Кіріспе

Кейптаун қаласының шеткі аймағы, Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясында.

Тарих

Кейптаунда бастапқыда 1950 жылы қабылданған Топтық аймақтар туралы заңды қолдануға қарсылық көрсетілді, ал қаладағы тұрғын үйлер 1957 жылы алғашқы топтық аймақтар жарияланғанға дейін бөлінбеген күйде қалды. Кейптаунда Топтық аймақтар туралы заңды іске асыру басталғанда, ол басқа ірі қалаларға қарағанда қатаңрақ болды; 1980 жылдардың ортасына қарай Оңтүстік Африкадағы ең сегрегацияланған қалалардың біріне айналды. Апартеид үкіметінің қара нәсілділерге қатысты дискриминациясы және олардың санын бақылауы, қара нәсілділердің Кейптаун шеткеріне қоныстануына тосқауыл болмады. 1987 жылы паспорт заңдары жойылғаннан кейін, көптеген қара нәсілді адамдар, негізінен хоса тайпасынан, жұмыс іздеу үшін Кейптаун маңындағы аймақтарға көшіп келді. Оған дейін көптеген қара нәсілділер Нянга және Кросроудс сияқты қалашықтарда заңсыз қоныстанған еді. 1983 және 1984 жылдары Кросроудс және KTC сияқты шатыр лагерьлеріндегі жағдай нашарлап, ресми полиция саясатымен күшейді, оның салдарынан үйлер бұзылып, «Мэр» Джонсон Нгксобонгуана басқаратын Витдоуке тобы пайда болды. Витдоуке тобын апартеид үкіметі АХК-мен байланысы бар UDF-ке қарсы күресте белсенді түрде қолдады, ол адамдарды Хайелитшаның жаңа қалашығына көшіру жоспарларына қарсы шықты. Қара халықтың саны арта келе, апартеид режимі «мәселені» жаңа қара аудандарын құру арқылы шешуге тырысты. Хайелитша 1985 жылы құрылды және көптеген адамдар күштеп осы жерге көшірілді, көбінесе бейбіт түрде, бірақ кейде зорлық-зомбылықпен. Батыс Кап аймағы жергілікті түсті терілі халық үшін басымдық аймақ болды, ал хоса тайпасының Транскейден сапарларын шектеу үшін «ағын бақылауы» деп аталатын жүйе қолданылды, оған рұқсат қажет болды. 1994 жылғы тарихи сайлаудан кейін жүздеген мың адам жұмыс, білім немесе оның екеуін де іздеп қалаға көшіп келді. Олардың көпшілігі қақта, ағаш және картоннан жасалған шатырлар тігіп тұрды.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша Хайылитсаның халқы 391 749 адамды құрайды. 2018 жылы Метро денсаулық сақтау қызметінің бас директоры д-р Гио Перездің мәлімдемесінше, халық саны шамамен 500 000 адамға жеткен деп есептеледі. Хайылитсаның демографиялық мәліметтеріне қатысты көптеген пікір қақтығыстары бар, кейбір дұрыс емес мәлімдемелерде 1 миллионнан 2,4 миллионға дейін адам тұрады делінеді. 2014 жылы өткен тергеу комиссиясы барысында Оңтүстік Африканың жетекші демографы, сондай-ақ он жыл бойы Статистика кеңесінде қызмет еткен профессор Чарльз Симкинс, 2011 жылғы санақ деректері мен оның әдістемесін қорғады. Оның сөзіне göre, тұрғындар саны 370 000 мен 426 000 аралығында болған. Профессор Джереми Сикингспен бірлесіп, олар Оңтүстік Африканың әлеуметтік қамсыздандыру агенттігі (SASSA) ұсынған әлеуметтік төлемдердің көлемін салыстырып, нәтижелерін «негізінен дұрыс» деп қабылдау керектігіне келісті. Хайылитсаның этникалық құрамында шамамен 99,5% қара африкалықтар, 0,47% түстілер және 0,03% ақ адамдар бар. Көптеген тұрғындар Шығыс Кейптен келген, ал кхоза тілі – басым тіл. Енканини және Эндловини қауымдастықтарындағы тұрғындардың 85% астамы Шығыс Кейпте дүниеге келген. Тұрғындардың шамамен 75% өзін христиан дінінің жақтасы деп санайды, ал 20% дәстүрлі нанымдарды ұстанады. Аз ғана бөлігі мұсылман дінін ұстанады. Хайылитса – Кейптаун қаласының ең кедей аудандарының бірі. Бір отбасының орташа жылдық табысы 20 000 ранд (1 872 АҚШ доллары), ал қаланың орташа көрсеткіші 40 000 ранд (3 743 АҚШ доллары) құрайды. 118 000 отбасының шамамен жартысынан астамы ресми емес тұрғын үйлерде тұрады.

Жынысы Халық саны %
Әйелдер 170 908 51,95
Ерлер 158 094 48,05

Раса Халық саны %
Қара 327 322 99,49
Ақ 87 0,03
Түстілер 1 556 0,47
Азия 33 0,01

Бірінші тіл Халық саны %
Зулу 1 176 0,36
Ксоса 318 389 96,77
Африкаанс 2 297 0,7
Солтүстік сото 135 0,04
Цвана 427 0,13
Ағылшын 784 0,24
Сото 4 753 1,44
Тсонга 61 0,02
Свази 348 0,11
Венда 117 0,04
Оңтүстік ндебеле 155 0,05
Басқа 361 0,11

Шарттар

Хаилетса – әлемдегі ең ірі бес шаңқараның бірі. 1994 жылы елде үкімет басындағы АНК партиясы билікке келгеннен бері, партияның мәлімдемесіне сәйкес, қалашықтағы тұрмыс жағдайы едәуір жақсарған. Жаңа кірпіш үйлер мен мектептер салыну сияқты көптеген дамулар болды, сондай-ақ қалашықта орталық бизнес аймағы құрылды. Дегенмен, көптеген тұрғындар өмір сапасы жақсарды деген пікірмен келіспейді, қылмыс деңгейінің жоғары қалғанын және инфрақұрылымдық және әлеуметтік жәрдем шараларының нәтижесінде тек аз ғана адамдардың жағдайын жақсарғанын айтады. Хаилетса комиссиясы провинциялық үкімет тарапынан Хаилетсадағы полиция жұмысының тиімсіздігі және полиция мен қоғам арасындағы қарым-қатынастың нашарлауы туралы айыптауларды тергеу үшін құрылды. Тұрғындардың 70 пайызы әлі де шатырларда тұрады, Хаилетсаның еңбекке жарамды халқының 53 пайызы жұмыс істейді. Ең көп таралған бес жұмыс түрі: үй шаруашылығы жұмысы (19,4%), қызмет көрсету (15,2%), білікті жұмысшы (15,2%), білікті емес жұмысшы (11%) және күзет қызметі (10,4%). 2013 жылы Жаңа жыл күні қалашықта өрт шығып, үш адам қаза тауып, 4000 тұрғын үйлері өртеніп, баспанасыз қалды. 2020 жылдың наурыз айында аймақта Хаилетсадағы мейрамханада атыс болып, жеті адам қаза тауып, жеті адам жарақат алды.

География

Хаилетса Кейп-Флэтс жазығында, Табл-Бей және Фолс-Бей арасында орналасқан.

Бөлімшелер

Хаилетса шамамен 22 аймаққа бөлінген, бұл бөлу қалай жасалғанына байланысты. Оған Махаза, Куяса, Хараре, Махая, Town Two, Ilitha Park, B аймағы (жаңа KZ бөлімдерінен тұрады) және C аймағы кіреді. Хаилетса ескі ресми және жаңа бейресми/ресми аймақтардан құралған. Ескі ресми аймақтар бастапқыда апартеид үкіметімен салынған және A J бөлімдері деп белгілі, сондай-ақ нағыз «Хаилетса» деп аталады (әр бөлімде 500-ден астам екі бөлмелі кірпіш үйлер бар). Бонгвени, Иквези паркі, Хулани паркі, Ханья паркі, Тембани, Вашингтон алаңы, Грейсленд, Экуфумлени және Золани паркі де бар. Бұл аймақтар көбінесе банк несиесімен салынған үйлерден тұрады және орта және жоғарғы жұмысшы табының тұрғындарына арналған. Жаңа аймақтар ескі аймақтардың төңірегінде бой көтерген. Оларға B аймағы (бұл аймақ алғашқы A J аймақтарының жалғасы ретінде KZ бөлімдеріне және TR, QQ, RR және BM бейресми елді мекендеріне бөлінген), C аймағы, Грин-Пойнт, Лита паркі, Мандела паркі, Маказа, Макая және Хараре кіреді.

Экономика

Хаилетшада шағын, бірақ өсіп келе жатқан орта тап бар, оның жалпы саны 2011 жылы айына 25 000-нан астам ранд табыс ететін 1400 отбасыны құрайды. Бұл көрсеткіш 2001 жылға қарағанда едәуір өсті, онда айына 25 000 рандтан жоғары табыс көретін отбасылар дерлік болған жоқ. Оңтүстік Африка Қоғамдық қоры Хараре ауданындағы, Хаилетшадағы тұрғындарға Аризона мемлекеттік университетінен студенттер тобын және басқа да еріктілерді үйге орналасу және қоғамдық өмірге қатысу үшін шақырып отырады. VPUU 2005 жылдың қыркүйегінде Кейптаун қаласы, Германияның даму банкі (KfW) және Хаилетша қауымдастығы арасындағы серіктестік ретінде құрылды. Аталған серіктестікке кейіннен Батыс Кап провинциясының үкіметі, Ұлттық қазынашылық, халықаралық агенттіктер, ҮЕҰ, КБО және басқа да қауымдастықтар қосылды. Жоба Германияның экономикалық ынтымақтастық және даму федералды министрлігі, Кейптаун қаласы, Ұлттық қазынашылық, басқа да мемлекеттік және үшінші тараптан қаржыландырылып, AHT Group AG және Sustainable Urban Neighbourhood (SUN) Development Pty Ltd компанияларымен іске асырылуда. 2013 жылдың сәуірінде Батыс Кап провинциясында VPUU жобасын іске асыру үшін VPUU ұлттық басқару комитеті құрылды. VPUU (Қалалық жаңарту арқылы зорлық-зомбылықтың алдын алу) қоғамдық орталықтар мен бақтар салуға, сондай-ақ футбол клубтарына демекшілік беруге жауапты. Кейптаун қаласында іске қосылған Қоғамдық айырбас жүйесінің бастапқы нүктесі Хаилетша болды. Канадалық «Алтын болашақ» ұйымы Оңтүстік Африканың «B» алабындағы орта мектептерде волонтерлік жұмыс істейді. Мектептерде бұл ұйым денсаулық, өмірлік бағдар және білім беру тақырыптары бойынша әңгімелер ұйымдастырады. Мектептерден тыс жерлерде бизнес-топ жергілікті кәсіпкерлерге өздерінің бизнесін заңды тіркеуге көмектеседі. Grassroot Soccer – Оңтүстік Африкадағы коммерциялық емес ұйым, ол футболдың танымал болуын ВИЧ-пен күресу және өмірлік дағдыларды дамыту бағдарламаларымен үйлестіреді. Бұл ұйым Хаилетшадағы Football For Hope Centre, қоғамдық орталықтан жұмыс істейді. Оңтүстік Африкадағы AMANDLA EduFootball коммерциялық емес ұйымы, CTC Ten Foundation серіктестігімен Хаилетшада алғашқы Safe Hub – Крис Кэмпбелл еске алу алаңын құрды. Safe Hub – жастарға қауіпсіздік сезімін сыйлайтын, жастардың өркендеуіне жағдай жасайтын орын, онда олар мықты ролдік үлгілер мен белсенді жастар лидерлерінен қолдау ала алады. Ұйымның дәлелдерге негізделген жастар арасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу моделі жастардың зорлық-зомбылыққа ұшырау ықтималы жоғары аймақтарды анықтап, осы дағдарыстық ошақтардың ортасында «Қауіпсіз Хаб» инфрақұрылымын құрады. 2012 жылы бұл жоба «Спортты жанжалдарды шешуге пайдалану» санатындағы халықаралық Beyond Sport Award сыйлығын жеңіп алды. 2003 жылдан бері Niall Mellon Township Trust 160 миллион фунт стерлинг көлемінде қаражат жинады, ол 125 000 адамға көмектесетін 25 000 үй салуға жұмсалды. 2016 жылдың қараша айында Mellon Educate Results Programme аясында 270 ерікті 13 жаңа сынып, 2 дәретхана, 1 ас үй салып, 7 ғимаратты жөндеу жұмыстарын жүргізді. Бағдарламаның мақсаты – мектептердегі оқу үлгерімін 20%-дан 75%-ға дейін көтеріп, оны тұрақтандыру.

Көлік

Хаилетсада жақсы көлік инфрақұрылымы бар. Golden Arrow автобус қызметі, MyCiti Bus IRT жүйесі, Metrorail пойыздары және көптеген таксилердің барлығы қалашыққа және қалашықтан қатынайды. Пойыз – ең арзан және ең көп қолданылатын көлік түрі. Хаилетсада алты теміржол станциясы бар: Мандалай, Нолунгиле, Нонккубела, Хаилетса, Куяса және Крис Хани. 2019 жылдың маусым айынан бері Хаилетсадағы пойыздар кабель ұрлығының салдарынан тоқтатылды, бұл қазіргі уақытта Ланга станциясына дейінгі Центральдық желіде жүріп жатыр. Бұл көптеген адамдарға қиындық туғызды, себебі пойыз – қоғамдық көліктің ең арзан түрі. Бірнеше автобус станциялары мен такси тұрақтары да бар, бірақ көптеген таксилер жолаушыларды басты жолдарда мінгізеді. Хаилетсаның ең қызықты жолдары: Мью-Вей, Спайн-Роуд, Лансдаун-Роуд, Уолтер Сисулу-Роуд, Бонга-Драйв және Баден-Пауэлл-Драйв.

Хайылитса ауруханасы

Хайылитса аудандық ауруханасы 2012 жылдың ақпан айында ашылды. Аурухана – аудандық аурухана мәртебесіне ие мемлекеттік денсаулық сақтау мекемесі. Бұл аурухана Метро аймағының Хайылитса денсаулық сақтау ауданында жұмыс істейді және Батыс Кап провинциясының Денсаулық сақтау департаментінің басқаруында. 300 төсектік медициналық мекеме, пациенттерге денсаулық сақтау жүйесінің ең төменгі деңгейінде көмек көрсету үшін, айналасындағы біріншілік медициналық мекемелерге қолдау көрсетеді. Бұл мекеме Хайылитса қалашығының халқының үнемі өсіп келе жатқан санына байланысты жеңілдеу әкелді. Мұнда аудандық деңгейдегі медициналық көмек көрсетіледі, соның ішінде тәулік бойы жұмыс істейтін шұғыл медициналық жәрдем орталығы, медициналық, хирургиялық, акушерлік, гинекологиялық, педиатриялық палаталар және нәрестелер бөлімі бар.

Хаилетса қоғамдық денсаулық сақтау клиникасы (ХАК)

Хаилетшада үш провинциялық мемлекеттік клиника бар. Хаилетша (B сайты) ҚДСК (қауымдық денсаулық сақтау клиникасы), Майкл Мафонгвана (Хараре) ҚДСК және Нолунгеле (С сайты) ҚДСК, сондай-ақ 2012 жылы салынған Куяса балалар клиникасы – басқа провинциялық мемлекеттік клиникалар.

Жағажайлар мен демалыс

Хаилетсада Фолс шығанағының жағалауында орналасқан Монвабиси деген бір жағажай бар. Бұл аймақтағы ең қауіпті жағажайлардың бірі болып саналады. Бір күні осы жағажайда бес адам суға батып кеткені тіркелді. Бұған тыныш ков құру үшін салынған қабырға себеп болды. Оның орнына көптеген қауіпті ағымдар пайда болды. "Емдеу әрекеті" науқаны, Әлеуметтік әділдік коалициясы және Батыс Кап үйден шығаруға қарсы науқаны Хаилетшада күшті өкілдікке ие. Кейптаунның ең кемқырлы аудандарында санитария мәселесі үшін күресті жалғастыру мақсатында құрылған "Сесхона" халықтық құқық қозғалысы да белсенді. Африка Ұлттық Конгресінің Жастар Лигасы, Сибусисо Зонке басшылығымен және Буйел'эмбо ауылы, Мандела паркінде, ойын-сауық орталығы болып табылады, онда түрлі шаралар өткізіледі. Isivivana орталығы, қоғамдық орталық және белсенділердің бас қосып жұмыс істейтін жері, "Тең білім", "Тең білім заң орталығы", TEKANO, Әлеуметтік әділдік коалициясы, "Шекарасыз дәрігерлер", "Жұмысшылар әлемі" медиа-өндірісі және "Емдеу әрекеті" науқаны сияқты қоғамдық ұйымдарға үй иесі. Орталықта сондай-ақ кітапхана және өзінің түріндегі жалғыз қоғамдық кинотеатр – Берта кино үйі орналасқан, ол тұрақты көрсетілімдер ұйымдастырады, бәрі де қалалық қауымдар үшін тегін. Кейп-Флатта, әсіресе Хаилетшада тағы бір әлеуметтік қозғалыс бар, ол 2013 жылы Андиле Лили құрған "Сесхона" халықтық құқық қозғалысы, маргиналды аймақтардағы адамдардың құқықтары үшін күресу үшін құрылған социалистік қозғалыс. Бұл Кейптаунның бейресми қоныстарындағы, соның ішінде аулаларда тұратын адамдардың мүдделерін қамтыды.

Спорт

2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатына дайындық барысында Хайелитшада "Үміт үшін футбол" орталығы салынды. Оңтүстік Африканың AFL ұйымы жүргізетін Австралиялық футболды дамыту бағдарламасы да сол елді мекенде жұмыс істейді. Баянда Собетва 2010 жылы "Грейтер Уэстерн Сидней Гиантс" клубы оған SportsReady бағдарламасы бойынша тәжірибеден өту мүмкіндігін ұсынғанда, AFL клубымен келісімшарт жасасқан алғашқы оңтүстік африкалық спортшы болды.

Туризм

Жақында қалашықта Look Out Point, немесе Lookout Hill деп аталатын, аймақтағы ең биік төбелердің бірінде туристік орталық ашылды. Ол Mew Way және Spine Road көшелерінің қиылысында орналасқан. Lookout Hill сонымен қатар Кейптаунның әлемнің 7 кереметінен тұратын суретке түсірілетін жерлерінің бірі болып табылады, бұл World Design Capital жобаларының бөлігі. Көптеген ұйымдар "қалашық турларын" ұсынады, олар Хайелитшаны әлеуметтік туризм арқылы қолдайды. Хайелитшаның төңірегіндегі көптеген жобаларда ерікті болып әлеуметтік туризмге қатысуға да мүмкіндік бар.

Қоғамдық БАҚ

Хайылитса, Вукани және Сити Вишн аудандарында екі қоғамдық газет таралды. Радио Зибонеле 98.2 – қалашықтың Ілита паркі бөлігінде орналасқан қоғамдық радиостанция.