Кіріспе

Христиандық республика – христиан және республикалық принциптерге негізделген үкімет. XXI ғасырда христиан діні мемлекеттік дін ретінде қабылданған және республикалық үкімет түрі бар елдер – Коста-Рика, Финляндия, Грекия, Армения, Самоа, Исландия және Мальта. Аргентина, Грузия, Перу, Гватемала, Панама, Сальвадор және Парагвай сияқты кейбір басқа республикалар христиан дініне белгілі бір дәрежеде құрмет көрсетіп немесе оған басымдық береді, бірақ оны мемлекеттік дін ретінде жарияламайды. Ал Венгрия мен Замбия өздерін христиан елдері деп сипаттайды.

Тұжырымдама

Локк «Төзімділік туралы хатта» былай деп жазды: «Ізгі хабар аясында христиандық қоғамдастық деген нәрсе мүлдем жоқ». Осы сөздерімен ол саяси биліктің христиан дініне негізделгенінің дұрыс еместігін білдірді. Руссо «Әлеуметтік келісім туралы» (4-кітап, 8-тарау) еңбегінде осы пікірді қайталап, «Мен ‘христиандық республика’ деуде қателесемін; екі сөз бір-бірінсіз нәрселер» деді. Алайда, Руссоның тұжырымы аздап өзгеше болды, ол христиан дінінен азаматтық ұлттық сананы қалыптастыру мүмкін емес деп мәлімдеді. Ұлттық медиа және отбасы институтының негізін қалаушы Дэвид Уолш Руссо атап көрсеткен «христиандық пен саяси жүйе арасындағы нақты шиеленіс» бар екенін мойындайды, сондай-ақ «көптеген христиандар, әрине, ‘христиандық республика’ – сөздердің қарама-қайшылығы» дегенмен келіседі және олар «нақты мемлекеттерде қиын қарым-қатынаста өмір сүреді, ал қоғамдық бірлік көбінесе христиандық әмбебаптыққа төленген бағамен қамтамасыз етіледі» деп санайды. Роберт Нилли Белла Батыс әлемінің көптеген көрнекті республикалық теоретиктерінің – Макиавеллиден (кейінірек осы туралы айтылады) Алексис де Токвильге дейін – республикашылдық пен христиандықтың өзара байланыссыздығы туралы Руссоның алаңдауын бөліскенін атап өтті. Руссоның тезисі бойынша, екеуі де үйлеспейді, себебі олар ізгі адамнан әртүрлі талаптар қояды. Руссоның пікірінше, христиандық белгілі бір билікке бағынуды (оның еңбектерін зерттеушілер бұл құлдық немесе бойыну деп атайды) және мойынсұнуды талап етеді, сондай-ақ дүниелік нәрселерден гөрі рухани мәселелерге назар аударуды қажет етеді. Ал республикашылдық бағынудың орнына қатысуды, ал рухани мәселелердің орнына дүниелік нәрселерге назар аударуды талап етеді. Руссоның христиандыққа қатысты ұстанымы баршаға мәлім емес. Шындығында, оның досы Антуан Жак Рустан және басқалар «Әлеуметтік келісімшартқа» жауап ретінде оны жоққа шығарды. Руссоның тезисінің негізі Никколо Макиавеллидің бұрынғы жазбаларында жатыр, оны Руссо «жақсы азамат және адал адам» деп атады және Монтескьемен бірге Руссоның республикалық философиясының көзі болды. Макиавелли өзінің «Дискурстар» еңбегінде христиандық іс жүзінде негізгі идеалдарына сай келмейтінін, ал осыдан туындаған бұрылыс, діни және саяси идеалдармен біріксе, жақсы дін де, жақсы саясат та емес нәрсеге алып келетінін айтады. Одан әрі, ол христиандық елге деген сүйіспеншілікті жоққа шығармайды, бірақ азаматтардан республикалық үкіметке зиян келтіруді көтеруді талап етеді, республикаға қатысты ең жақсы азаматтық қасиет – республиканың жауларына мейірімсіздік таныту және жеңілген қарсылас қаланың тұрғындарын өлімге кесу немесе құлдыққа түсіру екенін мәлімдейді.

Кальвиннің Женевасы

Классикалық жазушылар Италия республикаларының басты идеологиялық көзі болғанмен, Солтүстік Еуропада протестанттық реформация жаңа республикалар құруға негіздеме ретінде қолданылатын болды. Ең маңыздысы – Женева қаласында қалыптасқан кальвинизм дінтануы (1526 жылдан бері Берн және Фрибургпен Савойяға қарсы одақ шарты арқасында Ескі Швейцария Конфедерациясымен байланысты, қуатты республика болған қала-мемлекет). Джон Кальвин монархияны жоюға шақырмаған, бірақ адалдардың дінсіз монархтарды құлатуға құқығы бар деген қағиданы дамытты. 1536–1548 және 1541–1564 жылдары Кальвин мен оның жақтастары Женеваны «алғашқы» кальвинистік республикаға айналдырды. Кальвинизм теңдік пен иерархияға қарсылықты да қолдады. Республиканы жақтау туралы пікірлер француз дін соғыстары кезінде гугеноттардың еңбектерінде көрінді.

Нидерланды

Кальвинизм Англия мен Нидерландыдағы республикалық көтерілістерде маңызды рөл атқарды. Италия қалалары мен Ганза лигасы сияқты, екеуі де маңызды сауда орталықтары болды, көптеген саудагерлер Жаңа әлеммен саудадан өркендеді. Екі аймақтың халқының көп бөлігі де кальвинизмді қабылдады. Голландиялық көтеріліс кезінде (1566 жылы басталған) Голландия Республикасы испан Габсбургтарының билігін қабылдамаудан пайда болды. Алайда, елде республикалық үкімет формасы бірден қабылданбады: тәуелсіздік туралы ресми жарияланымда (Абжурация актісі, 1581), король Филипптің тағы бос деп жарияланды, ал голландиялық билік органдары Анжу герцогынан, Англия королевасы Елизаветадан және Вильгельм Оранждың принцінен, бірінен соң бірі, Филипптің орнын басуды сұрады. 1588 жылға дейін штаттар (сол кездегі өкілді жиналыс) елдің егемендігін өзіне беру туралы шешім қабылдады. Кальвинистік Голландия реформаланған шіркеуі Голландия Республикасының ресми мемлекеттік шіркеуі болмады, бірақ ол басқа барлық діндер мен шіркеулерге қарағанда жоғары мәртебеге ие болды, олар да белгілі бір деңгейде төзімділікке ие болды. Голландиялық көтеріліс кезінде Оңтүстік Нидерландының көптеген тәуелсіз қалалары, әсіресе 1577–1578 жылдары радикалды кальвинистердің бақылауына өтті және «кальвинистік республикалар» деп аталды. Өте теократиялық бағыттылығына байланысты ең танымал болғаны – Гент кальвинистік республикасы (1577–1584), бірақ Антверпен мен Брюссельді де тарихшылар 1577 мен 1585 жылдар аралығында кальвинистік республикалар деп сипаттаған. Бұл қалалардың барлығы Парма герцогы Александр Фарнезе басқарған испандық Фландрия армиясымен қайта басып алынды. Солтүстікте Амстердамда Alteratie, қан төгілмейтін төңкеріс болды, онда кальвинистер қаланың билігін өз қолына алды, бірақ негізінен оның экономикалық оқшаулануын тоқтату және сауданы қайта жандандыру үшін; мұнда кальвинистік режим құрылмады.

Британдық одақтастық

1641 жылы Англияда азамат соғысы басталды. Пуритандар бастаған және Лондон саудагерлері қаржылаған көтеріліс сәтті аяқталды, нәтижесінде Англияның Республикасы құрылды және король Карл I-нің өліміне әкелді. Англияда Джеймс Харрингтон, Алгернон Сидни және Джон Милтон монархияны жоққа шығарып, республикалық үкімет нысанын қабылдауды қолдаған алғашқы жазушылардың қатарына кірді. Англия Республикасы көп ұзамай құлап, монархия қайта орнатылды. Голландия Республикасы 1795 жылға дейін формальды түрде сақталды, бірақ 18 ғасырдың ортасына қарай штадтхолдер де-факто монархқа айналды. Кальвинистер Солтүстік Америкадағы британдық және голландтық колонияларды алғашқы қоныстандырушылардың бірі болды.