Кіріспе
Aegilops – Еуразия және Солтүстік Америкада өсетін, астық тұқымдасына (Poaceae) жататын шөптер туысы. Олар көбінесе ешкі шөптері деп аталады. Кейбір түрлері Солтүстік Американың аймақтарында жаугершік арамшөптер ретінде танымал.
Aegilops is a genus of Eurasian and North American plants in the grass family, Poaceae. They are known generally as goatgrasses. Some species are known as invasive weeds in parts of North America.
Сипаттама
Бұл бір жылдық өсімдіктер, кейде тамырсабақтан өседі. Ең биік түрлерінің максималды биіктігі шамамен 80 сантиметрге жетеді. Жапырақтары жалпақ, сызықты немесе тар сүйірленген, ұзындығы 15 сантиметрге, ені 1 сантиметрге дейін жетеді. Гүлшоғыры – тікенді гүлшоғыр, әрқайсысы 1,2 сантиметрге дейін жететін 2-ден 12 жалғыз тікенқызғыш гүлшоғыршадан тұрады. Кейбір тікенқызғыштарда бір немесе үш қылқан болады, ал кейбіреулерінде қылқан жоқ.
Бидай
Аэгилопс туысы бидайдың таксономиясында маңызды рөл атқарды. Көне бидай (Triticum aestivum) шамамен 8000 жыл бұрын өрістегі эмер бидайы мен Aegilops tauschii-нің будандасуы нәтижесінде пайда болды. Аэгилопс пен Тритикум генетикалық тұрғыдан ұқсас, олардың будандасу қабілетімен және Тритикум түрлерінің эволюциялық тарихында Аэгилопстың болуымен расталады.
Экология
Кейбір эгилопалар арамшөп ретінде танымал. А. цилиндрика, көбінесе буынды ешкішөп деп аталады, бидай егістіктеріне зиян келтіреді, онда бидай өсімдіктерін басып озып, түлімін азайтады. Оның тұқымдары егін жинау кезінде бидай дәндерімен араласып, егістіктің сапасын төмендетеді. Бұған қоса, ол орыс бидай құрты (Diuraphis noxia) сияқты зиянкестер мен патогенді саңырауқұлақтарға бейім. Басқа эгилопалар жайылымдық және жабайы жерлердегі арамшөптер болып табылады.
Тарихтаға дейінгі жабайы азық-түлік көзі
Мезолит дәуірінде көшпелі халықтар жабайы бидай, арпа және ешкі шөптерін (Aegilops) тауып, оларды өткір қыш тастармен бекітілген сүйек қырақтарымен жинады. Орып алынған өсімдіктер бірнеше күн кептірілді, содан кейін ағаш соққысымен немесе қатты бетке домалату арқылы жеуге жарамды дәндер қалған өсімдік бөліктерінен ажыратылды. Тұқымдар оттың ыстығында мұқият қуырылып, жеуге жарамсыз бөліктері өртеліп тазартылды. Кейбір дәндер қатемен күйіп кетті, ал көмірленген дәндер бұзылмай сақталғандықтан, қазіргі археологтар оларды табады.
Этимология
Аэгилопс туысының атауы грек тіліндегі "aegilos" сөзінен келген, ол "ешкі", "ешкіге ұқсас", "ешкілер жейтін шөп" немесе "ешкілер ұнататын шөпке ұқсас шөп" деген мағынаны білдіруі мүмкін.