Сан Ю: Мьянманың саяси және әскери қайраткерінің өмірбаяны

Кіріспе

Сан Ю (3 наурыз 1918 – 28 қаңтар 1996) – Бирма армиясының генералы және мемлекет қайраткері, 1981 жылдың 9 қарашасынан 1988 жылдың 27 шілдесіне дейін Мьянманың бесінші президенті қызметін атқарған.

Өмірбаян

Сан Ю, этникалық қытай, британдық Радж кезінде Тегон қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Хакка тайпасынан шыққан қытай У Сан Пе, ал анасы – бірмалық Дау Шве Лай болған. Ол Рангун университетінің Медицина колледжінде екі жыл бойы медицина білімін алды.

Әскери мансап

Сан Ю 1942 жылы туған қаласы Промнен (қазіргі Пяя) Бирма Тәуелсіздік Армиясына қосылды және 1946 жылғы 14 қаңтарда 3-ші Бирма атқыштар батальонының екінші лейтенанты болды. Армиядағы қызметі барысында Сан Ю жоғары шендерге тез көтерілді, себебі ол басшыларына берік адалдығымен көзге түсті. 1947 жылғы 23 қаңтарда Сан Ю капитандыққа көтеріліп, сол батальонда рота командирінің орынбасары болды. 1949 жылғы 24 ақпанда, әскерге қосылғаннан кейін үш жыл өткен соң, майор дәрежесіне көтеріліп, 3-ші Бирма атқыштар батальонының батальон командирінің орынбасары болды. 1949 жылғы 25 қарашада подполковник болып тағайындалып, 1-ші Каренни атқыштар батальонына қолбасшылық етті. 1950 жылғы 22 желтоқсанда 1-ші Качин атқыштар батальонына ауыстырылды. 1950 және 1951 жылдары ол бригадир генерал Не Виннің Солтүстік өңірлік әскери басқаруында түрлі лауазымдарда қызмет етті. Содан кейін 1952 жылғы 17 қыркүйекте Қорғаныс министрлігіндегі Әскери тағайындаулар жөніндегі Бас кеңсеге ауыстырылды. 1956 жылғы 9 наурызда полковник дәрежесіне көтеріліп, 1959 жылғы 25 ақпанда Солтүстік өңірлік әскери басқаруының қолбасшысы болды. 1959 жылғы 9 сәуірде бригадир генерал дәрежесіне көтерілді. Содан кейін ол 1961 жылғы 16 тамызда 1-ші жаяу әскер бригадасының қолбасшысы, 1961 жылғы 16 қазанда Шығыс өңірлік әскери басқаруының қолбасшысы және 1961 жылғы 29 қарашада Солтүстік-Батыс өңірлік әскери басқаруының қолбасшысы болды. 1962 жылғы әскери төңкерістен кейін, бригада генерал Сан Ю 1963 жылғы 15 ақпанда Армия Бас штабының бас қолбасшысының орынбасары болды. Ол генерал дәрежесіне көтеріліп, 1972 жылғы 20 сәуірде Татмадаудың (Қарулы Күштердің) Бас қолбасшысы болды.

Азаматтық мансап

Бригадир генерал Сан Ю генерал Не Виннің 17 мүшеден тұратын Революциялық Одақ Кеңесінің (РҮК) негізін қалаушы мүшесі болды. Ол 1962 жылғы 2 наурызда премьер-министр У Нудың азаматтық үкіметін құлатып, әскери төңкерістен кейін билікке келді. 1963 жылдан 1972 жылға дейін Қаржы министрі болды. 1971 жылғы 25 қыркүйекте РҮК құрған «Жаңа мемлекеттік Конституцияны әзірлеу комиссиясының» (ЖМКӘК) төрағасы болып тағайындалды. 1971 жылдан 1973 жылға дейін ол Бирма Социалистік Республикасының (БСР) Конституциясының «әзірлеу процесі» кезінде, БСР-ның 1974 жылғы Конституциясы ретінде танылған, БСР-ның бүкіл аумабын ЖМКӘК төрағасы ретінде аралап жүрді. 1972 жылғы 20 сәуірде РҮК бригадир генерал Сан Юды генерал шеніне көтергенін жариялады. Генерал Сан Ю Бирманың Социалистік бағдарлама партиясы (БСПП) үшін Мемлекеттік Кеңестің бас хатшысы болды, ол көбінесе БСПП деп аталады, және 1974 жылғы 26 сәуірде Мемлекеттік Кеңес кеңсесіне ауыстырылды. 1978 жылғы 3 наурызда әскерден зейнетке шықты. БСПП-ның төртінші съезінің жабылу күнінде Не Вин 1981 жылғы қазан айында «сайлаудан» кейін «Бирма Социалистік Республикасының Президенті» лауазымынан кету ниетін жариялады. 1981 жылғы 9 қарашада Бирманың сол кездегі заң шығару органы (Питху Хлуттау) Сан Юды Бирма Социалистік Республикасының Президенті етіп сайлады. Ол бұл лауазымда 1988 жылғы 27 шілдеге дейін қызмет етті және тәуелсіздік алғаннан кейін Не Виннен кейін (1974 жылғы 4 наурыздан 1981 жылғы 9 қарашаға дейін Президент болған) тәуелсіздік алғаннан кейінгі Бирмадағы ең ұзақ қызмет еткен екінші президент болды. Не Вин БСПП төрағасы болып қалды және ол әлі де нақты билікті ұстап отырды деп түсінілді. 1985 жылғы тамызда өткен БСПП-ның бесінші съезінде Сан Ю ресми түрде БСПП төрағасының орынбасары болып сайланды. Содан бастап партиялық (БСПП) және мемлекеттік лауазымдардан зейнеткерлікке шыққанға дейін Сан Ю БАҚ-та Бирма Социалистік бағдарлама партиясының вице-төрағасы, Мемлекеттік Кеңестің Президенті және Төрағасы деп аталды. 1974 жылғы Конституция бойынша Мемлекеттік Кеңестің Төрағасы сонымен қатар Республика Президенті болып табылады. 1988 жылғы 23 шілдеде БСПП съезінің ашылу күнінде Не Вин Сан Юдың төрт басқа партия және мемлекет басшыларымен бірге партиялық және мемлекеттік лауазымдардан зейнетке шығу тілегін білдіргенін мәлімдеді. БСПП съезі бас хатшы және мемлекет вице-президенті У Ай Коның, БСПП бірлескен бас хатшысы және Мемлекеттік Кеңестің хатшысы У Сейн Лвиннің, БСПП орталық атқару комитетінің мүшесі және вице-премьер У Тун Тиннің, БСПП орталық атқару комитетінің мүшесі және қорғаныс министрі У Кяу Хтиннің отставкасын немесе отставкаға кетуіне рұқсат беру туралы өтініштерін қабылдамағанымен, съезд партиялық және мемлекеттік лауазымдардан Не Вин мен Сан Юдың отставкасын қабылдады. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін, 1988 жылғы демократияны қолдаушы демонстрациялар мен әскери төңкерістен кейінгі дүрбелең кезінде Сан Ю саяси қоғамнан тыс қалып, отбасымен бірге Янгонның маңындағы үйінде тұрды. Ол буддизмнің жолын ұстанды және 1996 жылғы 28 қаңтарда бейбіт түрде қайтыс болды.

Brigadier General San Yu was a founding member of the General Ne Win's 17 members Union Revolutionary Council (RC) that came to power after the military coup overthrowing the civilian government of Prime Minister U Nu on 2 March 1962. He was Minister of Finance from 1963 to 1972. He was appointed as Chairman of the 'New State Constitution Drafting Commission' (NSCDC) which was formed by the Revolutionary Council on 25 September 1971. During the years 1971 to 1973, He travelled extensively throughout Burma as Chairman of NSCDC during the 'drafting process' of Constitution of the Socialist Republic of the Union of Burma, better known as 1974 Burmese Constitution. On 20 April 1972, the Revolutionary Council made an announcement that Brigadier General San Yu was promoted to General. General San Yu became general secretary of the Council of State for the Burma Socialist Programme Party, better known as BSPP, on 26 April 1974 was transferred to Office of the State Council. He retired from the Army on 3 March 1978. In the closing day of the Fourth Congress of the BSPP, Ne Win also announced his intention to retire from the position of 'President of the Socialist Republic of the Union of Burma' after the 'elections' in October 1981. On 9 November 1981 the then Burmese Legislature (Pyithu Hluttaw) elected San Yu as the President of the Socialist Republic of the Union of Burma. He served in that position until 27 July 1988 and in the post independence period he became, after Ne Win (who was president from 4 March 1974 to 9 November 1981) the second longest serving president in post independent Burma. Ne Win remained chairman of the BSPP, and it was generally understood that he still held the real power. In the fifth BSPP Congress that was held in August 1985 San Yu was formally elected as vice chairman of BSPP. From then on till his retirement from both the Party (BSPP) and State positions San Yu was termed in the media as Vice Chairman of Burma Socialist Programme Party, President and Chairman of the Council of State, under the provision of the 1974 Constitution the Chairman of the Council of State is also the President of the Republic. On 23 July 1988, in the opening day of the BSPP Congress, an announcement made by Ne Win that San Yu along with four other Party and State leaders had expressed the wish to retire from both Party and State positions. Though the BSPP Congress rejected the resignations or requests for permission to retire of U Aye Ko, general secretary and Vice President of the State, U Sein Lwin, Joint General Secretary of BSPP and secretary of the Council of State, U Tun Tin, BSPP Central Executive Committee member and Deputy Prime Minister, U Kyaw Htin, BSPP Central Executive Committee Member and Defence Minister, the congress accepted the resignations of Ne Win and San Yu from party and state positions. After his retirement, throughout the turmoil that ensued the 1988 pro democracy demonstrations and military coup, San Yu stayed out of the political societies and lived with his family in his suburban Yangon home. He followed the path set by Buddhism and died peacefully on 28 January 1996.