Кіріспе

Уэльс тілінің морфологиясы ағылшын тілі немесе француз, неміс сияқты континенталды Еуропа тілдерінде сөйлейтін адамдарға беймәлім көптеген ерекшеліктерге ие, бірақ ол қазіргі заманғы басқа арал кельт тілдерімен – ирланд, шотланд гаэль, мэнктік, корн және бретон тілдерімен – көп ортақ сипатта танылады. Уэльс тілі орташа деңгейде жіктелетін тіл. Етістіктер тұлға, сан, уақыт және модальдық түрлерін көрсетеді, сондай-ақ кейбір етістіктердің жаңалым, сұраным және жоқ түрінде өзгешеленіп жазылуы мүмкін. Қазіргі Уэльс тілінде жайлардың жіктелуі жоқ. Қазіргі валлий тілі әртүрлі формальдылық деңгейлерінде – мысалы, күнделікті тілде немесе әдеби тілде, сондай-ақ түрлі диалектілерде жазылып, айтылуы мүмкін. Осы мақалада сипатталған грамматика – күнделікті сөйлеу және бейресми жазу үшін қолданылатын ортақ валлий тіліне қатысты. Әдеби валлий тілі Уильям Морганның 1588 жылғы Библия аудармасында қолданылған тілге жақын және ресми жазуларда кездеседі. Ол мұнда келтірілген тілдік ерекшеліктерді көрсетпейді.

Аралас мутация

Қоспа мутация конъюгацияланған етістіктерді жоққа шығарғанда пайда болады. Бастапқы дауыссыз дыбыстар аспирациялық мутацияға ұшыраса, аспирациялық мутацияға түседі, ал ұшырамаса – жұмсақ мутацияға түседі. Мысалы, clywais i ("Мен естідім") және dwedais i ("Мен айттым") сөздері chlywais i ddim ("Мен ештеңе естімедім") және ddwedais i ddim ("Мен ештеңе айтпадым") деп жоққа шығарылады. Іс жүзінде, аспирациялық мутацияға болатын жағдайларда да жұмсақ мутация жиі қолданылады (мысалы, glywais i ddim); бұл аспирациялық мутацияның әдеттегі тілде сирек кездесетінін көрсетеді (жоғарыда қараңыз).

h-протез

Кейбір жағдайларда дауысты әріптермен басталатын сөздердің басына "h" әрпі қосылады, бұл процесс көбінесе "h протезі" деп аталады, ал тіл білімі мамандары бұл құбылысты дауысты алдындағы тыныс алу (PVA) деп атайды. Бұл иелік есімдіктері "ei" ("оның"), "ein" ("біздің") және "eu" ("олардың") кейін пайда болады, мысалы, "oedran" ("жас"), "ei hoedran hi" ("оның жасы"). Сонымен қатар, дәстүрлі жиірмелік санау жүйесінде "ar" ("он") есімдігінен кейін "ugain" ("жиырма") сөзі қолданылғанда да кездеседі, мысалы, "un ar hugain" ("жиырма бір", әдеби тілде "жиырмадан бір"). Аспирациялық өзгеріс жазуда да "h" әрпінің қосылуын қамтиды, бірақ аспирациялық өзгеріс пен бастапқы "h" әрпінің қосылу жағдайлары "ei" ("оның") есімдігінен басқа, бірін-бірімен сәйкес келмейді.

Белгісіз мағыналы мақала

Уэльс тілінде белгісіздік көрсететін сөз жоқ. Яғни, белгісіздік белгілі бір сөздің немесе анықтауыштың болмауы арқылы білдіріледі. Сондықтан "cath" деген сөз "мысық" және "бір мысық" деген мағынаны да білдіреді. Ағылшын тілінде көпше түрінде нақты белгісіздік көрсететін сөз жоқ, бірақ көбінесе "some" сөзі қолданылады: мысалы, "Менде алма бар" және "Менде бірнеше алма бар" салыстырыңыз, мұнда "some" сөзі мақала қызметін атқарады, себебі ағылшын тілі осы орында бір нәрсені талап етеді, "Менде алмалар бар" және "Менде бірнеше алма бар" салыстырыңыз, алғашқысы ағылшын тілінде сирек кездеседі. Осы себепті, мұндай ағылшын сөйлемдерінде "some" сөзі аударылмайды, өйткені уэльс тілінде белгісіздік туралы түсінік жоқ: mae gen i afalau ("Менде [бірнеше] алма бар").

Есімдіктер

Басқа көптеген үнді-еуропа тілдеріндегідей, барлық есімдер белгілі бір грамматикалық родқа жатады; уэльс тіліндегі родтар еркек және әйел родтары болып бөлінеді. Есімнің роды көбінесе оның білдіретін нысаның табиғи родымен сәйкес келеді, егер ол болса (мысалы, *мам* 'ана' грамматикалық жағынан әйел родында), бірақ басқа жағдайларда ерекше үлгілер жоқ (бірақ көптеген тілдердегідей, кейбір есімдердің жұрнақтары тұрақты родты көрсетеді, сондай-ақ кейде белгілі бір нысалар класын білдіретін есімдер де солай, мысалы, уэльс тілінде жылдың барлық айлары еркек родта) және родты жай ғана жаттау керек. Уэльс тілінде грамматикалық санның екі жүйесі бар. Жекеше/көпше есімдер ағылшын тілінің жекеше/көпше сан жүйесімен сәйкес келеді, бірақ ағылшын тілінен айырмашылығы, уэльс есімдерінің көпше түрі болжамсыз және бірнеше тәсілмен жасалады, яғни көпше түрін оның жекеше түрінен ғана анықтау мүмкін емес. Көптеген есімдер көпше түрін жұрнақ арқылы жасайды (ең көп қолданылатыны – *au*), мысалы, *tad* / *tadau*. Басқалары дауыстылардың өзгеруі арқылы көпше түрін жасайды (кельт тілдерінде «affection» деп аталатын процесс), мысалы, *bachgen* / *bechgyn* 'ұл / ұлдар'. Тағы басқалары екеуін біріктіре отырып көпше түрін жасайды, мысалы, *chwaer* / *chwiorydd* 'қарындас / қарындастар'. Кейбір есімдерде екілік сан да кездеседі, мысалы, *llaw* 'қол', *dwylo* '(екі) қол', бірақ *llaw*-дың жалпы көпше түрі *llawau*. Екілік сан *dwylo* сөзі *llaw* және әйел сан *dwy* 'екі' сөздерінің бірігуінен пайда болған; *dwylo* тек бір адамның қолына қатысты қолданылады, ал басқа жағдайларда *llawau* қолданылады, мысалы, *dy dwylo* 'сенің қолың', *eich dwylo* 'сендердің қолыңдар', *fy nwylo* 'менің қолым', *ein dwylo* 'біздің қолымыз', бірақ *mae llawau gyda phobol* 'адамдардың қолы бар'. *Deufis* 'екі айлық мерзімге', ал *deuddydd* 'екі күндік мерзімге' қолданылады, мұнда *dwy* емес *dau* қолданылады. Уэльс тілінде 'үш күндік мерзімге' арнайы 'көпше' түрі бар – *tridiau*, ол Уэльс бойынша кеңінен қолданылады. Тәуелсіз сөз ретінде ол әсіресе сөз тіркесінің соңындағы дауысты дыбыстан кейін жиі кездеседі (мысалы, *efo chdi, i chdi, wela i chdi, dyna chdi*).