Кіріспе

Атпен күйме тарту спорты – жылқылардың шағын көліктерді тартуымен айналысатын спорт. Бұл спортта жүргізуші бір ат, жұп ат немесе төрт аттан құралған команда тартатын көлікте отырады. Спорттың үш кезеңі бар: дрессаж, кросс-марафон және кедергі конустарын айналып өту – бұл кезеңдер мінгі ат спортының жарыс түрінен үлгі алынған. Бұл Халықаралық Ат спорты федерациясы (FEI) мойындаған он халықаралық ат спортының бірі. Біріктірілген күйме тарту 1970 жылы FEI президенті Эдинбург герцогы Филипптің алғашқы ережелер жинағын жариялаған кезде FEI-нің ресми спорты болды.

Жүргізуші

Жүргізуші жылқыны немесе жылқыларды тізгін, қамшы және дауыс арқылы басқарады. Кейбір спорттық керуендерде жүргізушінің жанында орындық болғанымен, оны әзілде "өлім орындығы" деп атайды, бірақ бәсеке кезінде жүргізушінің артында қызметшілерге арналған тұрақ немесе орындық болса, ол әдетте бос жатады. Жүргізуші – ресми қатысушы.

Кеме жүргізушісі мен күйеу жігіт

Төрт атпен көлік жүргізгенде, көлікте жүргізуші мен екі көмекші (келісілер) болуы қажет. Жұп атпен жүргізу үшін бір келісіл қажет, ал бір атпен жүргізу үшін келісіл болуы міндетті емес. Келісіл сонымен қатар навигатордың қызметін де атқара алады, ол жүргізушінің артында тұрып, ауызша бағыттар бере алады. Навигатор уақытты бақылап, секундомермен уақыт белгіленген жарыстарда жүргізушіге тым баяу немесе тым жылдам бара жатқанын хабарлай алады. Егер екінші келісіл болса, ол навигатордың артында тұрып, жылдам маневрлер кезінде салмақ пен тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Көліктің жүргізушінің артындағы сатылары артқы саты деп аталады, ал келісілдер де артқы сатыда тұрады. Жүргізуші әрқашан көлікте болып, тізгінді ұстап, аттарды бақылап отыруы керек болғандықтан, қауіпсіздік үшін келісілдер қажет. Келісіл атты көлікке байлап, қажет болса, жабдықты реттейді немесе ақауларды жояды. Дегенмен, егер келісіл жарыс барысында құлап немесе көліктен түсіп кетсе, айып ұпайлары қосылады. Егер ат кедергіге соқтығысып немесе құлап кетсе, келісілдер аттарды ұстап, жабдықты араласудан құтқаруға көмектеседі.

Жылқы

Жылқыларды немесе понилерді айдау кез келген тұқымға жатады, бірақ жылы қанды тұқымдар ең жоғары деңгейдегі жарыстарда көбінесе кездеседі. Егер бірнеше жылқы бірге пайдаланылса, олардың бойы, дене бітімі және қозғалысы ұқсас болуы керек, ал мүмкіндігінше түсі де бірдей болған дұрыс. Жүргізушіге ең жақын аттар – дөңгелекшілер, ал алдыңғы қатардағы аттар – басты аттар деп аталады.

Тасымалдау және арматура

Жарысқа қатысушылар 2 дөңгелекті немесе 4 дөңгелекті көліктерді пайдалана алады, бірақ қазіргі заманғы жарыстарда көбінесе 4 дөңгелекті көліктер қолданылады, ал 2 дөңгелекті көліктер көбінесе бастапқы деңгейлерде немесе кішкентай понилермен қолданылады. Кейбір жарысқа қатысушылар жарыста екі арба қолданады: марафон кезеңі үшін берік спорттық арба, ал дрессаж және кедергілер кезеңі үшін дәстүрлі көріністі арба. Көптеген марафон арбалары заманауи дизайнға ие, болаттан немесе алюминийден жасалған, гидравликалық дискілі тежегіштері, төмен орталық ауырлықтылығы және өте кішкентай бұрылу радиусы бар. Марафон арбасымен қолданылатын жабдық көбінесе синтетикалық материалдардан жасалады, ал әдемі түрі бар жабдық әдетте былғарыдан жасалады және жарыстың дрессаж және кедергілер бөлімдерінде қолданылады. "Үш фазалы" арбалар, әсіресе бастапқы деңгейлерде танымал, себебі жүргізушілерге бір ғана көлік қажет. Бұл арбалар дрессаж және кедергілер кезеңдерінде артқы дөңгелектерді қажетті енге (қазіргі уақытта барлық пони, жалғыз ат және тандем ат сыныптары үшін кемінде 138 см) жеткізу үшін созылатын осьтерге ие. Марафон кезеңі үшін барлық арбалардың ең төменгі доңғалақ ені 125 см болуы керек, ол жерде және артқы дөңгелектерде өлшенеді. Ішкі жүргізу сынақтарында арбалардың барлық кезеңдерде кемінде 125 см ені болуы тиіс.

А1 кезең: Ұсыну

Төреші жылқылардың шығуы, қауіпсіздігі, тазалығы, жалпы жағдайы және сыртқы түрі, сондай-ақ ат, арба және жабдықтың үйлесімділігі, жылқылардың (немесе понилердің) бір-біріне сәйкес келуі, жүргізуші мен көмекшілердің киімі бойынша баға береді. Жаңадан бастағандар мен тәжірибесі аз жүргізушілер класында презентацияны судья дрессажға дейін тексеріп, бағалайды. Ал көбірек тәжірибелі кластарда презентация дрессаж барысында бағаланады. Бастапқы және жаңа жүргізушілердің бағасы негізінен жабдық пен арбаның қауіпсіздігіне және дұрыс орнатылуына беріледі, үш кезеңді немесе марафондық арба мен жабдық қолдануға болады. Презентация үшін ең көп 10 айып ұпайы беріледі. Жүргізуші, көмекшілер және жолаушылар таза және әдемі киінуі керек. Егер бірнеше көмекші болса, олардың киімдері бір-біріне үйлесімді болуы тиіс. Жылқылардың санына қарай, кемшік дұрыс ұзындықта болуы керек. Жүргізушілер мен көмекшілер қоңыр қолғаптар, жүргізуге арналған бас киім киюі керек, ал жүргізуші алжапқыш киеді. Жылқылар таза және күтілген болуы керек. Егер бірнеше жылқы болса, олардың мөлшері мен дене бітімі ұқсас болуы керек, бірақ дөңгелектер жетекшілерден ірілеу болуы мүмкін. Түс үйлесімділігі, дене бітімі мен мөлшерінің үйлесімділігінен кейін тұрады. Мане тігілуі мүмкін, бірақ тегіс болуы керек. Құйрық тігілмеуі керек. Жабдық сау, таза және дұрыс орнатылған болуы керек. Егер бірнеше жылқы қолданылса, жабдық үйлесімді болуы керек, бірақ әртүрлі қаптар қолданылуы мүмкін. Жалпы жабдық та үйлесімді болуы керек. Жалған мартингальдардан басқа мартингальдарға рұқсат жоқ. Жабдықтың бір бөлігі бұзылған жағдайда түзетуге мүмкіндік беру үшін, белдіктерді соңғы тесікке бекітпеу керек. Арбалар жылқыға сәйкес өлшемде және салмақта болуы керек, сондай-ақ жұптамалар мен төрттіктер үшін таяқтардың биіктігі мен ұзындығы да дұрыс болуы керек. Жоғары деңгейде шамдар міндетті, бірақ оқу, дайындық және аралық деңгейлерде шам тіректері болған жағдайда ғана қажет. Кездейсоқ жағдайларға дайындалу үшін көлік құралында қосалқы құралдар мен жабдық бөліктері болуы керек: дұрыс өлшемдегі қосалқы шұңқыр, бау тігісі, тесік соққыш және т.б. Судья мұны тексеруі мүмкін, ал көмекші оларды қалай қолдану керектігін білуі керек. Жалпы әсер жүргізуші мен көмекшінің киіміне, орналасуына, жылқы мен жабдықтың арбаға сәйкестігіне қарай бағаланады.

А2 кезең: Дрессировка

Дрессерлік сынақ ат үстіндегі дрессерлік сынаққа шамасымен ұқсас. Сынақ 40x80 немесе 40x100 метрлік аренада, әріптермен белгіленген, жылдамдық және жүріс алмасулары жасалатын жерде өткізіледі. Төреші әрбір қимылға 0–10 балдық шкала бойынша баға береді, ондық балл – ең жоғары мүмкін балл. Сынақтың қиындығы жарыс деңгейі жоғарылаған сайын артады. Төменгі деңгейлерде әдетте C әрпінде (аренаның қысқа жағының ортасында) бір төреші орналасады және сынақта 16 қимыл болуы мүмкін. Жоғары деңгейлерде 3 төреші қолданылуы мүмкін, ал халықаралық жарыстар мен Әлем чемпионаттарында 5 төрешіге дейін болуы мүмкін, чемпионаттық сынақта 25 қимыл болады. Төрешілердің бағалары орташа есептеледі (бағалардың қосындысы төрешілер санына бөлінеді). Дрессерлік қимылдарға шеңберлер, сегіздік пішіндер, диагональды кесіп өту және барлық жүрістер – баяу, жұмыс істеу темпімен, жиналған, кеңейтілген, кантер, тоқтау және кері жүру кіреді. Көптеген жылқылардың үйлесімді қозғалу қабілеті бағаланады, олардың сыртқы пішіні, қимылы мен қозғалысы ұқсас болуы тиіс. Жылқылар сынақ бойында бітпен жүруді сақтап, инерцияны, серпімділікті, ырғақты және алға жылжуды ұстануы керек. Сынақ оңай орындалғандай көрінуі керек, ал жақсы дрессерлік сынақ үшін мойынсұнғыш және жауапты жылқы маңызды. Ат үстіндегі дрессерлік сынақтан айырмашылығы, көлікпен жүргізілетін сынақта дауыс қолдау ретінде пайдаланылуы мүмкін. Халықаралық деңгейде дрессерлік сынақтарды Халықаралық Жылқы спорты федерациясы (F.E.I.) әзірлейді, ол көлікпен жүргізу спортының басқару органы болып табылады.

Б кезең: Марафон

Марафон жарысы жарыстың екінші кезеңіне ұқсас – жылдамдық пен төзімділік. Бұл жарыста жылқылардың дене шынықтыру деңгейі мен төзімділігі, сондай-ақ жүргізушінің қарқынды дұрыс бағалау қабілеті 3 немесе 5 бөлімге бөлінген 10–22 км қашықтықтағы жол бойынша сынақтан өтеді. Марафонды тамашалау – ең қызықты кезең, көбінесе ол көп көрерменді тартады. Марафонның "Е" бөлімі жарыстың кросс-кантри кезеңіне ұқсас. Бұл бөлімде жылқылардың жылдамдығы мен ептілігін, сондай-ақ жүргізушінің шеберлігін сынау үшін түрлі кедергілер немесе "қауіпті" учаскелер орналасқан. Кедергілердің арасында су, ағаштар арасынан өткізілетін тар бұрылыстар, жасанды кедергілер, тік көтерілістер, қоршаулар мен айдалалар болуы мүмкін. Жүргізушілер кедергілерді қаншалықты жылдам еңсергеніне қарай бағаланады және әр кедергіде ең жылдам жолды табуға тиіс. Егер кедергіде тым көп уақыт жұмсалса немесе команда жолдың барлық кезеңі үшін белгіленген оңтайлы уақыттан қалыса, айып ұпайлары қосылады.

Марафоннан өткен кедергілер

Марафон кедергілері, кейде қауіпті жағдайлар деп те аталады, көбінесе табиғи нысандарды пайдаланып, ағаштардың және еңістердің маңында орналастырылады, бірақ әдетте тікбағаналар мен қоршаулардан тұратын берік құрылымдар болып табылады. Ұлттық жарыстарда кедергілер көзді қуанту үшін әсемделіп немесе жарқын түстерге боялады, алайда көптеген клубтарда кедергілер орналасқан тұрақты жерлер бар, және олар әр жарыс үшін арнайы орнатылған жерлерге қарағанда көбірек қиялмен безендіріледі. Жылқы немесе пониді көлікпен кедергілерді жылдам аралап өту үшін жаттығу және жүргізуші, жануар(лар) және мінеуші арасындағы үйлесімділік қажет. Уақыт есептеу жылқының мұрыны бастау сызығын кесіп өткен сәттен басталып, финиш сызығын кесіп өткенге дейін жалғасады, көбінесе бұл белгілер бірдей болады.

С фазасы: кедергілі конусты жүргізу

Кедергілі конуспен жүру кезеңі – бұл дәлдік, жылдамдық және бағынуды сынау, ол жолдорыс спортындағы кедергілерден өту кезеңімен тең. Бәйгеге қатысушылар конустардан тұратын трассаны жүргенге дейін аралап шығады. Жүргізуші 20 жұпқа дейін конустардан өтеді, әр конустың үстінде шар теңгерілген. Конустардың ені, сынып деңгейіне және экипаждың түріне байланысты, шарабақтың дөңгелектерінен бірнеше сантиметр ғана кең болады (төменгі деңгейде 50 см, ал жоғары деңгейдегі жеке жүргізуде 22 см-ге дейін). Конустың біреуін немесе екеуін құлату жүргізушінің есебіне үш айып ұпайы қосады. Трассаға сондай-ақ U немесе тік бұрыш тәрізді көтерілген рельстерден жасалған кедергілер мен ағаш көпір де кіруі мүмкін. Конустар секциясы уақыт бойынша бағаланады, жүргізуші класы үшін белгіленген уақыттан асып кетсе, айып ұпайлары қосылады. Кедергіге дейін айналып өту және бас тарту да айып ұпайларымен бағаланады.

Нәрселеу

Нәтижелер мен уақыт "айып ұпайларына" ауыстырылады, ал үш кезеңнің нәтижелері біріктіріліп, соңғы нәтиже шығарылады. Ең аз айып ұпайын жинаған қатысушы жеңімпаз болады. Дрессаж кезеңінде әрбір қимыл судьялар тарапынан 0-ден 10 балға дейін бағаланады. Тестте 25 қимыл болуы мүмкін. Балдар қосылып, егер бірнеше судья болса, олар судьялар санына бөлініп, орташа балл есептеледі. Содан кейін, алынған жалпы балл мүмкін болатын ең жоғары баллдан шегеріліп, дрессаж үшін айып ұпайы анықталады. Мысалы, егер 16 қимыл болса, жалпы балл 160-тан шегеріліп, айып ұпайы есептеледі. Марафонда уақыт бойынша айыптар әр бөлімнің соңында қатысушының сол бөлімге белгіленген уақыт аралығында аяқтамауына байланысты есептеледі. Егер жүргізуші рұқсат етілген уақыт ішінде аяқтаса, оған айып тағайындалмайды. Сонымен қатар, әр кедергіде жүргізушінің кедергіні еңсеруге кеткен уақыты (бастапқы сызықты кесіп өтуден аяқтау сызығына дейінгі уақыт) бойынша айыптар саналады. Бұл айыптар бөлім бойынша уақыт айыптарына қосылады. Кедергінің бөлігін түсіру (құлаған элемент), керуеншінің арбадан түсуі немесе тіпті арбаның аударылуы сияқты бұзушылықтар үшін қосымша айыптар салынуы мүмкін. Кедергі конустарында жүргенде, конус жолын аяқтауға белгіленген уақытты салмау үшін уақыт айыбы салынады, ол жолдың өлшенген қашықтығын рұқсат етілген жылдамдыққа бөлу арқылы есептеледі. Сондай-ақ, конус жолындағы кез келген конустан допты түсіргені үшін айып ұпайлары жиналады. Жарыстың барлық кезеңдерінде, жүргізушінің немесе керуеншінің көліктен түсуі, белгіленген темпті бұзу, дрессажда немесе конуста қамшыны алып жүрмеу, дрессаждағы, марафондық кедергілердегі немесе конустағы қателер сияқты басқа да көптеген бұзушылықтар үшін айыптар салынды. Түзетілмеген қателер сияқты кейбір бұзушылықтар қатысушының жарыстан шығарылуына әкелуі мүмкін. Барлық мүмкін айыптар FEI және Ұлттық федерациялар жариялаған ережелерде сипатталған. Нәтижелерді есептеу күрделі болуы мүмкін және деректерді тіркеу және нәтижелерді есептеу үшін арнайы бағдарламалық құралдар бар.

Үй ішінде жүргізу

1998 жылы Англияның Сассекс округінде бір топ әуесқойлар үш кезеңдік сынақтар негізінде, бірақ жабық аренада өтетін қысқы бір күндік жарыстарды бастады. Олар оны «Жабық аренадағы көлік сынақтары» деп атады. Жарысты 20х50 метрлік белгіленген дрессаж аренасында дрессажбен бастайды, мұнда жүргізушілер Precision and Paces (P&P) деп аталатын дрессаж сынағын орындайды. Бұл сынақ бес минутқа созылады және екі судья бағалайды, біреуі тек қадамдарды, ал екіншісі фигуралардың дәлдігі мен сақтығын бағалайды. Әр судьяның жанында сынақтағы он қозғалыстың әрқайсысы үшін судьяның бағасын көрсететін жазбашы болады, соның арқасында жарыс хатшысы (және көрермендер) оны көре алады. P&P аяқталғаннан кейін арена тазаланып, он жұп конустан тұратын конус жолы құрылады. Барлығы жолмен жүріп өтеді және жолдың ұзындығы мен 220 м/мин жылдамдыққа сүйене отырып, оңтайлы уақыт белгіленеді. Егер жол тым жылдам немесе тым баяу аяқталса, бәсекелеске оңтайлы уақыттан артық немесе кем өткен әр секунд үшін айып ұпайлары қосылады. Конустан допты түсірсе, тағы бес айып ұпайы беріледі. Конус кезеңінен кейін аренада екі кедергі орнатылады, жүргізушілер мен күйеу жігіттер оларды аралап, өздерінің көлігі үшін ең қолайлы маршрутты таңдайды. Жүргізушілер өз сыныптарында, ең жақсы нәтиже көрсеткендер соңынан бастап, бірінен соң бірі аренаға кіреді және екі кедергіні мүмкіндігінше жылдам өтеді. Содан кейін оларды екінші рет өтеді. Сыныптарында ең төмен балл жинаған жүргізушілер жеңімпаз болады. Бастапқыда бұл жарыстар көлік сынақтарының екінші деңгейі деп есептелгенімен, жабық аренадағы жарыстар спортқа көбірек адамдарды тартады – 2012-2013 жылдары 2500-ден астам қатысушы тіркелді – және тәжірибелі бәсекелестер мен олардың жас жылқылары мен понилері үшін жаттығу алаңы болып табылады. Көрермендер жылқылар мен понилердің алуан түрлілігін жақсы көреді – кішкентай Шетланд понилерінен бастап ірі жылқыларға дейін, олардың барлығы бірдей жолдармен өтеді және көрермендерден бірнеше метр қашықтықта болады. 2013 жылдың басында Indoor Horse Driving Trials UK өзін Indoor Carriage Driving UK деп қайта атады, бұл Британдық Жылқыларды Жүргізу сынақтарының ребрендінге байланысты Британдық Карриодривингке сәйкес болды.

Әлем чемпионаттары

Әлем чемпионаты – ұлттық құрамалардың бір-бірімен күш сынасатын халықаралық жарыс. Жеке спортшылар да бір уақытта өзара жарысады. 1972 жылы өткен алғашқы Дүниежүзілік жүргізу чемпионаты тек төрт аттан тұратын командалар үшін болған. 1985 жылы екеулік чемпионат, ал 1998 жылы жекелей чемпионат қосылды. 2003 жылы понилер арасындағы жарыстар енгізілді.

Понимен жүгіру әлем чемпионаты

2003 жылдан бері Пони әлем чемпионаты екі жылда бір рет өткізіліп келеді. Жеке, жұпты және төрт атпен басқарылатын жеке жарыстар бар. Әртүрлі санаттағы командалар командалық есепте бағаланады. Рейтингке бір елден екі жеке, екі жұпты және екі төрт атпен басқарылатын нәтижелер қосылады.

FEI сыныптама жүйесі

FEI жүргізушілердің жарыстарын "CA" (француз тіліндегі Concours d'Attelage) кодымен белгілейді және ұлттық (CAN) немесе халықаралық (CAI) жарыстар үшін әріп қосады. Ұлттық жарысқа тек сол елдің спортшылары, ұлттық федерация ережелеріне сәйкес қатыса алады, бірақ шетелдік спортшылар шақыру арқылы қатыса алады. Халықаралық жарыстар FEI Жарғысына, Бас ережелері мен Спорт ережелеріне сәйкес ұйымдастырылуы керек және барлық ұлттық федерациялардың қатысушыларына ашық болуы мүмкін. CAI жарыстары көбінесе жеке спортшыларға арналған. Дегенмен, Әлем чемпионаттарында жеке жарыстармен қатар үш немесе төрт спортшыдан тұратын ұлттық командалар үшін де жарыстар өткізіледі. Халықаралық жарыстардың екі санаты бар: CAI A және CAI B. CAI A санаты жоғары ұйымдасқандық деңгейді және жақсы жабдықталған жағдайларды білдіреді. Көбінесе CA санатындағы жарыстар жылқыларға арналған деп есептеледі. Пони жарыстары болған жағдайда, сыныптамаға P әрпі қосылады (мысалы, CAIP A). Сандар кластағы жылқылардың санына байланысты белгіленеді (мысалы, CAI A 2 – жылқы жұбы үшін жарыс, ал CAIP B 1/2/4 – B санатындағы понилерге арналған жарыс, онда жеке, жұп және төрт жылқыдан тұратын командалар өнер көрсетеді). Әлем чемпионаттары Champion at du Monde Attelage (CH M A) деп аталады. Жылқылар үшін үш Әлем чемпионаты бар: жеке, жұп және төрт жылқыдан тұратын командалар. Олар екі жылда бір рет өткізіледі, жалғыз жылқы (CH M A 1) және төрт жылқыдан тұратын командалар (CH M A 4) чемпионаты жұп жылдары, ал жылқы жұбы (CH M A 2) тақ жылдары өтеді. Сонымен қатар, тақ жылдары World Combined Pony Championships (CH M AP, оның ішінде жеке, жұп және төрт жылқыдан тұратын командалар) өткізіледі. FEI World Cup Driving – төрт жылқыдан тұратын командаларға арналған жарыстар сериясы. 2001 жылы енгізілген бұл жарыс, жабық аренада өтетін қызықты бәсеке болып табылады. Жарыс жолы марафондық және конус тәрізді кедергілерді біріктіреді. Әрқайсысы төрт жылқыдан тұратын командасы бар бес-алты жүргізуші, уақытқа қарсы жарысады. Әлем кубогының жүргізуші жарыстары CAI W деп белгіленеді және қыс айларында (қарашадан сәуірге дейін) өтеді. Мүгедектерге арналған жарыстар CPEAI (Паралимпиадалық Ат спорты) деп аталады, ал чемпионаттар (CH M PE A) тақ жылдары өткізіледі. Ұлттық деңгейде (CAN) спортты әр елдің Ұлттық федерациясы басқарады, кейде басқару органы арқылы, олардың ережелері FEI ережелеріне негізделген, бірақ кейбір өзгерістер болуы мүмкін. Көптеген елдер өздерінің Ұлттық чемпионаттарын өткізеді. Көбінесе адамдар жергілікті ұйымға немесе клубқа қосылып, оқу-жаттығу сабақтары мен бір немесе екі күндік жарыстарға қатысады. Ынталы жүргізушілер ұлттық жарыстарға қатысып, одан кейін халықаралық жарыстарда немесе Әлем чемпионаттарында елдерін өкілдік етуге үміткер бола алады. Жүргізушіге әрқашан көмекші (арқалық немесе навигатор) қажет болғандықтан, осы рөлде қатысып, жарыстан жүргізушідей ләззат алуға болады.