Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстағы еврейлік қарсылық күресшісі (1914-1944) Хавива Рейк (басқаша Хавива Рейк, Хавива Райх, Чавива Рейкова немесе Чавива Райх) (22 маусым 1914 20 қараша 1944) - еврей агенттігі мен Ұлыбританияның МИ9 нацистік Европадағы әскери миссияларға жіберген 32 немесе 33 парашютшілердің бірі. Рейк 1944 жылдың күзінде Словакияға барып, жергілікті еврейлермен бірге неміс оккупациясына қарсылық көрсетті. Ол қашып кеткен орыс тұтқындары үшін лагерь құрды және еврейлік қарсылық бөлімін ұйымдастыруға көмектесті. Неміс әскері еврейлердің қарсылығын жою үшін күш ұйымдастырды, Рейк пен басқа парашютшілер 40 жергілікті яһудимен бірге тауларға қашып кетті. Алайда 1944 жылдың қарашасында Рейк пен басқа да парашютшілер тұтқындалып, өлтіріліп, жаппай қабірге қойылды.
Haviva Reik (alternately Haviva Reick, Havivah Reich, Chaviva Reiková or Chaviva Reich) (22 June 1914 – 20 November 1944) was one of 32 or 33 parachutists sent by the Jewish Agency and Britain's MI9 on military missions in Nazi occupied Europe. Reik went to Slovakia in fall 1944 and worked with local Jewish people to resist the German occupation there. She established a camp for Russian prisoners of war who had escaped, and helped organize a Jewish resistance unit. The Germans organized forces to put down the Jewish resistance, and Reik and the other parachutists escaped with about 40 local Jews into the mountains. In November 1944, however, Reik and the other parachutists were captured, killed, and buried in a mass grave.
Өмірбаян
Марта (Хавива) Рейк Словакияның Надабула ауылында (қазіргі Рожнаваның бір бөлігі) дүниеге келді және Карпат тауларындағы Банска-Быстрицада өсті. Ол сол жерде Хашомер Хацайр жастар қозғалысына қосылды. 1939 жылы ол алия жасады - ол сол кездегі мандаторлық Палестинаға көшті - ол Маанит кибуцке қосылды, кейіннен Пальмахқа, Хагананың жерасты әскери ұйымының элиталық соққы күштеріне кірді. 1942 жылы еврей агенттіктерінің қорғаныс департаменті Палестинадан еврейлерді нацистердің бақылауындағы аумақтарда агенттер ретінде әрекет етуге және сол жердегі еврей қауымдастықтарымен жұмыс істеуге жіберу жоспарын жасады. Британдықтарға басып алынған елдердің тілдерін білетін, жері мен мәдениетін жақсы білетін адамдар қажет болды. Британдық арнайы операциялар басқармасы (SOE) Палмахтан арнайы операциялар үшін қажетті қасиеттері бар және Орталық Еуропаны алдын ала білетін адамдарды қамтамасыз ете ала ма деп сұрады. Бұл шақыру еркектер үшін де, әйелдер үшін де ашық еді. Ол 2992503 ACW.2 "Ада Робинсон" ретінде қызмет ететін әйелдер көмекші әуе күштеріне (WAAF) қосылды. Кейін ол арнайы дайындыққа, соның ішінде парашютпен секіру курсына түсті. Ол сержант болып жоғарылатылды. Рейк үйленген, бірақ ажырасқан; оның есімі британдық құжаттарда Марта Мартинович деп жазылған.
Словакиядағы операция
Нацистердің бақылауындағы аумаққа парашютпен түсу миссиясы өте құпия және өте қауіпті болды; операция алдында Рейк достарына қайтып оралатынына сенімді емес екенін айтты. Сол кезде оның туған жерінде Словакияда Оқпан орнатылған Хлинкова Slovenská Ľudová Strana (Хлинканың Словак Халық партиясы; HSLS) қарсы көтеріліс жүріп жатты. Банска-Быстрица аймағын ортаға салып, көтеріліс 1944 жылдың көктемінде Чехословакияның Аграрлық партиясы, Социал-демократиялық партияның бір бөлігі, Коммунистік партия, словак ұлтшылдарының секторлары және армия офицерлері бастаған. 1943 жылдың желтоқсан айының соңында бұл топтар Словакия Ұлттық кеңесіне қосылды. Көтеріліс Германияның әріптестік үкіметін құлатуға және Словакияны осьтерден ажыратуға ұмтылды. СНР құрылғанға дейін үш словак еңбек лагерінің әрқайсысында қарулы жер асты еврей жасушалары болды. 1944 жылдың басында олар СНР-мен байланыс орнатып, қозғалыстың бір бөлігіне айналды. Көтеріліс одақтастардың, әсіресе Кеңес әскерінің алға жылжуымен тұспа-тұс келді. Алайда Қызыл Армия бұл әрекетті тоқтатты. Партизандар едәуір жеңіске жетті, ал 28 тамызда нацистер Словакияны басып алып, көтерілісті жоюға шешім қабылдады. Рейк пен оның тобының басқа мүшелері Палестинада парашютпен ұшуды үйренді. Ол алғаш рет ұшақтан секіруді бастағанда, оның ертеректегі жаттығудан қол жарақат алған, және оның жаттықтырушылары парашютпен жүруге жеткілікті күшті болмауы мүмкін деп уайымдады; алайда ол секіруді аз уайымдады. Оқудан кейін Рейк пен оның тобы Каирге жеткізіліп, миссияға жолдама алды. 1944 жылдың 14 қыркүйегі түнінде Рафи Райс, Цви Бен Яков және Хайм Гермеш Словакияға парашютпен секірді; секіру "Амстердам операциясы" деп аталды. Рейк секіруге қатысуды жоспарлаған еді, бірақ британдық билік оған рұқсат бермеді. Олар немістердің әйел сарбаздарға жау сызығынан өтуді тыйым салатын тұрақты бұйрықтарының көшірмелері бар екенін білгендіктен, егер ол тұтқындалса, ол әскер ретінде тұтқынға алынбастан, шымшы ретінде жазалануы мүмкін деп ойлады. Кейінірек Хаим Гермеш Рейктің жылап тұрғанын еске алып: "Менің жағдайым қандай болады? Төртеуміз де бірге барамыз деп уәде бердік!" - деді. Үш ер адам аман-есен қонып, бірнеше күн ішінде Банска-Быстрицаға жолға шықты. Олар Рейктің жергілікті еврейлермен бірге жұмыс істеп, оларды күтіп тұрғанын көріп, таң қалды. Олар секіргеннен төрт күн өткен соң Рейк Америка және Ұлыбритания офицерлерінің тобымен бірге Лидберн операциясы деп аталатын операцияға қатысып, Словакияға қоныс аударды. Айдың соңында бесінші парашютші, Абба Бердичев, радиожабдықтармен бірге оларға қосылды. Банска-Быстрицада Хавива және басқалар көмек пен құтқару жұмыстарына қатысты. Рейк еврейлердің әртүрлі топтарын қарсылық күштеріне біріктіруге көмектесті, олардың арасындағы дауларды шешіп, қаржылай және басқа да көмек көрсетті. Олар еврейлерге Палестинаға қашуға көмектесуді мақсат етті. Топ босқындар үшін асхана мен қоғамдық орталық ұйымдастырды және еврей балаларының Венгрияға, одан Палестинаға қашуын жеңілдетті. Партизандар мен қарсылық күштерінің арасында байланыс орнатып, олар соққыға ұшыраған одақтас ұшқыштардың құтқаруына көмектесті.
Ұстау
Немістер яһудилердің қарсылығын жою үшін көп сандаған сарбаздарды ұйымдастырды. Қыркүйек айының соңында Германия әскерлерінің бас қолбасшысы СС-тің бас бас қолбасшысы Готтлоб Бергердің орнын Хохер СС-тің бас бас қолбасшысы және СС полицейфюхеры Герман Хофле алды. Олар көтерілісті басу үшін украиналық Вафен СС әскерлерін, олардың ішінде Джон (Иван) Демянюкты қолданды. 1944 жылдың 23 қазанында немістер алға жылжи бастады, Рейк тобы Банска-Быстрицадан Похронский Буковец ауылына қашуға шешім қабылдады. Хавива мен басқа парашютшілер әртүрлі жастағы шамамен 40 яһудимен бірге қашып, тауларға лагерь құрды. Немістер лагерьге шабуыл жасап, Рейк, Рейс және Бен Яковты тұтқынға алды. Рейк пен Рейсс 20 қарашада Банска-Быстрицаға жақын Кремничка ауылында өлтірілді. Бердичев бауырласты Маутхаузен-Гузен концлагеріне жер аударып, кейіннен өлтірді. Хаим Гермеш қашып кетіп, партизандар мен Қызыл Армиямен соғысты, кейін Палестинаға оралды.
Еске алу
Соғыстан кейін 1945 жылдың қыркүйегінде Рейк пен Рейстің денелері эксквазиядан алынып, Прагадағы әскери зиратта жерленді. 1952 жылы 10 қыркүйекте Хавива Рейктің сүйегі Иерусалимдегі Герцль тауындағы әскери зиратта Сзенес пен Рейспен бірге жерленді. Кибуц Лехавот Хавива, Гиват Хавива институты, шағын өзен, гербера гүлдері, үлкен су қоймасы, Алия Бет кемесі және Израильдегі көптеген көшелер оның есімімен аталған.