Кіріспе
Жавадағы өзен, Индонезия Чиливунг (көбінесе "ци" префиксі "өзен" деп аударылғандықтан, "ци" префиксі ретінде жазылады; сонымен қатар голланд тілінде Tjiliwoeng, сунда: ) - Жаваның солтүстік-батыс аймағындағы 119 км ұзын өзен, ол екі провинция, Батыс Жава және Жакартаның арнайы аймағы арқылы ағады. Кали-Бесар ("Үлкен өзен") деп аталатын Чиливунг өзенінің табиғи сағасы колониялық және колониялық дәуірлердегі сауда үшін маңызды стратегиялық нүкте болды және Джакарта порт қаласын құруға ықпал етті, бірақ осы аймақтағы өзендердің су ағысын қайта ұйымдастырудан кейін жоғалып кетті.
The Ciliwung (often written as Ci Liwung as the "ci" prefix simply translates as "river"; also as Tjiliwoeng in Dutch, Sundanese: ᮎᮤᮜᮤᮝᮥᮀ) is a 119km long river in the northwestern region of Java where it flows through two provinces, West Java and the special region of Jakarta. The natural estuary of the Ciliwung River, known as the Kali Besar ("Big River"), was an important strategic point for trade in the precolonial and colonial periods and was instrumental in the founding of the port city of Jakarta, but has been lost from a reorganization of the watercourse of the rivers around the area into canals.
Этимология
Ciliwung сөзінің этимологиясы белгісіз; ең аз екі мүмкін емес болжамдар "су бұрқаны" (сунданиялық liwung "қапалану, ренжіту") немесе "бұзылған" (малай liuk, liut "бұзуға"). Мүмкін бұл атау Паджаджаранның патшасы Шри Бадуга Махараджаның көптеген епітеттерінің біріне байланысты болуы мүмкін, олардың арасында Пэпура Халивунг бар, ол өзінің темпераментті мінез-құлқынан осылай аталған. "Ci Haliwung" атауы C. M. Pleyte картасында (1919) жазылған.
География
Си Лиунг өзенінің ұзындығы 119 км, ал су жиналатын алабы 476 км2. Чиливунг өзенінің бастауы Богор аймағындағы Мандалавангиде, ең биік шыңы 3,002 м. Өзен солтүстік бағытпен бірнеше белсенді жанартаулардан, Салак тауынан, Кенденг тауынан және Халимун тауынан өтеді және екі негізгі қала Богор мен Джакартадан өтіп, ақырында Джакарта шығанағы арқылы Ява теңізіне құяды. Жоғарғы су жиналатын аймақтағы негізгі қосалқы өзендер - Цесек және Цилуар өзендері, олардың ұзындығы 9,7 км және 21,0 км, ал су жиналатын жерлері тиісінше 27,15 км2 және 35,25 км2. Чиливунг өзенінің алабы тар және ұзын пішінді. Ағыстың жоғары жағындағы 17,2 км ұзындығы өте тік беткейге (0,08) ие, орта ағыстағы 25,4 км ұзындығы 0,01 беткейге ие, ал төменгі жағында, 55 км ұзындығында, 0,0018 беткейге ие. Жалпы, Чиливунг өзенінің бассейнінің ағымдық жоғарғы жағында геологияда Туффацеус Бречча және лахар мен лаваның ескі кен орындары басым. Ортаңғы ағысы негізінен төртінші кезеңнің аллювиалды желдеткіштерінен және жанартаулық жыныстардан тұрады. Ағыстағы аймақта аллювиалды және жағажайлық қырқалар орналасқан. Жауын-шашынның орташа мөлшері 3125 мм-ге жетеді, Ciliwung Ratujaya бақылау станциясында (231 км2) өлшенген орташа жылдық төгілу 16 м3/с. Киливунг өзені осындай географиялық, геологиялық және гидрологиялық ерекшеліктерімен Жакартаның кейбір жерлерін су басып, толып жатыр. Чиливунг өзені алабындағы халық саны 4,088 миллионға жетеді (2000 жылғы санақ бойынша), оны ең тығыз орналасқан аймақ деп санауға болады. 2013 жылдың 19 желтоқсанында Мемлекеттік жұмыстар министрлігі Киливунг өзенінен Шығыс тасқын каналына секундына 60 текше метр су өткізетін су құбырын салу туралы келісімге қол қойды. Сонымен, шығыс Жакартадағы су тасқыны солтүстікке қарай және Чиливунг өзенінің бойында жеңілдетіледі.
Таруманегара және Сунда патшалықтары
Чиливунг өзенінің алабында кем дегенде 4 ғасырдан бері адамдар қоныстанған. Жоғарғы Чиливунг бойында екі мемлекет құрылды: Таруманегара (4-5 ғасырлар), оның патшасы Пурнаварман және Сунда (15-16 ғасырлар), оның патшасы Шри Бадуга. Бұл мемлекеттердің бар екеніне Сиарутеун (Таруманегара) және Батутулис (Паджажаран) қалаларындағы ежелгі жазулар куә. Шри Бадуга Махараджаның көптеген лақап атыларының бірі – Прабу Халивунган, оның шаршы мінезіне байланысты осылай аталған. Си Халивунг немесе Си Ливунг өзені, патшаның лақап атымен аталған болуы мүмкін. Си Халивунг немесе Тжи Халивунг атауы К.М. Плейте картасында (1919) тіркелген. Сунда индуистік мемлекетінің гүлдену кезеңінде Чиливунг мемлекет үшін маңызды көлік арнасына айналды. Сунда-Келапаны Ислам Сұлтандығынан – Чиребон мен Демактан қорғау үшін, Прабу Сурауисесаға (португалдар Самиан деп жазған) король, Сунда-Келапаның басты портын қорғау үшін бекініс салуға рұқсат алу үшін, бұрыш саудасы жасау үшін португалдармен бейбіт келісімге қол қоюды тапсырды. Келісім 1522 жылғы падраода бекітілді. Келісімге қарамастан, португалдар сол жылы қамал салуға қол жеткізе алмады. Сунда-Келапаның падраосын Демак Сұлтандығының қолбасшысы Фатахилла тапты және ешқандай салтанатсыз Чиливунгке құлады. Падрао 1918 жылы ғана қайта табылды.
Қабырғалы Батавияның ішінде
Сунда Келапа голландтар (1619) бас порт ретінде пайдаланған, олар сағаның шығыс жағалауында форт салып, Индонезия тәуелсіздігін алғаннан кейін қала Джакартаға айналғанға дейін ең үлкен қала және Шығыс Үнді империясының астанасы Батавияны құрған. Бантен Сұлтандығы (1527) 2014 жылы Индонезияның Аудит Кеңесі өзеннің төрт жылдық аудитін жариялады және он жеті жеке компания оның суларын ластағанын анықтады, олар полицияға есеп берді. Индонезияның қоғамдық жұмыстар және қоғамдық тұрғын үй министрлігі (PUPR) Ciliwung Cisadane өзенінің бөлек аймақтық орталығы (BBWSCC) бар. DKI Джакарта провинциялық үкіметі мен BBWSCC Джакартадағы кейбір өзендерді қалыпқа келтіру туралы келісімге қол қойды. DKI провинциялық үкіметінің міндеті BBWSCC-нің нормализация үшін жерді босату. Өзенді кеңейту және су ағынын қалпына келтіру жобасы қолға алынды. Қайта қалпына келтіру жобасы төрт бөлімге бөлінген, жалпы ұзындығы 19 км. Оңтүстік Джакартадағы Симатупанг ауданы. Сонымен қатар, Чиливунгтің ұзындығы қазіргі 25 метрден 40-50 метрге дейін кеңейтіледі. Су ағыны секундына 200 текше метрден 570 текше метрге дейін өседі деп күтілуде.
Чиливунг-Цисадан туннелі
2014 жылдың 20 қаңтарында Қоғамдық жұмыстар министрлігі, Қоршаған орта министрлігі, Джакарта губернаторы, Богор мэрі, Богор регенті және Чилиунг Чисадане өзенін бақылау кеңсесі арасындағы үйлестіру кездесуі Чилиунгті Чисадане өзеніне салуға келісті. Түзектің ұзындығы 2,9 шақырым, диаметрі 6 метр.
Мәдениет
Чиливунг өзені екі провинция, Батыс Ява және Жакартаның арнайы аймағы арқылы ағады. Бұл аймақта екі негізгі нәсіл басым, атап айтқанда, оңтүстік Чиливунгтегі сундалықтар (Батыс Ява) және солтүстік Чиливунгтегі оранг бетавилер (Джакарта). Богор аймағындағы мәдениет негізінен судандық, мысалы, дәстүрлі билерде, Кетюк Тилу немесе қазіргі заманғы, сезімтал және рухқа толы Джейпонгтан байқауға болады. Дегунг, Калунг, Англунг және Кекапи сулингтерінен ерекше сунда музыкасын байқауға болады. Жакарта мәдениеті Япон биі мен Гамбанг кромгонгтан, сондай-ақ Кронконг музыкасынан көрінеді. Бетау тілінде жазылған "Ленонг" атты әзіл-сықақ пьесасы да танымал.
Қоршаған орта
Жакартадағы Чиливунг өзенінің бөлігі қатты ластанған. Чиливунг жағалауында ресми емес елді мекендер немесе шалаптар көбейіп, қалдықтардың көлемі артып, өзеннің беткі ауданы азайды. Кейбір каналдар шалаптармен толығымен жабылып, адамдар каналды құрғатып, ішінде ресми емес бақтар жасаған. Суды күтіп ұстау және экологиялық сана сезімі төмен деңгейде. Ластанудың басқа да көздері – жоғары ағыстағы ауыл шаруашылығынан ағып келетін сулар және өнеркәсіптік ластану. Чиливунгте су тасқыны мәселесі бар. Пунчак аймағындағы бастапқы орманның көп бөлігі елді мекендерге айналғандықтан, су тасқыны жыл сайын нашарлауда. 2012 жылы Индонезия үкіметі Чиливунг өзенін тазалау бойынша 20 жылдық жоспар жариялады, ол 10 миллион долларлық қайта жаңарту жобасымен басталды, соның ішінде 2013 жылы қалдықтарды өңдеу орны және өзен жағалауындағы тұрғындар үшін білім беру орталығы салынуы тиіс. Қала әкімшілігі қазіргі таңда қаланың өзендерін, каналдарын, көлдерін және жағалау аймақтарын тазалау үшін 4000-нан астам жұмысшыны жұмысқа алған. Бұрынғы губернатор Басуки Тжахая Пумама Чиливунг өзенінің жағалауының бір бөлігін туристік орынға айналдыруды жоспарлап отыр.