Кіріспе

Француз марксистік экономисі және тарихшы Чарльз Беттельхайм (20 қараша 1913 – 20 шілде 2006) – француз марксистік экономисі және тарихшы, Индустрияландыру Тәсілдерін Зерттеу Орталығының (CEMI: Centre pour l'Étude des Modes d'Industrialisation) EHESS-тегі негізін қалаушы, деколонизация кезеңінде бірнеше дамып келе жатқан елдер үкіметтерінің экономикалық кеңесшісі болды. Ол Францияның Жаңа Солшыл қозғалысына зор ықпал етті және Францияда, Испанияда, Италияда, Латын Америкасында және Үндістанда "капиталистік әлемдегі ең белгілі марксистердің" бірі деп есептелді (Le Monde, 4 сәуір 1972 ж.).

Өмірбаян

Анри Беттельгейм, Шарль Беттельгеймнің әкесі, еврей тегінен шыққан австриялық, Вена қаласының тумасы және Париждегі швейцариялық банк өкілі болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін отбасы Францияны тастап кетуге мәжбүр болды. Беттельгеймдер Швейцарияда, содан кейін Мысырда тұрды. 1922 жылы Шарль Беттельгейм француз анасымен бірге Парижге оралды, осы кезде Мысырда тұратын әкесі өз-өзіне қол жұмсады. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін Шарль Беттельгейм таныс ортасынан алшақтады, алдымен «Жас коммунистер» (Jeunesses communistes) қатарына қосылып, кейіннен Франция Коммунистік партиясына өтті. Ол философия, социология, құқық және психологияны оқығаннан бөлек, орыс тілін де үйренді. 1936 жылдың шілдесінде ол туристік визамен Мәскеуге келді. Тілді жақсы білуінің арқасында ол бес айға тұруға рұқсат алды, осы уақытта ол туристік экскурсовод болып жұмыс істеді, кейін «Мәскеу журналының» француз тіліндегі басылымында, ал соңында «Мосфильмде» фильмдерді дубляждаумен айналысты. Мәскеуде болған кезінде, «тазартулардың» басталған кездегі шиеленіскен атмосферада және Иосиф Сталинге қарсы шыққан большевик көшбасшыларының сот процестеріндегі оқиғалар оны Совет Одағынан сыни тұрғыдан алшақтатып, бірақ коммунистік нанымынан толығымен бас тартпады. Ол «жала жабу» айыптарымен партиядан шығарылды. 1937 жылы ол жас коммунист Люсет Бовальеге үйленді. Германияның оккупациясы кезінде ол француз троцкистерімен (Интернационалистік жұмысшылар партиясы) ынтымақтастық жасады. Экономиканы мамандық ретінде таңдауы оңай болған жоқ, себебі сол кезде экономика маңызды емес ғылым деп есептелді; алайда, Совет Одағы және экономикалық жоспарлау туралы білімі арқасында Беттельгейм олқылықты толтыра алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Еңбек министрлігінде қызметкер болып жұмыс істеді. 1948 жылы ол École Pratique des Hautes Études (EPHE) мекемесінің «Алтыншы бөліміне» қабылданды. 1950-жылдары Беттельгейм үшінші әлем елдері үкіметтеріне кеңесші ретінде халықаралық қызметін бастады; ол Мысырда Гамал Абдель Насердің, Үндістанда Джавахарлал Нерудің және Алжирде Ахмед Бен Белланың өкілі болды. 1958 жылы ол CEMI-ді құрып, зерттеулері үшін институционалдық база жасады. 1963 жылы Че Гевара оны Кубаға шақырды, онда ол социалистік экономика бойынша «үлкен пікірталасқа» қатысты. 1966 жылы Беттельгейм Қытайға қызығушылық танытты. Ол Жастар Коммунистік одағына (марксистік-лениндік) теориялық жоспарлауда көмектесті, бірақ ұйыммен тікелей байланысы болған жоқ. Франко-қытай достығы қауымдастығының (Association des amitiés Franco Chinoises) президенті ретінде ол Қытай Халық Республикасына көптеген рет сапар шекті, Мәдени революцияның нәтижесінде пайда болған өнеркәсіптік дамудың жаңа әдістерін зерттеу үшін. Беттельгейм сапарлаған зауыттардағы Аңган Конституциясының іске асырылуына және жұмысшылар мен кадрлар арасындағы жоғары саяси санаға таң қалды.

Кубалық пікірталастан "экономизмді" сынға дейін

1963 жылғы Кубадағы пікірталаста Беттельгейм Че Гевараның ерікті идеяларына қарсы болды, ол "жаңа адамды" моральдық тұрғыдан жұмылдырып, еркін нарықты және тауар өндіруді өте жылдам және орталықтандырылған индустрияландыру арқылы жоюды қалаған еді. Беттельгейм Фидель Кастро да қолдаған бұл жоспарға қарсы шықты: Че Гевара да, Кастро да кубалық экономиканың негізі ретінде қант монокультурасын КСРО экономикасына қатаң ұқсастыққа қарағанда артық көрді. Кубада Беттельгейм ауыл шаруашылығына, сақтықпен индустрияландыруға, кең аумақты орталықтандырылған жоспарлауға, нарық элементтерімен аралас меншік нысандарына негізделген әртараптандырылған экономиканы ұсынды – бұл 1922 жылы Владимир Ленин Ресейде бастаған "Жаңа экономикалық саясатқа" ұқсас прагматикалық стратегия. Гевараға қарсы Беттельгейм (Сталиннің соңғы жазбаларымен үндес) "құн заңы" объективті әлеуметтік жағдайлардың көрінісі екенін, оны қасақана шешімдермен емес, ұзақ мерзімді әлеуметтік трансформация процесімен ғана жеңуге болатынын дәлелдеді. Бұл пікірталас Беттельгеймді марксистік "ортодоксальдықтан" бөліп тұрған терең айырмашылықтарды көрсетті, ол социализмді "индустриялық өндірістің барлық күштерін барынша орталықтандырудың дамуы" деп қарастырды. Беттельгейм үшін социализм – дамудағы баламалы үн; әлеуметтік түсініктерді өзгерту процесі. Қытай мәдени революциясы мен Мао Цзэдунның ойларынан шабыттанған Беттельгейм, марксистік философ Луи Альтюссермен бірлесіп, дәстүрлі марксизмнің "экономизмге" және "өндіріс құралдарының басымдылығына" қарсы болды: социалистік трансформацияның өндіріс күштерінің дамуының қажетті салдары деген ойға қарсы (марксистік ортодоксальдыққа сәйкес, бұл байланыстарды олардан босату, өйткені жеке меншік "бұржуазиялық" қоғамда оларға үстемдік етеді), ол әлеуметтік байланыстарды белсенді және саяси түрде өзгерту қажеттігін растады. "Экономикалық есептеулер және меншік нысандары" (Calcul économique et formes de propriété) атты кітабында Беттельгейм социализмге өту мәселелерін қайта қарастырады, сонымен қатар өндіріс құралдарының мемлекеттендірілуі мен мемлекеттік меншігінің "социалистік" екенін жоққа шығарады. Мұндай өтуді сипаттайтын – меншік құқығының заңдық нысаны емес, өндіріс желісінің нақты әлеуметтенуі; социалистік жоспарлаудағы басты мәселе – "құн" нысанын өндірістің әлеуметтік пайдалылығын ескеретін өлшеу әдісін әзірлеумен алмастыру.

Қытай тәжірибесі және Кеңес Одағының талдауы

Қытайда Беттелгейм дәл осындай трансформация процесінің куәсі болып тұрғандай әсер алды. Ол атап өткендей, Мәдени революция – саяси, идеологиялық және мәдени үсті құрылымның революциясы – онымен бірге жұмысшылардың барлық шешімдерге қатысуы арқылы өндірістік ұйымды өзгертіп, «қолымен еңбек етушілер» мен «интеллектуалды еңбек» арасындағы жіктерді жойды. Осы жылдары Қытай Беттелгейм, Пол Суизи, Андре Гундер Франк, Самир Амин және басқалар ұсынған неомарксистік «радикалды экономика мектебінің» үлгісі болды. Олар «модернизация» теорияларына қарсы күресіп, әлемдік капиталистік жүйенің шетінде, «жетілмеген» елдерде «дамудың» тек осы елдер әлемдік нарықпен, империалистік елдер басып алатын тең емес және асимметриялық байланыстардан ажыралып, өзгеше және тәуелсіз жол таңдаған жағдайда ғана мүмкін екенін айтты: пайда үшін емес, абстрактілі байлықты жинақтау үшін емес, халықтың қажеттіліктері үшін өндіріс дамуы. «Маоистік» көзқараспен Беттелгейм Кеңес Одағының тарихы туралы ауқымды еңбегін бастады: Les luttes de classes en URSS (1974–1982) («КСРО-дағы сыныптық күрес (1974–1982)»), онда ол кеңес социализмінің бұрмалану себептерін қарастырады, ол Беттелгеймнің пікірінше, «Мемлекеттік капитализмнен» басқа ештеңе емес. Беттелгейм Октябрь революциясынан кейін большевиктердің Ленин ұсынған жұмысшылар мен кедей шаруалар арасындағы одақты ұзақ мерзімге бекіте алмағанын көрсетті. 1920 жылдары бұл одақтың орнына 1928 жылы ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыруға әкелген шаруаларға қарсы элиталық жұмысшылар мен технологиялық зиялылардың одағы құрылды. Әлеуметтік демократияда туып, «жұмысшы аристократиясының» және прогрессивті зиялылардың мүдделерімен күш алған «экономистік» идеология («өндіріс күштерінің басымдығы»), большевиктер партиясының жаңа технократиялық элиталарды заңдастыруы арқылы қайта жанданды. Алайда, мемлекеттік меншік «социалистік» деп анықталатын «заңды» иллюзия нақты эксплуатацияны жасырады. Соңында, Беттелгейм Қазан революциясының социалистік сипатына күмән келтіріп, оны орыс интеллигенциясының радикалдық тармағының билікті басып алуы ретінде түсіндірді, ол халықтық революцияны «ұрлады». Беттелгейм «Үшінші әлем» елдеріндегі «даму» үшін империализммен саяси үзіліс және әлемдік нарықтың тең емес халықаралық еңбек бөлінісінен ажыралу қажеттігі туралы тезистің негізгі жақтаушысы болды. Бұл позиция Кеңес Одағының даму саясатын, Беттелгейм капиталистік жинақтау үлгілерінің тағы бір түрі деп есептегенінің қатаң сынымын да қамтиды. Бұл теория саяси негізді ажыратуға мүмкіндік берді, бұл жинақтау мен пайдаға емес, халықтың күнделікті қажеттіліктеріне бағытталған экономиканы жүзеге асыруға бағытталған балама даму моделін құру үшін, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасында теңгерімді пропорцияны қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Беттельгеймнің кейінгі шығармалары

1978 жылы Дэн Сяопиннің басшылығымен Қытай Халық Республикасы саяси мақсаттармен басқарылатын, өзін-өзі қамтамасыз ету стратегиясын ("маоистік") тоқтатып, экономиканың басымдығын қайта бекіту және әлемдік нарыққа қатысу үшін бағытталды. Осының нәтижесінде, теоретиктердің автономды даму парадигмасы өз күшін жоғалтты. 1982 жылы ол "КСРО-дағы кластық күрес" еңбегінің үшінші бөлімінің екі томын жариялады.