Кіріспе

Марқ жазбасының 1-тарауы – Жаңа өсиеттегі христиан Киелі кітабының Марқ жазбасының бірінші тарауы. Онда Жақияның жариялауы, Иса Мәсіхтің шомылдырылуы, Оған келген сынақтар және Оның Ғалилеядағы миссиясының басталуы туралы айтылады.

Мәтін

Бастапқы мәтін Койне грек тілінде жазылған. Бұл тарау 45 аятқа бөлінген.

Шомылдыру рәсімін жасаған Жақия

Марқа Жақияның Іордан өзенінде шомылдыру рәсімін өткізіп, тәубеге шақырып, күнәлардың кешірілуін уағыздағанын айтады. Ол түйе жүнінен киім, былғары белбеу тағып, шегіртке мен жабайы балмен күш алғанын жеткізеді. Оның киімі Зәкәрия кітабында сипатталған Елияның киіміне ұқсайды. Шын пайғамбардың киімі туралы да болжам бар. Оның тамақтануы тазалыққа ұмтылысы болуы мүмкін. Көптеген адамдар Жақияның ессейлік болғанын, тіпті Иса да сондай болуы мүмкін деген пікірде, бірақ нақты дәлел жоқ. Лұқаның айтуынша, Иса мен Жақия туысқан, ал Жақия туғаннан Назарит болған. Оның бейнесі оны әрине аскет ретінде, сонымен қатар танымал және құрметті уағыздаушы ретінде көрсетеді. Бұл бейне Жақияның суретіне ұқсас, бірақ Иосиф Флавийдің айтуынша, біршама өзгеше. Иосиф Жақияның шомылдыру рәсімін өткізгенін, бірақ оны күнәлардың кешірілуі үшін емес, халықтың ұлы басшысы ретінде сипаттайды және Жақия туралы Иса есімді ешкімді атамайды. Бұл айырмашылық Марқаның Жақияны Елияның өкілі және Исаның, оны маңыздырақ санайтын хабаршысы ретінде қарастыратынын көрсетеді. Q гипотезасы бойынша, Жақияның шомылдыру рәсімі осы кітаптың басында да кездеседі. Жақия мандайлықтарда құрметті тұлға. Яһудия және Иерусалим халқы күнәларын мойындап, Жақиядан шомылдыру рәсімін қабылдау үшін келеді. Лютерандық пиетист Иоганн Бенгель «астаналар [көбінесе] жаңа институтқа [жаңа өмір салтына] оңай бойұсынбайды» дейді. Жақия былай дейді: «Менен кейін Менен де күшті Біреу келеді, Оның аяқ киімін шешуге мен лайық емеспін. Мен сендерді сумен шомылдырамын, ал Ол сендерді Киелі Рухпен шомылдырады». Адамның аяқ киімін шешу әдетте құлдың міндеті болған. Егер тек Марқты қарастырсақ, Иса ешқашан шомылдыру рәсімін өткізбегендіктен, Киелі Рухпен шомылдыру рәсімі нені білдіріп тұрғаны белгісіз. Исаның шәкірттері (бірақ Иса емес) Жақия шомылдыру рәсімін өткізген кезде сондай рәсімді орындайды. (Сондай-ақ Параклитті қараңыз). Матай 3:11 және Лұқа 3:16 Киелі Рух пен отпен шомылдыру туралы айтады.

8-аят

Мен шындығында сендерді сумен шомылдырдым, бірақ Ол сендерді Киелі Рухпен шомылдырады. Кейбіреулер Жоханның бұл сөзін Қиямет кітабынан үлгі алған деп санайды, басқа кітаптарда да осы үлгі басқа пайғамбарларды сипаттау үшін қолданылған, мысалы, Осия. Жохан өзінің шомылдыруын өткен шақта (аорист) айтады, бірақ кейбір нұсқаларда бұл сөздер қазіргі шақта аударылады: «Мен сендерді шомылдырамын». Иса семинары бұл Исаның нағыз («қызыл») ісінің бірі екеніне келісім білдірді, ол Матай 3:1–12, Ебуниттер Ізгі хабары 1-де жазылған және «даладағы дауыс» деп аталады.

Исаның шомылдыру рәсімінен өтуі мен сыналуы

Иса шомылдыру рәсіміне келушілердің бірі еді, оның жағдайында – Галилеядағы Назареттен. Марк айтуынша, Жақия күнәлардың кешірілуі үшін өкінішпен шомылдырғандықтан, кейбіреулер Иса да өз күнәларының кешірілуі үшін келген деп есептейді; бірақ Марк Жақияның өзін лайықсыз деп айтқанын атап көрсетеді (Марк 1:7-8). Марк сондай-ақ Жақияның Исаға жол дайындау қызметін, ал кейбіреулер бұл шомылдыру Исаның жоспарын орындауға бағытталған деп санайды. Жақияның айтуынша, оның шомылдыруы – Исаны Израильге танытудың тәсілі болған. Мүмкін, Иса шомылдыру және күнәлардан өкіну доктринасын қабылдау үшін, сондай-ақ осыны қабылдағандармен бірлікте болу үшін осылай істеген болар. Еврейлерге арналған хатта 4:15-те Исаның "біз сияқты, бірақ күнәсіз болғаны" айтылады және: "Күнә – заңсыздық, ал Онда күнә жоқ" делінеді. Марк Исаның өмірбаянын немесе сипаттамасын келтірмейді, оқырманның оның туралы бұрыннан білетінін ұғындырады. Марк, басқа Ізгі хабарлар сияқты, Исаның дене бітімі туралы ешнәрсе айтпайды, ал бұрын Жақия туралы қысқаша сипаттама берген. Марк оқырмандарының екеуін де білетінін ескереді. Жақия оны шомылдырады, содан кейін Иса аян көреді. Ол "аспанның жарылғанын" (schizomenous, айрылғанын) көреді және оған Құдайдың сүйікті Ұлы екенін, Құдай оны жақсы көретінін және одан разы екенін айтатын дауыс естиді. Бұл аян Забурмен де, Ишая 42:1-мен де байланысты болуы мүмкін. "Аспанның ашылуы" көбінесе Құдай мен әлем арасындағы байланыстың бірігуі мен басталуы ретінде қарастырылады. Бұл аянды Исадан басқа біреу көрген-көрмегені жиі талқыланады: бірі Рухтың "дене" түрінде түскенін айтады, ал екіншісі Жақияның Рухтың Исаға түсіп жатқанын көргенін айтады. Кейбіреулер бұл оқиғаның ерте христиандардың шомылдыру рәсімінен пайда болған оқиға болуы мүмкін деп болжайды, бірақ францискандық теолог Роберт Дж. Каррис бұл мүмкін емес деп санайды. Кейбіреулер Марк өзінің әңгімесін осы жерде, шомылдырудан бастағанын ескерсек, бұл Исаның өмірін өзгерткен Құдайдың іс-әрекеті болғандықтан, оны асырап алу түрі ретінде қарастыруға болады деп дәлелдейді, бірақ Марк олардың бұрыннан бар болған қарым-қатынасын растайды. Исаның Құдайдың асырап алған ұлы екені туралы кітапта еш жерде айтылмаған, бірақ Марк Исаның Құдайдың ұлы қашан және қалай болғанын нақты айтпайды. Мәриям мен Лұқа Исаның балалық шағы туралы айта отырып, оның анасының құрсағында жатқан сәттен бастап Құдайдың ұлы екенін көрсетеді, ал Жохан 1:1-де ол жаратылыстың бастапқынан бері Құдайдың Сөзі екенін айтады. Көктегі дауыс Исаны "сүйіктісі" деп атайды. Кейбіреулер бұл сипаттамамен Жаратылыс кітабындағы Ысқақтың сипаттамасы арасында байланыс бар деп санайды, онда Ыбырайым Құдайға адалдығын көрсету үшін ұлын құрбан етуге дайын болды, сондықтан Құдай адамзатқа деген махаббатын ұлының құрбандығы арқылы көрсетеді, сондай-ақ Құдайдың орынбасарлық құрбандығын қарастырыңыз. Бұл оқиғаның Құдайдың сүйікті қызметшісі Иса Мәсіхке қатысы болуы мүмкін. Содан кейін Киелі Рух Оны шайтанның қырық күн бойы азғыруы үшін "бірден" шөл далаға жібереді. Қырық саны – Библиядағы жиі қолданылатын сандық символ, мысалы, Ғазаптың қырық күні (Тексіз кітап) және Мысырдан шығу кітабындағы израильдіктердің шөлде қырық жыл саяхаттауы. Илияс пайғамбар да Хориб тауына бара жатып қырық күн, қырық түн саяхаттады. Марк Мәриям 4:1-11 және басқа жерлердегі сынақтардың саны немесе олардың мәні туралы айтпайды. Марк періштелердің оған көмектесу үшін келгенін айтады. Каррис періштелер мен шөл даланың Иоаннның түрмеге қамалуымен байланысты екенін айтады. Жақия тұтқындалды, шамасы, Ирод Антипа тұтқынға алды. Марк Жақияның "тапсырылғанын" сипаттау үшін қолданады, осы сөзді Исаның азап шегу кезінде тұтқындалуын сипаттау үшін де қолданады. Марк екі тақырыпты атап көрсетті: Исаның Құдайдан алған күші мен оның құрметі, сондай-ақ Шайтанмен күресі және Жақияның тұтқындалуы, оның күші мен миссиясы осы дүниенің билігі мен табиғаттан тыс күштердің ең үлкен сынақтарына тап болғанын көрсетеді. Иса семинары осы есептердің кейбір бөліктері Исаның шынайы ("қызыл") іс-әрекеттері екеніне келісті, атап айтқанда: "Жақия Исаны шомылдыру рәсімінен өткізеді": Мәриям 3:13-17, Эбиондықтардың Ізгі хабары 4; және "Иса Ізгі хабарды жариялайды": Марк 1:14-15.

Иса Қапарнаумда және Ғалилеяда

Иса төрт шәкіртімен бірге Қапарнаумға барады. Марқ бұл қала Исаның қызмет орталығы деп жазады. Ақырында, Марқ 9:5-те Исаның Тәні өзгеруін баяндағанда, Марқ ῥαββί, "раби" деген техникалық терминді қолданады, бұл Мұса заңының яһуди мұғаліміне нұсқайды (Тілшілерді де қараңыз). Осылайша Исаның Құдай Патшалығын жариялау ісінің бірінші бөлігі шәкірттер жинап, оларға тәлім беру болып табылады. Марқ Исаның не туралы тәлім бергенін жазбайды. Бұл оның бұл ілімді кітабына жатқызуға лайық емес деп тапқанынан немесе Исаның не туралы тәлім бергенін білмегенінен болуы мүмкін. Кейбір археологтар Қапарнаумдағы мәжілісхананың қазба жұмыстары кезінде табылған жері Исаның сол кездегі мәжілісхананың үстінде орналасқан деп есептейді. Киелі жазбаларды жақсы білетін кез келген адам мәжілісханада уағыздай алатын. Марқ жазғандай, халық Исаның тәлімін "билікпен" қабылдады, ал заң мұғалімдері сұрақтарға дәстүрлі, ресми түрде жауап беретін, сонымен қатар парызшылдар қағидалары мен құндылықтарын қараңыз. Марк жазған Исаның өз пікірінен басқа ешбір билігі жоқ. Исаның айтуынша, ол Қана қаласындағы тойға барып, кейін Қапарнаумға барды. Содан кейін ол жын соққан адамға жын шығару рәсімін орындайды. Адамдарды, әсіресе жын соққандарды сауықтыру, Исаның Марқтағы тапсырмасында қолданатын тағы бір негізгі әдіс болады. Жын Исаны "Құдайдың Киелісі" деп танып, Исаның табиғаттан тыс қарсыластарына оның кім екенін бірінші рет білдіреді. Иса оған: "Үндеме, одан шық!" деген сөздерді ғана айтып, ауруды сауықтырып жіберді. Халық таңғалды. Бұл жерде Марқ жиі қолданатын әдісі бар: ол ауруды сипаттап, Исаның ауруды сауықтырып, содан кейін басқаларға ауруды сауықтырып көрсеткенін айтады. Исаның сөзінің жынға әсері Марқ өз тыңдаушыларына, мүмкін қуғын-сүргінге ұшыраған кезде, Исаның хабары зұлымдықты жеңе алатынын көрсету жолы болуы мүмкін. Марқ Исаның тәлімін бұрын айтқандығы оның жын-перілерді қуып шығарған кез келген кереметінен гөрі маңызды екеніне баса назар аударған болса керек. Ежелгі заманда жындарды қуып шығаратын қабілеті бар деп саналатын бірнеше адам болған және ежелгі христиан дінінің көптеген қарсыластары Исаны тек басқа сиқыршы деп қабылдамаған. Сол кездегі экзорцизмдердің көпшілігі экзорцисттің жынды алдап, оларды жәбірленушіден арылуға итермелеуімен, оларды экзорцисттің жаратылыстан гөрі күшті екеніне сендіруге тырысты, бұл Иса қолданған әдіс емес. Эллиндік мәдениеттегі экзорцизмдер туралы әңгімелердің параллельдері олар әдетте байланысты ауруды қамтиды, бұл жерде олай емес. Джон П. Мейер осы оқиғалар мен сол кездегі сиқыршылардың сипаттамалары арасында айқын айырмашылықты көреді. Олар Петір мен Әндірдің үйіне барады. Бұл үй мәжілісханаға жақын орналасқан болса керек. Содан ол орнынан тұрып, Исаға және оның жолдастарына көмектеседі. Яһудилер арасында қонақ күту оның әлеуметтік міндеті болған. Марқ Исаның әйелді сауықтырып, "көтерілу" деген сөзді қолданады, содан кейін "қызмет көрсетті", бұл кейбір адамдар Исаның қызмет етуді талап ететін құдіреті туралы теологиялық хабар ретінде қарастырады. Каррис бұл оқиғаның тарихи екендігін дәлелдеп, бір куәгерге сүйене отырып, осылай дейді. Петірдің қайын енесі туралы әңгіме Петірдің ертедегі мәсіхшілер арасында танымал болғанынан сақталып қалған болуы мүмкін. Петірдің әйелі бар екені анық, өйткені Иса оның қайын енесін сауықтырған. Пауыл басқа елшілердің, Кефаның (Петірдің) және Исаның бауырларының әйелдері бар екенін айтады, бірақ ол емес, сонымен қатар діни қызметкерлердің бойдақ болуын қараңыз. Қазір түн. Марқ "Кеш болған соң" деп жазды, ол - күн батып, кеш болған кезде қайталанатын бір нәрсе. Бұл туралы Лұқа да, Матай да жазбаған. Осылай Иса туралы хабар бүкіл елге тарап, адамдар Оған көптеген ауру-сырқауларды және жын соққандарды алып келді. Марқ "Бүкіл қала" Исаны көруге келді дейді, бұл, мүмкін, тым көп. Лұқа мен Матай екеуі де тек көп адам болған деп айтады. Жын-шайтандар адамдардан шығып, адамдарға Исаның кім екенін айтуларына рұқсат етілмейді, бұл Марқтың жалпы тақырыбы Мәсіхтік құпия деп аталады. Иса өзіне келгендерді кез келген дерттерінен сауықтыра алады. Таң атқанда жалғыз өзі қаладан шығып, жалғыз өзі дұға етеді. Марқ "өте ерте, әлі түн" деп айтады, бұл уақыт туралы күрделі сипаттама үш етістікті қолданады. Оны тапқан шәкірттері: "Жердегілердің бәрі Сізді іздейді!" дейді. Ол: "Басқа елге барайық, онда да уағыздаймын" дейді. "Сол үшін келдім" дейді, "εξηλθον" деген сөзді қолданады, оның "ex" префиксі ол келген жерге назар аударады, бұл кейбір адамдар Исаның құдайлық тапсырмасы туралы немесе Қапарнаумды жоққа шығаруы туралы мәлімдеме деп түсіндіреді: бұл мәселелер бойынша жалпы келісім жоқ. Содан ол бүкіл Галилеяны аралап, уағыздайды және сауықтырады. Оған емделуді сұрап келген жалбаушыны сауықтырып, оған рухтық тазару үшін қасиетті қасиеттерді көрсетуді және Мұса бұйырған құрбандық шалуды бұйырады, бірақ Исаның оны сауықтырғанын ешкімге айтпауға бұйырады. Исаның Мұса заңын баса назар аударуына көрінеді, сонымен қатар Заңды түсіндіруді қараңыз. Бұл оқиға Egerton Gospel 2:1-4-те де жазылған. Адамдар Исаның сол адамға болғандар туралы үнсіздік сақтауын Мәсіхтік құпиямен байланыстырды, бірақ бұл Исаның сол адамға дереу рухтық қасиеттерді көрсетуін бұйырғаны болуы мүмкін. Жалбаушының көптеген тері аурулары болуы мүмкін, мысалы, favus немесе псориаз. Марқ Исаның сол адамға "аянымын" білдіргенін айтады, бірақ бірнеше қолжазбаларда (Codex Bezae және үш ескі латын қолжазбалары) ол ашуға келгенін айтады, және кейбір адамдар ашу сөзінің бастапқыда Исаны ашулы көрінетіндей өзгертілгенін айтады, өйткені ол 43-тарауда "қатты" ескерту берген. Алайда Марқ басқа жерлерде де Исаның ашуын көрсетеді, мысалы және ғибадатханадағы оқиға, сонымен қатар Заңды түсіндірудегі ашуды қараңыз. Брюс Метцгердің грек тіліндегі Жаңа өсиетке жасаған түсіндірмесі Арамей тіліндегі ұқсас сөздердің арасындағы шатасу мүмкіндігін болжайды (Сирия тіліндегі ethraham, "оған аянымын" және ethra'em, "ол ашуға келді" деген сөздерді салыстырыңыз). Кемінде, Бирмингем университетінен Х. А. Г. Хаутон "The Latin New Testament: A Guide to its Early History, Texts, and Manuscripts" еңбегінде қателік көшірушінің латын сөзі "miseratus" (аянымын) "iratus" (ашуға келді) деп қате оқығаннан туындағанын болжады. Содан кейін адам бұйрыққа бағынбайды және жаңалықты таратады, бұл Исаның танымалдығын одан да арттырады. Ол рухтық қасиеттерді көрсетуге барып-бармағанын Марқ айтпайды. Бұл Марқта Исаның жасағандарын құпия сақтауға тырысып, адамдарға айтуға тыйым салатын көптеген оқиғалардың біріншісі. Каррис бұл оқиғаны Исаның "жаңалықты таратуы" ретінде де қарастыруға болатынын айтады.

45-аят

Исаның "шөл" немесе "уақ" жерлерге оралуымен тарау аяқталады, ep eremois topois, олар тарау бойына еске алынған, бірақ адамдар оны сонда да қуалайды. Матай бұл оқиғаларды Матай 3 және 4-тарауларда айтады, бірақ Питердің анасын айтылғандай емдеуі мен құтқаруы туралы нақты айтпайды. Алапесті емдеу Матай 8:1-4-те Тау уағызынан кейін келтіріледі, ал Питердің анасын емдеу Лұқада 8-тарауда сипатталған. Лұқа Иса Петірмен кездескеннен және оның анасын емдегеннен кейін ғана шәкірттерін шақырады. Лұқа сондай-ақ Исаның тәлкеуге түсуінен кейін Назаретке барып, ондағы адамдармен пікір таласқанын жазады. Матай Исаның Назареттен Ғалилеяға кеткенін айтады, бірақ онда не болғанын баяндамайды. Жохан Исаның шомылдырылуын және шәкірттерін шақыруын Жохан 1-тарауда жазады. Сондай-ақ, Жохан Исаның шәкірттерінің Жоханмен бір уақытта шомылдырылғанын айтады, сондықтан Жоханның тұтқындалуына дейін Синоптиктерге қарағанда көбірек оқиғалар орын алады.