Гиллиян Роуз: Философ, феминист және ойшыл ғалым

Кіріспе

Британдық философ, феминист географияшы

Гиллиан Розмари Роуз (туған аты Стоун; 20 қыркүйек 1947 – 9 желтоқсан 1995) – британдық философ және жазушы. Роуз 1995 жылға дейін Уорвик университетінде әлеуметтік және саяси ой-пікір кафедрасын басқарды. Роуз өзінің оқытушылық қызметін Сассекс университетінде бастады. Ол философия және социология салаларында жұмыс істеді. Оның еңбектері: «Меланхолия ғылымы», «Гегель социологияға қарсы», «Нигилизм диалектикасы», «Құмдау заңға айналады», және «Парадизо» т.б. Оның еңбектерінің ерекше жақтары – неокантизмді, постмодернизмді және саяси теологияны сынауы, сондай-ақ «Гегельдің спекулятивтік ойын күшпен қорғауы» деп сипатталатын, негізінен Карл Маркстің сындық теориясын философиялық тұрғыдан негіздеу және дамытуға бағытталған.

Ерте өмір және білім

Джиллиан Роуз Лондонда дінсіз еврей отбасында дүниеге келді. Әке-шешесі ажырасқаннан кейін көп ұзамай анасы тағы бір еркекке, Роуздың өгей әкесіне тұрмысқа шықты, және Роуз биологиялық әкесінен алыстаған сайын оған жақындады. Осы отбасылық жағдайлар оның 1995 жылғы "Love's Work" мемуарында бейнеленген. Сондай-ақ, ол естеліктерінде өзінің "философияға құштарлығының" 17 жасында Паскальдің "Естеліктер" және Платонның "Мемлекет" еңбектерін оқығанда туғанын жазды. Роуз Илинг грамматикалық мектебінде оқыды, содан кейін Оксфордтағы Сент-Хильда колледжінде білім алды, онда ол PPE мамандығын оқыды. Философ Дж. Л. Остиннің жесірі Жан Остин оған философия сабақтарын берді, кейін ол Оксфорд стиліндегі философияның шектеулерінен кейіпті екенін айтты. Ол Остиннің сабақта айтқан сөзін ешқашан ұмытқан жоқ: "Есіңдерде болсын, қыздар, сіздер оқитын барлық философтар сіздерден әлдеқайда зейінді". Кейінгі сұхбатында Роуз Оксфордта білім алған философтар туралы: "Оларды тапқыр, құртушы, мақтаншыл және білімсіз болуға үйретеді. Ол сізге маңызды нәрсені үйретпейді. Ол жанға күш бермейді". Социолог Жан Флауд Роуздың Оксфордтағы соңғы курсында философияға деген құштарлығын сақтап қалуға көмектесті. Ол жоғары екінші сыныптық дипломмен бітірді. Оксфордтағы Сент-Энтони колледжінде философия докторына түсуге дейін ол Форд қорының стипендиаты ретінде Колумбия университетінде және Берлиндегі еркін университетінде оқыды.

Махаббатпен жасалатын іс (1995)

Роуздың "Love's Work" атты мемуары, оның өмірбаяны, философ ретінде қалыптасуын және жұмыртқа безінің қатерлі ісігімен ұзақ жылдар бойы күрескенін толық баяндайды, 1995 жылы жарық көрген кезде бестселлер болды. "Ол осы күнге дейін ерекше оқырмандар арасында құрметті, салмақты, бірақ жалғыз дауыс болды", - деп жазды Элейн Уильямс сол кезде, "[бірақ] ауруынан кейін ол кең сыншылар қауымында қызығушылық тудырған философия жазуға итермеленді". Марина Уорнер Лондондық кітаптар шолуына жазған хатында: "[Махаббат еңбегі] көптеген ауыр томдардан гөрі терең ойландырады, шабыттандырады және жарық береді, сонымен қатар маңызды мәселелерді қозғайды және атауынан көрініп тұрғанындай, махаббат туралы жаңа аллегорияны ұсынады". "The New York Times" газетінде кітаптың АҚШ басылымы жарық көрген кезде Дэниел Мендельсон: "'Love's Work' – жанның терең құпияларындағы қорқыныштармен ашық, бірақ әрқашан шеберлікпен жазылған күрес", - деп жазды. "Love's Work" 2011 жылы NYRB Books баспасынан NYRB Classics сериясымен қайта басылды, оған досы және әдеби сыншы Майкл Вудтың кіріспесі мен Джеффри Хиллдің оған арнаған өлеңі қосылды. "The Guardian" газетінде қайта басылған кітап туралы пікір білдірген Николас Лезард: "Мен осыдан да жақсырақ, одан да құнды қысқаша автобиографияны еске түсіре алмаймын", - деді.

Меланхолия ғылымы (1978)

Роуздың "Меланхолия ғылымы" атты алғашқы кітабы Адорноның мәдениет тану әлеуметтануына ең маңызды үлесі – марксистік эстетика екенін көрсетеді. Роуз Адорноның философияға марксистік сын-қарасын Гегель, Кьеркегор, Гуссерль және Хайдеггер сияқты түрлі философтардың еңбектері, сондай-ақ Кафка, Манн, Беккет, Брехт және Шёнберг туралы эсселері арқылы зерттейді. Ол Адорноның құрылымдық марксизммен, феноменологиялық әлеуметтанумен және Франкфурт мектебінің әлеуметтануымен теңдес келетін «іллюзия әлеуметтануын» ұсынатынын айтады. 2014 жылы "Меланхолия ғылымы" Verso Books баспасынан қайта жарық көрді.

Гегель социологияға қарсы (1981)

Оның екінші кітабы "Гегель социологияға қарсы" Гегельдің Кант пен Фихтеге жасаған сынды, содан кейін Вебер, Дюркгейм және "жаңакантиандық" ойшылдардан пайда болған басқа да социологиялық дәстүрлерді сипаттайды. Кітап екі рет қайта басылды: алғаш рет 1995 жылы, жаңа сөзбен, түпнұсқа баспагер "Атлон Пресс" баспасынан, екінші рет 2009 жылы "Версо кітаптары" баспасынан.

Нигилизм диалектикасы (1984)

Роуздың үшінші кітабы, «Нигилизм диалектикасы», постструктурализмді құқық тұрғысынан қарастырады. Нақтырақ айтқанда, ол постструктуралистік философияны құраған бірқатар ойшылдарды Канттың «бостандықтың ‘қарсы тұрушы ұғымына’ жасаған қорғанысына» қарсы оқуға тырысады, яғни оның «таза ақыл арқылы жүйелі түрде ұйымдастырылған» бостандықты «қалай [ақыл] иеленуін негіздеуге болады» деген сұраққа берген жауабына қарсы. Роуздың негізгі назарында Мартин Хайдеггер тұр, оған ол үш тарау арнайды, сондай-ақ Жиль Делез, Мишель Фуко және Жак Деррида, оларға бір-бір тарау арнайды. Бұған қоса, ол неокантиандардың бірнешеуін (Эмиль Ласк, Рудольф Штаммлер және Герман Коэн), Анри Бергсонды, Фердинанд де Соссюр мен Клод Леви-Строссты зерттейді. Оның басты аргументі – постструктуралистермен «жаңадан енгізілген құқық біліммен және құқықпен, жалпы дәстүрмен нигилистік үзіліс ретінде жасырылады». Фуко мысалындағы жағдайды сипаттап, Роуз былай деп жазады: «Барлық нигилистік бағдарламалар сияқты, бұл да саясаттан тыс жаңа құқықты жасырады». Сонымен қатар, Роуз заң мәселелерін көтеруге немесе елемеуге тырысатын неокантиандар мен басқа ойшылдар да осындай тағдырға ұшырайды деп санайды. Роуздың пікірінше, неокантиандар Канттың құқыққа қатысты қайшылығын «таза ақыл-ойының сынынан ‘түпнұсқа’ санатты – ‘математиканы’, ‘уақытты’ немесе ‘қуатты’ – шығарып шешуге тырысады, бірақ мұны істей алмайды, өйткені «осы шешім әдісі белгісіз категориялық императивтің ескі қиын тұсынан жаңа жоғалу нүктесіне ауыстыруға байланысты, онда ол бірдей категориялық және императивті, танылмаған, бірақ күшті болып қалады», ал басқа ойшылдар – Леви-Стросс пен Анри Бергсон сияқты – «таныс трансценденталды мәселеге түседі», онда «шартты және алғышарттың арасындағы қатынастағы екіұштылық пайдаланылады». Философ Говард Кейгилл – сонымен қатар Роуздың әдеби мұрагері – «Нигилизм диалектикасындағы» Делез бен Дерридаға жасаған оқуларымен келіспейді, тіпті кейбіреулерін «ашықтан-ашық тенденциозды» деп атайды. Кітапты сынға алған Рой Бойн да Роуз бұл тұлғаларға әділдік танытпағанын айтады. «Ол абстракцияның ең жоғары деңгейінде жұмыс істейді, – деп жазады Бойн, – себебі тек осы деңгейде ғана пікір таласқан мәні бар. Егер ол бірнеше деңгей төмен түссе, онда ол өзі қорғауға тырысқан позицияға шабуыл одан күткен жақтан келмейтінін көретін болар еді». Дегенмен, Кейгилл «Нигилизм диалектикасындағы» оқулардың кемшіліктеріне және Роуздың ойлары мен оның көптеген замандастары арасындағы өкінішті және қажетсіз шекараларға қарамастан, бұл оның болжамды ойды қайта табу жолындағы кезегі қадамы болғанын айтады. Скотт Лаш «Нигилизм диалектикасының нақты әлсіздігі – академиялық ұпай жинауға бейімділігі» екенін мәлімдейді, нәтижесінде Роуз «қарастырылып жатқан талдаушыларды олардың өз болжамдарымен сенімсіздендіруге тырысып, кітабының жартысын жұмсайды, оның орнына оларға өзінің құқықтық талаптарымен тікелей қарсы тұруы керек еді». Дегенмен, Лаш оның Деррида мен Фукоға арналған тарауларын осы мәселені ішінара түзету деп санайды.

Rose's third book, Dialectic of Nihilism, is a reading of post structuralism through the lens of law. Specifically, she attempts to read a number of thinkers preceding and constituting post structuralist philosophy against Kant's "defense of the 'usurpatory concept' of freedom", that is, his answer to the question of "How [Reason] is to justify its possession" of freedom "through pure reason, systematically arranged." Rose's primary foci are Martin Heidegger, to whom she devotes three chapters, and Gilles Deleuze, Michel Foucault, and Jacques Derrida, to whom she devotes one chapter apiece. In addition, however, she scrutinises a few of the neo Kantians (Emil Lask, Rudolf Stammler, and Hermann Cohen), Henri Bergson, and Ferdinand de Saussure and Claude Lévi Strauss. Her central argument is that with the post structuralists a "newly insinuated law [is] dissembled as a nihilistic break with knowledge and law, with tradition in general." Describing this situation in the case of Foucault, Rose writes, "like all nihilist programmes, this one insinuates a new law disguised as beyond politics." Concomitantly, Rose contends that similar fates befall the neo Kantians and other thinkers who try to transcend or ignore the problems of law. According to Rose, the neo Kantians seek to resolve the Kantian antinomy of law "by drawing an 'original' category out of the Critique of Pure Reason, be it 'mathesis', 'time', or 'power'", yet remain unable to do so because "[t]his mode of resolution depends on changing the old sticking point of the unknown categorical imperative into a new vanishing point, where it remains equally categorical and imperative, unknowable but forceful"; while other thinkers—including Lévi Strauss and Henri Bergson—"fall into the familiar transcendental problem" wherein the "ambiguity in the relation between the conditioned and the precondition is exploited." The philosopher Howard Caygill—also Rose's literary executor—has taken issue with her readings of Deleuze and Derrida in Dialectic of Nihilism, going so far as to call some of them "frankly tendentious". In a more critical review of the book, Roy Boyne, too, argues that Rose failed to do justice to these figures. "She operates on the highest plane of abstraction", Boyne writes, "for it is only at that level that the polemic makes any sense. Were she to drop down a level or so, she would see that the position she is so concerned to defend is not under attack from the quarters to which she addresses herself." However, Caygill insists that "Whatever the shortcomings of the readings in Dialectic of Nihilism and the unfortunate and unnecessary borders it raised between Rose's thought and that of many of her contemporaries, it did mark a further stage in her retrieval of speculative thought." Scott Lash has asserted that the "real weakness of Dialectic of Nihilism is its propensity toward academic point scoring", the result of which, according to Lash, is Rose's "devoting some half of its length attempting to discredit the analysts under consideration with their own assumptions, rather than straightforwardly confronting them with her own juridical prescriptions." Yet Lash considers her chapters on Derrida and Foucault to be partial remedies to this issue.

"Сынған орта" (1992)

1986 жылдың басында жарық көрген "Жырылған орта: Ежелгі қоғамымыздан тыс" Роуздың төртінші кітабы және оны кейбіреулер оның ең басты туындысы деп есептейді. Джон Милбанк шолуында: "Бұл кітап – соңғы жылдары британдық философ және әлеуметтанушы жазған ең маңызды еңбектердің бірі" деп жазды.

Иудаизм мен заманауилық (1993)

Яһудилік және заманауилық: Философиялық очерктер, оның бесінші кітабы – Роуздың философия мен яһудилік арасындағы қарым-қатынасты түсіндіруге тырысатын очерктер жинағы. Оның мақсаты – философтардың қазіргі философияның қиындықтарынан қашу үшін яһудилер мен яһудилікке неге және қалай жүз бұрғанын, ал діни ойшылдардың философия талаптарына тап болған заманауи сенімнің қиындықтарынан қашу үшін сол көзді неге және қалай пайдаланғанын түсіндіру. 2017 жылы "Меланхолиялық ғылым" және "Гегель социологияға қарсы" кітаптарымен бірге "Яһудилік және заманауилық" кітабы да Verso баспасынан қайта басылды.

Қайғыру заңға айналды (1996)

Роуздың соңғы тікелей философиялық еңбегі, "Қайғы заңға айналады: философия және бейнелеу" – жазушының өлімінен кейін жарық көрген эсселер жинағы. Кітаптағы тақырыптық байланысты эсселерінде Роуз қазіргі философияның қайғылы көңіл күйлерінен бастап, билік пен өкілдік саясатының сәтсіздіктеріне дейін әртүрлі мәселелерді қарастырады. "Қайғы заңға айналады" Роуздың негізінен философиялық мәтіндерінің ең жекесі болып табылады, ол автобиографиялық толғаныстарды қатаң талдаумен ұштастырады.

Ықпал

Кеңес 1995 жылы Роуэн Уильямс: «Джилиан Роуздың еңбегі оған тиіс деңгейде талқыланбады» деп мәлімдеді. Уильямстың бұл сөзінен кейін ондаған жылдар бойы басқалар да осы пікірді қайталап келді. Шындығында, дінтанушы Винсент Ллойд былай дейді:

Дегенмен, Роуздың еңбегі бірқатар маңызды ойшылдардың арасында, соның ішінде Уильямстың арасында кеңінен танылды, оның 1990 жылдардағы Гегельді қайта бағалауы Роуздың ықпалымен байланысты. 1991 жылы Славёй Жижек Гегель философиясы туралы жазғанда: «Жақында Джилиан Роуз анықтағандай, спекулятивтік сәйкестіктің түйінді парадоксын ұғыну қажет» деді. Жижек мұнда Роуздың «Гегель социологияға қарсы» (1981) атты екінші кітабына сілтеме жасайды; кейіннен Маркус Паунд оның гегельдік көзқарасын «спекулятивтік» деп атады. Говард Кейгилл «Гегель социологияға қарсы» еңбегі туралы былай дейді: «Бұл жұмыс Гегельді зерттеуде революция жасады, философ 1832 жылы қайтыс болғаннан бері басым болған діни («оң гегельдік») және саяси («сол гегельдік») интерпретациялар арасындағы шекараны жоққа шығаратын, оның спекулятивтік философиясының толыққанды есебін ұсынды». Бұл еңбек Гегельді зерттеулерде бүгінгі күнге дейін сілтеме ретінде қолданылады. Роуздың екі шәкірті – Пол Гилрой және Дэвид Мариотт, сыншыл нәсіл теориясының маңызды ойшылдары ретінде танылып, оның ықпағын мойындады. 1990 жылы Джон Милбанк «Теология және әлеуметтік теория» атты еңбегін жариялағанда, Роузды «осы кітапты ойлап табу мүмкін болмас еді» дейтін ойшылдардың бірі ретінде атады. Маркус Паунд жақында «Роуз Милбанктің «Теология және әлеуметтік теориясы» үшін Blackwell редакторы болған. Роуздың Уорвик архивінде Милбанк пен Роуздың осы мәселе бойынша алмасылған хаттары сақталған. Ол, әсіресе, теология мен әлеуметтік теорияның негізін құрайтын мәселені нақтылауға оны итермеледі. Жауап ретінде Милбанк «Киркегордағы Сыңсу» деп жазды». Роуздың ықпалы Еуропада күшті болғанымен, ол Колумбия университетінде оқыған кезінен бастап АҚШ-пен де маңызды байланыстарды сақтап келді. Америкалық философ Джей Бернштейн оның жақын досы және әріптесі болды; екеуі бір-бірінің барлық жұмыстарын дайындық кезеңінде оқып шықты. Бернштейн Роузды «The Guardian» газетінде жоқтап жазды. Өмірінің соңында Роуз американдық философ Стэнли Кавеллмен Гегель және Киркегор тақырыбында тұрақты түрде әңгімелесіп тұрды.

Nevertheless, Rose's work has made more explicit inroads among a number of important thinkers, not the least of them Williams, whose revaluation of Hegel in the 1990s has been attributed to Rose's influence. On the philosophy of Hegel, in a text of 1991, Slavoj Žižek writes, "one has to grasp the fundamental paradox of the speculative identity as it was recently identified by Gillian Rose." Žižek here refers to Rose's second book Hegel contra Sociology (1981); subsequently, his Hegelianism was dubbed "speculative" by Marcus Pound. In turn, Howard Caygill observes of Hegel contra Sociology: "This work revolutionized the study of Hegel, providing a comprehensive account of his speculative philosophy that overcame the distinction between religious ('right Hegelian') and political ('left Hegelian') interpretations that had prevailed since the death of the philosopher in 1832." And the work is still cited in Hegel scholarship. Two of Rose's students, Paul Gilroy and David Marriott, have emerged as key thinkers of critical race theory and have acknowledged her influence. When John Milbank published Theology and Social Theory in 1990, he cited Rose as one of the thinkers without whom "the present book would not have been conceivable." Marcus Pound recently found that "Rose was the Blackwell reader for Milbank's Theology and Social Theory. The Rose archives at Warwick include the letters Milbank and Rose exchanged on the subject. In particular she pushed him to clarify the nature of the subject which underpinned Theology and Social Theory. In response Milbank wrote 'The Sublime in Kierkegaard'." Although Rose's influence is strongest in Europe, she maintained important US ties from her Columbia days onward. American philosopher Jay Bernstein was a close friend and colleague; the two read all of each other's works in draft. Bernstein eulogized Rose in The Guardian. Near the end of her life, Rose was in a sustained dialogue with American philosopher Stanley Cavell about Hegel and Kierkegaard.

Мұра

Ғылыми журналдарда Джиллиан Роуз туралы екі арнайы саны жарық көрді. Біріншісі, "Джиллиан Роуздың еңбегі", 1998 жылы "Women: A Cultural Review" журналының 9-томы, 1-санында жарияланды. Онда Лора Маркус, Говард Кейгилл, Найджел Таббс сияқты студенттері мен достарының мақалалары, сондай-ақ "Роуз ауруханада қайтыс болғанға дейін жазып келген екі W. H. Smith жаттығу дәптерінің түсірілген, өңделген нұсқасы" бар болатын. Әдеби сыншы Изобель Армстронгтың мақаласы, арнайы санмен бірге жарыққа шықса да, оның құрамына кірмеді. Ол Роуздың "үзілген орта" тұжырымдамасына ден қойып, оның шығармаларын мұқият және құрметпен талдайды. 2015 жылы "Telos" журналы Роузға арналған арнайы сан шығарды, онда Роуэн Уильямс, Джон Милбанк, Питер Осборн және Найджел Таббс оның еңбегіне жауаптар мен сын-пікірлерін ұсынды. 2019 жылы Лондонның Кингстон университетіндегі Қазіргі Еуропалық философияны зерттеу орталығы жыл сайынғы Джиллиан Роузты еске алу лекциясын құрды. Алғашқы лекцияны философия және салыстырмалы әдебиет профессоры Ребекка Комай оқыды.

Өлім

1993 жылы Роузға жұмыртқа безінің қатерлі ісігі диагнозы қойылды. Ол 48 жасында Ковентриде қайтыс болды. Өлім төсегінде Англикан шіркеуі арқылы христиан дініне өтті. Ол Уорвик университетінің кітапханасына жеке кітапханасының бір бөлігін, соның ішінде Христиандық тарихы және теология бойынша маңызды еңбектер жинағын қалдырды, кітаптың ішкі жағында "Профессор Джиллиан Роуздың кітапханасынан, 1995" деп жазылған. Роузды ата-анасы, қарындасы, академик және жазушы Жаклин Роуз, жарты әпкелері Элисон Роуз және Диана Стоун, сондай-ақ жарты ағасы Энтони Стоун еске алады.

Диссертациялық жұмыс

Реификация социологиялық санаты ретінде: Теодор В. Адорноның реификация тұжырымдамасы және қоғамды сыни тұрғысынан қарау теориясының мүмкіндігі, Оксфорд университеті (1976)

Жарияланбаған еңбектері

"Италиялық саяхат" (www.gillianrose.org)
"Аушвицке сапаңыз" (www.gillianrose.org)