Кіріспе
Сүтке ұқсайтын және сүтпен бірдей қолданылатын кез келген зат – сүт орнына қолданылатын зат. Мұндай заттар сүтсіз сусындар, жаңғақ сүті, дәнді сүт, бұршақ сүті, жасанды сүт және балама сүт деп аталуы мүмкін. Ересектер үшін сүт орнын алмастырушылар екі түрге бөлінеді: өсімдік сүті – бұл өсімдіктерден жасалған сұйықтықтар, оларды үйде немесе өндірісте жасауға болады, және кофеге арналған кремдер – АҚШ-та 1900 жылдарда сүтті алмастыру үшін жасалған синтетикалық өнімдер. Сәбилер үшін ана сүтін сиыр сүті немесе соя сияқты өсімдік негізіндегі баламалармен ауыстыруға болады.
A milk substitute is any substance that resembles milk and can be used in the same ways as milk. Such substances may be variously known as non dairy beverage, nut milk, grain milk, legume milk, mock milk and alternative milk. For adults, milk substitutes take two forms: plant milks, which are liquids made from plants and may be home made or commercially produced, and coffee creamers, synthetic products invented in the US in the 1900s specifically to replace dairy milk in coffee. For infants, breast milk can be substituted with infant formula based on cow's milk or plant based alternatives, such as soybean.
Тарих
Әлемде адамдар жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы өсімдік сүтін дәстүрлі түрде тұтынады. 2018 жылы Тара МакХью Food Technology Magazine журналында: "«Сүт» сөзі шамамен 1200 жылдан бері өсімдік шырындарын атау үшін қолданылып келеді" деп жазды. Өсімдік негізді сүт алмастырғыштар 21-ші ғасырдың басынан бері қарқынды дамып келеді. Әлем бойынша олардың тұтынуы 2013 және 2020 жылдар аралығында дерлік екі есеге өсті, ал 2020 жылдан 2024 жылға дейін 10,18% қосымша өсу күтілуде. Бұл танымалдылықтың өсуіне себептер вегетариандық және өсімдік негізді диеталардың кеңеюінен бастап, сүт алмастырғыштардың пайдалы қасиеттері туралы пікірлерге дейін, сондай-ақ жеке талғамға байланысты. Көптеген сүт алмастырғыштар қазір құрамында қоюлатушы заттар мен хош иістендіргіштер сияқты қоспалар бар, олар оларды әдеттегі сүтке қарағанда дәм мен консистенция жағынан жақсартады, сонымен қатар қоректік құндылығын арттырады.
Беделдеу
Адамдар сүтті әр түрлі себептермен, соның ішінде дәстүр, қолжетімділік және тағамдық құндылығы (әсіресе кальций, В12 витамині және ақуыз сияқты минералдар) үшін тұтынуы мүмкін. Өсімдік негізіндегі сүт алмастырғыштар осындай стандарттарға сай болуы күтілуі мүмкін, бірақ олар үшін заңдық талаптар жоқ. Бұл жағдайда, кейбір витаминдердің, минералдардың және/немесе ақуыздардың жетіспеушілігін толықтыру үшін сүт алмастырғыштарға қосымша заттар қосылуы мүмкін. Балаларға арналған қоспа, сиыр сүтіне, сояға немесе күрішке негіделген болса да, әдетте темір және басқа да қоректік заттармен байытылады. Сиыр сүтімен салыстырғанда, байытылған сүт алмастырғыштардағы кальций мөлшері шамалас, бірақ маңызды В12 витамині, сондай-ақ йод және темір сияқты минералдардың деңгейі төмен болуы мүмкін. Бұршақтан жасалған сүттер, әдетте, сиыр сүтімен салыстырылатын деңгейде ақуыз бен энергияға ие, ал дәнді сүттер, жаңғақты сүттер және тұқымдық сүттер бұл көрсеткіш бойынша артта қалады. Кокос сүтінде әдетте май мен калорияның жоғары деңгейі болады, бірақ ақуыз аз, сондықтан ол қаймаққа жақсы балама болып табылады, оны пісірілген өнімдерді немесе десерттерді безендіру үшін ұқсас әдіспен араластыруға болады. Бадам сүті бадамды сумен ұнтақтап, содан кейін сұйықтықтан шөбін сүзіп алу арқылы жасалады. Бұл процедураны үйде де жасауға болады. Бадам сүтінде қаныққан май мен калория аз. Бадам сүтіне деген нарықтық сұраныс 2010 және 2020 жылдары үздіксіз өсті, бұл денсаулыққа қамқор тұтынушылардың санының артуымен және диетаға көбірек өсімдік негізіндегі тағамдарды қосуға бейімділіктің күшеюімен байланысты. Макадамия жаңғағы сүті, кашу сүті және фундук сүті – коммерциялық түрде қол жетімді жаңғақ негізіндегі ұқсас сусындар, бірақ олар кокос сүті немесе бадам сүтідей танымал емес. Соя сүті соядан жасалады және сиыр сүтімен шамалас мөлшерде ақуызға ие. Өндіруші байытқан жағдайда, ол кальций, D витамині және B12 сияқты кейбір B витаминдерінің көзі болуы мүмкін, бірақ бұл соя сүтінің барлық брендтеріне тән емес. Бір зерттеуге сәйкес, соя ақуызы созылмалы бүйрек ауруының алдын алу және оны бақылау үшін жануар ақуызын алмастыра алады. Жер жемісі сүті және сары бұршақ ақуызынан жасалған бұршақ сүті – соя сүтіне балама ретінде қызмет ететін тағы екі бұршақ негізіндегі сусындар. Бұл жағдайда, бұршақ сүті аллергиялық реакцияны тудыру ықтималдығы ең төмен. Кейбір сүт алмастырғыштарда жаңғақтар немесе бұршақтардың орнына дәнді дақылдар қолданылады. Овсян сүті – салыстырмалы түрде жақында әзірленген өсімдік негізіндегі сүт алмастырғыш. Оны тікелей тұтынуға немесе кофеге қосуға арналған әртүрлі түрлері бар. Овсян сүті жұмсақ овсянканың дәміне ие және көбінесе кальций мен витаминдермен толықтырылады, бұл оны сүт сүтінің тиімді вегетариандық баламасы етеді. Овсян сүті бадам сүтіне экологиялық таза балама ретінде сатылады. Күріш сүті көбінесе тәтті дәміне байланысты пісіру үшін қолданылады, бірақ жаңғаққа немесе сояға аллергия болған жағдайда күріштен өңделген дәнді сүт артық болуы мүмкін. Бұл сүт байытылған кезде кальций, В12 және D2 витаминдерінің көзі болуы мүмкін. Аллергиялық әсері төмен болғанына қарамастан, күріш сүтін пайдалануды шектеу немесе одан аулақ болу медициналық тұрғыдан қажет болуы мүмкін. Күріш сүтіндегі органикалық емес мырыш деңгейіне байланысты Ұлыбританияның Тамақ стандарттары агенттігі нәрестелерге, сәбилерге және кішкентай балаларға оны тамақтандыруды ұсынбайды. Тұқымнан алынған сүт алмастырғыштарына қымыз сүті мен зығыр сүті жатады. Олар тұқымдарды сумен ұнтақтап, содан кейін сүзіп, жаңғақ тәрізді, қаймақтай дәмді сүт алады. Қымыз сүті табиғи түрде ақуыз бен амин қышқылдарына бай. Чиа сүті мен киноа сүті де коммерциялық түрде қол жетімді, бірақ олар салыстырмалы түрде жаңа болғандықтан, олар аз таралған. Ашытқыдан алынған сүт өнімдерінде қант ашытқымен араластырылады және нәтижесіндегі ферментация процесі сүтте кездесетін сүт сарысуы мен казеин ақуыздарын жасайды. Содан кейін оны өсімдік негізіндегі қанттармен, майлармен және минералдармен біріктіріп, сүтті көбейтеді, содан кейін оны әдеттегі сүт сияқты, соның ішінде ірімшік жасау үшін пайдалануға болады. Осылайша өндірілген сүт алмастырғыштарға жануарларды пайдалану қажет емес және дәстүрлі сүт өндірісімен салыстырғанда тиімдірек, парниктік газдарды аз шығарады және жерді аз пайдаланады (айуандарды азықтандыру, дәрілеу, жасанды ұрықтандыру, сүттендіру және сою қажет емес).
Лактозаға төзбеушілік
Лактоза – сүттегі басты қант. Лактозаға төзбеушілік – адам организмінде лактозаны ыдырататын лактаза ферментінің жетіспеуінен туындайды. Лактозаға төзбейтін адам сүт өнімдерін қабылдағанда ісіп кету, құрсақ ауруы, іш қату немесе диарея болуы мүмкін. Генетикалық ерекшеліктерге байланысты, лактозаға төзімділікке қарағанда, лактозаға төзбеушілік әлемде кеңінен таралған. Лактозаға төзбеушіліктің көрсеткіштері әлемдік масштабта әртүрлі: Солтүстік Еуропада 10%-дан кем, ал Азия мен Африканың кейбір аймақтарында 95%-қа дейін жетеді. Қазіргі батыс елдерінде лактозаға төзбейтін адамдарды ескере отырып, сүт өнімдеріне балама ретінде тағамдық өнімдер өндіріледі, оларға сүт, йогурт, қайнатылған крем және мұзқаймақ жатады. Азия мен Африкада, лактозаға төзбеушіліктің көрсеткіштері Батыс елдерінен әлдеқайда жоғары және сүт өндірісі шектеулі болғандықтан, сүт сусындарына дәстүрлі баламалар кең таралған, оларға амазаке, дужи, куну ая, коккох, пои және сикхье кіреді.
Лактозасыз өндіріс
Лактозасыз тағам, мысалы, сүтсіз мұзқаймақ, өндіріс кезінде басқаша өңдеуді қажет етуі мүмкін. Мысалы, дәстүрлі сүт мұзқаймағы лактоза бар сүт өнімдерінің қоспасынан жасалады, ал сүтсіз мұзқаймақ гидрогенделген немесе жартылай гидрогенделген өсімдік майларынан (кокос майы, пальма ядросы майы және соя майы) эмульгатор, белок, тәттілендіргіш және су қосылып синтезделеді. Кейбір синтетикалық мұзқаймақ өнімдері кеңінен таралмаған, бірақ олар дәстүрлі сүт мұзқаймағына ұқсас дәм мен текстураға ие деп айтылады. Дегенмен, көптеген шағын, органикалық, гурмандық немесе тағамды баяу дайындауға бағытталған сүтсіз мұзқаймақ өндірушілері барлық өнімдерін дәстүрлі, табиғи және аздап өзгертілген әдістермен жасайды. Сүтсіз мұзқаймақтар үшін көбінесе кокос сүті немесе өсімдік майы қолданылады, себебі олардың майлылығы жоғары және сулылығы төмен болғандықтан мұз кристалдарының пайда болуына кедергі келтіреді.
Сәбилер сүт тұнбасы
Егер балаларды емізу мүмкін болмаса, ана сүтінің орнына қолданылатын сүт қоспалары бар. Сиыр сүті, соя немесе күріш негізіндегі сәби формулалары ана сүтіне қосымша немесе қатты тағамдар енгізілгенге дейін толыққанды тамақтану көзі болуы мүмкін. Сәби формулалары әдетте, балалар мен кішкентай балаларға қажетті темір сияқты қоректік заттармен толықтырылады, бұл баланың өмір сүруіне, өсуіне және денсаулығына кепілдік береді. Соңғы жылдары балаларда аллергияның пайда болуы және вегетариандық диеталардың артуына байланысты көптеген ата-аналар өсімдік негізіндегі сүт қоспаларына көшуде, сондай-ақ олардың пайдалы қасиеттеріне сенім артады. Ана сүтімен тамақтану мүмкін болмаған жағдайда, сиыр сүті негізіндегі формулалар әлі де ең ұсынылатын балама болып табылады. Соя және күріш негізіндегі формулалар ең көп таралған өсімдік негізіндегі баламалар болып табылады. Бұрын соя негізіндегі формулалар балаларда белгілі бір қоректік заттардың жетіспеушілігімен байланысты болған, бірақ қазіргі кезде қажетті витаминдермен, минералдармен және аминқышқылдарымен толықтырылған. Соя негізіндегі формулалардың зиянды әсерлері туралы, оның ішінде гормоналдық әсерлері туралы да сұрақтар туындады, бірақ зерттеулер мұндай нәтижелерді растамайды. Соя – балалар арасында жиі кездесетін аллергеннің бірі.
Тамақ
Лактозаға төзбеушілік және сүтке байланысты басқа да төзбеушіліктер өте кең таралған, лактозаға төзбеушілік халықтың шамамен 65-75% -ын қамтиды. Осы себепті, сондай-ақ өсімдіктерге негізделген диета сияқты жеке диеталық шектеулерге байланысты көптеген адамдар сүт орнына басқа нәрселерге көшеді. Сиыр сүтімен салыстырғанда, кейбір өсімдік сүттерінің калориясы аз, демек, энергиясы да аз. Сонымен қатар, олар көмірсуларға бай және дәмді жақсарту үшін қосылған қанттың мөлшері жоғары. Соя сүтінің ақуыз деңгейі сиыр сүтіне ең жақын, ал сұлы және бадам сүтінде ақуыз аз. Сиыр сүтінде липидтердің деңгейі көбірек. Дегенмен, өсімдік сүттерінде диеталық талшықтардың мөлшері жоғары. Кальцийге келетін болсақ, кейбір жаңғақ сүттері мен соя сүті сиыр сүтімен салыстырылатын кальций деңгейіне ие, себебі олардың көпшілігі кальций мөлшерін арттыру үшін байытылған.