл жылан Лорел таулы аймағындағы Chestnut Ridge-тің батысында кеңінен таралмаған, сондай-ақ штаттың оңтүстік-шығыс бөлігінің қалалық аймақтарында да сирек кездеседі. Осылайша, Пенсильванияның ең ірі екі қаласы – Филадельфия мен Питтсбург оның ареалына кірмейді.

Мінез-құлық

Ағаш жыландарының аналары көбінесе бала туатын алдында "күнге күю орындары" деп аталатын ашық, тасты жерлерде күн сәулесінде жатады. Қыс айларында ағаш жыландары ұйымдарда, әктас жартастардың жарықтарында, көбінесе мысбас және қара егеуқұйрық жыландарымен бірге қыстайды. Бір ғибернакулумда (әсіресе жас және жүкті аналар) қоныстанған ағаш жыландары көрші ордалардағы жыландарға қарағанда бір-бірімен жақын туыс екені хабарланды; зерттеулер бұл мінез-құлықтың жас жыландардың туыстарының химиялық иісін анықтау қабілетімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ағаш жыландары қыстың ортасында бірнеше рет ұйымдарынан шығып, қысқа уақытқа күнге күю үшін қайта оралады. Еркектер көбінесе әйелдерге қарағанда қысқы ұйымдардан алыс жұптасады. Нью-Йорк штатының Адирондак тауларындағы бір популяцияның өмір бойы көбеюін зерттеу көрсеткендей, алғашқы көбею орташа есеппен 9,6 жаста жүзеге асады. Көбею циклының орташа ұзақтығы 4,2 жыл, көбеюге арналған өмір сүру ұзақтығы 9,6 жыл, ал орташа өнімділік бір туыста 7,7 балаға жетеді. Далалық туыстардың 20% -ы өмірге қабілетсіз ұрпақтардан тұрды. Көптеген аналар тек бір рет көбейеді. Популяция ішінде макрогеографиялық айырмашылықтар байқалды, бұл өсу жылдамдығына әсер ететін ресурстар деңгейімен және адамдармен кездесулер тіршілік етуге әсер етуі мүмкін.

Тамақтандыру

Олардың жемі тірі организмдердің негізінен ұсақ сүтқоректілер, бірақ сонымен қатар кішкентай құстар, бақалар және басқа да ұсақ жануарлар, тіпті басқа жыландар да кездеседі. Басқа қыңғырау жыландарын жеуге қабілетті болғанымен, олардың ең көп жейтіні – байлам жыландары. Ағаш қыңғырау жыландары құлаған ағаштарды жемтің өтуін күту үшін пайдаланады, бұл оларға жемге тиімді шабуыл жасауға мүмкіндік беретін биік тұраққа айналады. Жемдері көбінесе жерде жүреді, ағаштарда емес (тіпті ағаштардағы жануарлар, мысалы, борсықтар да жерге түскенде ғана ұсталады). Егер ағаштардағы жем (борсықтар) ағаштарда болса, жыланның тік ағашқа қарай бағытталған күйін көрсететіні анықталды, яғни ол борсықты қарап, төмен түсуін күтіп, ағашқа сүйеніп тұрады. Ағаш қыңғырау жыландарының түрлері бойынша негізгі тамақтары: Peromyscus (33,3%), Microtus (10,9%), Tamias (qv) (10,6%), Sylvilagus (10,4%), Sigmodon (5,3%) және Sciurus (4,2%). Мұрыннан құйрыққа дейінгі ұзындығын зерттеу нәтижесінде, жас ағаш қыңғырау жыландары ересек жыландардан тамақтану әдеттерінде сәл өзгеше екені анықталды, олар кішкентай жануарларды, мысалы, егеуқұйрықтарды жеуге бейім (орташа есеппен, ал ересек шығыс мақтақұйрықты қояндарына шабуылдай алмайды (орташа, бірақ Peromyscus жас және ересек жыландар үшін ең басты жем болып табылады). Көптеген құстар, әрқашан сүтқоректілерден кейін тұрғанымен, сонымен қатар аң аулауға бейім, негізінен жерде қоныстанған түрлер, мысалы, қарақасқырлар, сондай-ақ көптеген қысқа тұмсықты құстар. Жем кейде жыланға қарсы әрекеттер көрсетеді, мысалы, құйрығын қимылдатады, бірақ ағаш қыңғырау жыландары мұндай әрекеттерге бірден немесе айқын жауап бермейді. Жемнің жыланға қарсы әрекеттеріне жауап ретінде ешқандай қыңғырау, шабуыл немесе басқа қорғаныш әрекеттері байқалмайды.

Уыт

Бұл Солтүстік Американың ең қауіпті жыландарының бірі болуы мүмкін, себебі оның ұзын тістері, үлкен денесі және жоғары улы зат мөлшері бар. Бұл оның салыстырмалы түрде шамалы агрессивтігімен және ұзақ қысқы ұйқы кезеңімен белгілі бір дәрежеде теңдестіріледі. Шабуыл жасамас бұрын, олар көбінесе көптеген ескерту дыбыстарын шығарып, алдамшы қимылдар жасайды. Кейірі (1845) батыс Пенсильванияда көп жылдар бойы өмір сүргенін және сол жерде бұл түрдің кең таралғанын айтқан, бірақ ол осы уақыт ішінде оның шағуынан бір ғана өлім туралы естіген. В типі геморрагиялық және протеолиттік, ол тұрақты түрде солтүстік және оңтүстік-шығыстың кейбір аймақтарында кездеседі. А + В типтері Арканзастың оңтүстік-батысы мен Луизиананың солтүстігіндегі жоғарыда аталған типтер араласқан аймақтарда табылған. С типінің уында жоғарыда аталған компоненттердің ешқайсысы жоқ және ол салыстырмалы түрде әлсіз.

Символ

2008 жылы ағаш қыңғырау жыланы Батыс Вирджиния штатының ресми өкілі ретінде бекітілді. Бұл штаттың заң шығарушы органы «Батыс Вирджиния штатының ең көне округіндегі, Батыс Вирджиния штатының ең көне қаласындағы Ромни орта мектебінің сегізінші сынып оқушыларының ағаш қыңғырау жыланын штаттың ресми өкілі етіп тағайындалуына зор үлес қосуы» жолындағы еңбегін жоғары бағалады.

Бұл жылан қорқынышты репутациясының арқасында Америка революциясы кезінде американдықтардың ашу-ызасы мен нық қадамдарының танымал символына айналды. 18 ғасырда еуропалық тәлім алған дәрігерлер мен ғалымдардың ағаш қыңғырау жыландары туралы тікелей тәжірибесі немесе ақпараты аз болды, сондықтан олардың шағуын емдеудің тиімділігі төмен болды. «Nemo me impune lacesset» (етістік болашақ шақта) деген ұран 1778 жылғы Грузия штатынан шыққан 20 долларлық банкнотада Crotalus horridus бейнесінің үстінде колониялық кезеңде орамдалған қыңғырау жыланы символын қолданудың алғашқы мысалы ретінде пайда болды, бұл символ кейіннен либертариандық, жекелегендік және шағын үкіметті жақтаушылар қолданған Гадсден туында кеңінен танылды.

Қорғау мәртебесі

Бұл түр IUCN Қызыл тізімінде ең аз алаңдаушылық тудыратын түр ретінде тіркелген (2007 жылы бағаланды). Ағаштан жасалған қоңыраулы жылан Нью-Джерси, Огайо, Вермонт, Коннектикут, Массачусетс, Вирджиния, Индиана, Нью-Йорк, Иллинойс және Нью-Гэмпшир штаттарында жойылу қаупі бар деп саналады. Нью-Йоркте ағаштан жасалған қоңыраулы жыландар "тарихи белгілі қоныстардың 26%-ында жойылып, тағы 5%-ында дерлік жойылып кеткен". Браун (1984, 1988) Нью-Йорктегі қоныстану орындарының саны тарихи көрсеткіштерден 50-75%-ға дейін азайғанын болжады. Массачусетс штатында жыландар мамырдың ортасынан қазанның ортасына дейін белсенді болады. Ерте қоныс аударушылар жыланнан қорқып, оның саны штатының барлық аймақтарында кеңінен таралған. 1680 жылы Вестбороу қаласы 13 адамға жергілікті төбеден жыландарды қуып шығу үшін күніне екі шиллинг төлеген. Төбеде соншама көп жылан болғандықтан, оны "Бостон төбесі" деп атаған, себебі өлтірілген жыландардың саны жас Бостон қаласының халқымен шайқасқан. Милфордта адамдар мамыр мен маусымның басында жыландарды аулаған. Адин Баллудың айтуынша, ол 1824 жылы қалаға келгенде жыландар әлі де көп болған, ал 1881 жылы қаланың кейбір аймақтарында олардың кездесуі тіркелген. Одан бері олардың ареалы Бостоннан оңтүстікке қарайғы Блю-Хиллз, Батыс Массачусетс штатындағы Беркширлер және Коннектикут өзенінің аңғарының бөліктерімен, әсіресе Холиоке жотасы аумағында шектелді. 2021 жылдың қыркүйегінде Блю-Хиллз қорығындағы жол бойында бес футтық ағаштан жасалған қоңыраулы жылан бейнеленген. Ағаштан жасалған қоңыраулы жыландар Мэн және Род-Айленд штаттарында жойылып кетті, ал Нью-Гэмпширде тек бір ғана популяциясы қалды. Олар Аппалачи таулы аймағының көптеген штаттарында қорғалады, бірақ олардың саны азаюда. C. horridus тарихи тұрғыдан бүкіл Жаңа Англияда кеңінен таралған, бірақ Нью-Гэмпширдегі соңғы белгілі популяцияда генетикалық оқшаулану, туысқа бару және популяцияны мүмкіндікшіл патогендерге осал ететін ауа-райының күйзелісі салдарынан жойылу қаупі туып отыр. Goetz, S. M., Petersen, C. E., Rose, R. K., Kleopfer, J. D., & Savitzky, A. H. (2016). Шығыс Вирджиниядағы Crotalus horridus ағаштан жасалған қоңыраулы жыландарының тамақтану және азық іздеу мінез-құлқы. Герпетология журналы, 50(4), 520–526. https://doi.org/10.1670/15-086.