Кіріспе
Самус әл-Даула (صمصام الدولة; шамамен 963 – 998 жылғы желтоқсан) – Ирактың (983–987 жж.) әмірі, сондай-ақ Фарс пен Керманның (988 немесе 989 – 998 жж.) әмірі. Ол 'Адуд әл-Дауланың екінші ұлы. Аббасидтер оның билікке өтуін мойындап, оған Самсам әл-Даула атағын берді. Ол әкесі 'Адуд әл-Дауланың қасиеттеріне ие болмады және мемлекеттік істерін тиянақты басқара алмады. Оның билігі көтерілістер мен азаматтық соғыстармен сипатталады. Ирактағы Буид әмірі (983–987 жж.), сондай-ақ Фатимид Сириясындағы осы атпен белгілі араб тайпасының басшысы.
the Arab tribal chief in Fatimid Syria with the same epithet
Abu Kalijar Marzuban, also known as Samsam al Dawla (صمصام الدولة; c. 963 – December 998) was the Buyid amir of Iraq (983–987), as well as Fars and Kerman (988 or 989 – 998). He was the second son of 'Adud al Dawla. The Abbasids recognized his succession and conferred upon him the title Samsam al Dawla. He lacked the qualities of his father 'Adud al Dawla and failed to have a grip upon his state affairs. His rule was marked by revolts and civil wars.
Ерте өмір және өрлеуі
Әбу Калиджар Марзубан 963 жылы, Адуд әл-Даула мен Сиягилдің қызы Сайида ибн Сиягилдің ұлы болып дүниеге келді. Бұл Әбу Калиджар Марзубанды Зиярид әулетіне қатысты туысқа айналдырды, себебі Зияридтердің тегі Сиягил әкесі Харусинданның қарындасынан тараған еді. 'Адуд әл-Дауланың тірілігінде Әбу Калиджар Марзубанға Буйид Оманы мен Хузестанның басшылығы тапсырылды. Марзубанның екінші ұлы (Ширдил үлкені) болғанына қарамастан, ол әкесінің мұрагері деп есептелді. 'Адуд әл-Даула өлімінен бұрын бұл мәселені толыққанды түсіндірмеді, нәтижесінде мұрагерлік дағдарысы туды. Әкесі қайтыс болған кезде Бағдадта болған Марзубан, өзінің мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін әкесінің өлімін жасырды. Әкесінің өлімін жариялағаннан кейін "Самсам әл-Даула" атағын алды. Ширдил де мұрагерлікке талапкер болды және Керман провинциясынан Фарс аймағын басып алып, жаулап алды. Ол "Шараф әл-Даула" атағын алды. Шараф әл-Дауланың Фарсқа жасаған шабуылы Самсам әл-Дауланың тағы екі бауыры Тадж әл-Даула мен Дия әл-Даулаға Басра мен Хузестан аймақтарында өз биліктерін орнатуға мүмкіндік берді. Дияр-Бакрда Бад ибн Хасанвайх есімді күрд билікті қолға алып, Самсам әл-Дауланы оны билеуші ретінде бекітуге мәжбүр етті. Солтүстікте Самсам әл-Дауланың ағасы Фахр әл-Даула Райден кең аумақты басқарды. Басра мен Хузестан билеушілері көп ұзамай Фахр әл-Дауланы аға әмір ретінде мойындады, осылайша ол Буйидтердің ең қуаттысы атанды және аға әмірлік Ирактан Джибалға көшті.
Ерте билік
Фахр әл-Дауланың күш-қуатына қарамастан, Самсам әл-Даулаға ең үлкен қауіп төндірген Шараф әл-Даула болды. Ол бұрын Самсам әл-Дауладан бөлініп кеткен Буид Оманын қайтарып алды. 983 жылы Ирактың түркі сарбаздары Самсам әл-Даулаға қастық жасап, Шарафқа көшті. Бірақ, оның анасының туысы Зияр ибн Шахракавей олардың көпшілігін ойын өзгертіп, Самсам әл-Даулаға адал қалдыруға үлкерді. 985 жылы дайламит басшысы Саффар ибн Құддавия Самсам билігіне қарсы көтеріліп, Ширдилге қосылды. Саффар Самсамға қарсы күш жіберіп, Бағдадқа шабуыл жасады. Самсам жауап ретінде күшті әскер жіберді, нәтижесінде Саффар жеңілді. 986 жылдың басында Самсам Басра мен Хузестанды басып алып, екі бауырласты Фахр әл-Дауланың жеріне қашуға мәжбүр етті. Осы кезеңде Асфар ибн Күрдавайх есімді тағы бір дайламит Самсам әл-Даулаға қарсы шығып, Шараф әл-Даулаға адал болды. Алайда, Асфар тез ойын өзгертті де, оның тағы бір бауыры Әбу Наср Фирүз Харшадқа адалдық серт берді, оған жақын уақыттың ішінде "Баха әл-Даула" деген құрметті лақап берілді. Бірақ, Самсам әл-Даула Фулад ибн Манадардың көмегімен көтерілісті басып, Баха әл-Дауланы тұтқынға алды және оның қолдаушыларын, соның ішінде Бахрам ибн Ардашир әл-Мажузиді өлімге кесті. Содан кейін Самсам әл-Даула Шараф әл-Дауламен келісімге келіп, Баха әл-Дауланы босатуға уәде берді. Алайда, Шараф Самсамға сатқындық жасап, оған қарсы жылдамдықпен әскерін аттандырды. Шараф Ахуазды басып алды, сосын күштерін Васитке жіберді, ол 986 жылы оның қолына көшті. Одан Самсам Бағдадқа бет бұрды. Кез келген қақтығысқа дейін Самсамның әскерінде бүлік шықты. Осының салдарынан ол жеңіліп, қарсыласуға мәжбүр болды. Содан кейін Бағдад Шарафтың иелігіне өтті, ал Самсам түрмеге қамалды.
Жоғалған орнын қайта алу
Шараф әл-Дауланың 988 немесе 989 жылы қайтыс болуы Самсам әл-Даулаға билікке қайта оралуға мүмкіндік берді. Шараф әл-Дауланың өлімінен аз уақыт бұрын жартылай соқырланғанына қарамастан, ол түрмеден қашып құтылуға және Шараф әл-Дауланың бұрынғы уәзирі Ала ибн Хасанның көмегімен Фарс, Керман және Хузестанды Шараф әл-Дауланың орнын басқан бауыры Баха әл-Дауладан тартып алды. Баха әл-Даула мен оның ағасы екеуінің де ұстанымы Фахр әл-Дауладан қауіп көрді. Соңғысы Хузестанға басып кіріп, екі бауырдың аумағын бөліп алуға тырысты. Бұл оларды одақ құруға итермеледі. Самсам әл-Даула Баха әл-Дауланы Ирак пен Хузестанның билеушісі деп мойындады, ал өзі Аржаян, Фарс және Керманды өзінде қалдырды. Екеуі де бір-бірін тең санауға уәде беріп, «патша» атағын алды. 991 жылы Баха әл-Даула Самсам әл-Дауладан құтылуға тырысты. Ол «Шаханшах» атағын алып, соңғысының аумағына шабуыл жасады. Бірақ оның әскерлері жеңіліске ұшырады, ал Самсам әл-Даула Хузестанды қайтарып алды. Ол тіпті Омандағы Буйидтердің жерлерін де басып алды. Өзінің беделін одан әрі нығайту үшін Самсам әл-Даула Фахр әл-Дауланы аға әмір ретінде мойындап, оның билігіне бағынды.
Қуатты жоғалту
997 жылы Фахр әл-Дауланың қайтыс болуы және Самсам әл-Дауланың өзінің мемлекетіндегі қиындықтарының күшеюі Баха әл-Дауланы Буийд әулетінің ең қуатты билеушісі етті. Ол күрд билеушісі Бадр ибн Хасанвайхтың қолдауын алып, жорыққа дайындық жасады. Басқын 998 жылдың желтоқсан айында басталды. Бірақ, науқан басталғаннан кейін көп ұзамай, Самсам әл-Даула Шираз қаласынан қашып бара жатқанда Исфахан маңында 'Изз әл-Дауланың ұлдарының бірінен өлтірілді. Баха әл-Даула Ширазды жаулап алды, 'Изз әл-Дауланың ұлдарын жеңіп, Ирак, Фарс және Керманды қайта біріктірді.