Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Көзілдіршін (Procellaria conspicillata) – Оңтүстік Атлантика мұхитындағы Тристан-да-Кунья аралдары тобындағы Қолжетімсіз аралдың биік батыс жазығында ғана көбейетін сирек теңіз құсы. Бұл – иындарда ұя салатын ең ірі құстардың бірі. Бұл түр бұрын ақ таңдайлы көзілдіршіннің (Procellaria aequinoctialis) түршесі деп есептелген.
The spectacled petrel (Procellaria conspicillata) is a rare seabird that nests only on the high western plateau of Inaccessible Island in the South Atlantic Tristan da Cunha group. It is one of the largest petrels that nests in burrows. This species was formerly considered to be a subspecies of the white chinned petrel (Procellaria aequinoctialis).
Таксономия
Көзілдіршінді 1844 жылы ағылшын орнитологы Джон Гулд ресми түрде сипаттап, оған *Procellaria conspicillata* деген екілік атау берді. *Procellaria* туысын 1758 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің *Systema Naturae* еңбегінің оныншы басылымында енгізген. Туыстың атауы латын тіліндегі *procella* сөзінен алынған, яғни "дауыл" немесе "құйрықжел" деген мағынаны білдіреді. *Conspicillata* деген эпитет латынша *conspicillum* – "қарауға арналған жер" дегенді білдіреді, сондықтан "көздік". "Петрель" сөзі әулие Петір және оның су үстінен жүргені туралы әңгімеден шыққан. Бұл құстың су бетінде жүгіріп, содан ұшып көтерілу әдетіне сілтеме жасайды. Түр монотипті: кез келген кіші түрлер танылмайды. *Procellaria* туысы *Procellariidae* тұқымдасының және *Procellariiformes* отрядының құрамына кіреді. *Procellariiformes* отрядының өкілдері ретінде олар белгілі бір айырмашылық белгілерін бөліседі. Біріншіден, олардың жоғарғы мүңкісіне жалғасқан мұрын жолдары бар, олар норикорн деп аталады. Бірақ, петрельде мұрын тесіктері жоғарғы мүңкісінің үстінде орналасқан. *Procellariiformes* отрядының мүңкілері де ерекше, себебі олар жетіден тоғызға дейін мүйізді тақталарға бөлінген. Олар балауыз эфирлері мен триглицеридтерден тұратын асқазан майын өндіреді, ол провентрикулда сақталады. Бұл майды ауыздарынан жыртқыштардан қорғану үшін, ал балапандар мен ересектер үшін ұзақ ұшу кезінде энергияға бай тағам ретінде шығара алады. Соңында, олардың мұрын жолынан жоғары орналасқан тұз безі бар, ол денелерін тұзсыздандыруға көмектеседі, себебі олар көп мөлшерде теңіз суын ішеді. Бұл без олардың мұрынан жоғары тұзды ерітінді шығарады. Бұрын ақ таңдайы петрельдің (*Procellaria aequinoctialis*) кіші түрі саналған. 1998 жылы Оңтүстік Африкалық орнитолог Питер Г. Райан екі таксонның тек қана түсі ғана емес, сонымен қатар дауыс ырғақтарында да ерекшеленетіндіктен, көзілдіршінді жеке түр ретінде қарастыру керек деп мәлімдеді. Көзілдіршінді ақ таңдайы петрелден сәл кішірек, ертерек көбейеді және қол жетімсіз аралдағы көбею орны ақ таңдайы петрельдің көбею орындарынан шамамен 10 градусқа солтүстікке қарай орналасқан. Бұл мақала жарияланғаннан кейін, көзілдіршінді жеке түр ретінде қарастыра бастады. 2009 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеуде митохондриялық цитохром b генінің ДНК тізбектерінде маңызды айырмашылықтар табылды, бұл көзілдіршінді түр мәртебесіне көтерудің қосымша дәлелі болды.
The spectacled petrel was formally described in 1844 by the English ornithologist John Gould and given the binomial name Procellaria conspicillata. The genus Procellaria had been introduced in 1758 by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in the tenth edition of his Systema Naturae. The genus name is from the Latin procella meaning "storm" or "gale". The specific epithet conspicillata is from Latin conspicillum meaning "place to look from" and hence "spectacled". The word petrel is derived from St. Peter and the story of his walking on water. This is in reference to the petrel's habit of appearing to run on the water to take off. The species is monotypic: no subspecies are recognised. The genus Procellaria is a member of the family Procellariidae, and the order Procellariiformes. As a member of the Procellariiformes, they share certain identifying features. First, they have nasal passages that attach to the upper bill called naricorns. Although the nostrils on the petrel are on top of the upper bill. The bills of Procellariiformes are also unique in that they are split into between seven and nine horny plates. They produce a stomach oil made up of wax esters and triglycerides that is stored in the proventriculus. This can be sprayed out of their mouths as a defence against predators and as an energy rich food source for chicks and for the adults during their long flights. Finally, they also have a salt gland that is situated above the nasal passage and helps desalinate their bodies, due to the high amount of ocean water that they imbibe. It excretes a high saline solution from their nose. The spectacled petrel was formerly often considered as a subspecies of the white chinned petrel (Procellaria aequinoctialis). In 1998 the South African ornithologist Peter G. Ryan argued that the spectacled petrel should be considered as a separate species as the two taxa not only differed in their plumage but also in their vocalization. The spectacled petrel is slightly smaller, breeds earlier and the breeding site on Inaccessible Island is nearly 10 degrees further north than any breeding site of the white chinned petrel. Following the publication of this article, the spectacled petrel had been treated as a separate species. Further justification for promoting the spectacled petrel to species status was provided by a molecular phylogenetic study published in 2009 that found significant differences in the DNA sequences of the mitochondrial cytochrome b gene.
Сипаттама
Көзілдіршін – шамамен ұзындығы бар, көбінесе қара түсті, ірі қарақұйрық. Оның көзінің айналасында ақ жолақтар және сары түсті мұнығы бар. Олардың орташа өмір сүру ұзақтығы 26,4 жылды құрайды. Көзілдіршін бұрын Үнді мұхитының оңтүстігіндегі Амстердам аралында да көбейген болуы мүмкін.
The spectacled petrel is a large, approximately in length, predominately black petrel. It does have white bands around its eyes, and its bill is yellow. Their lifespan averages 26.4 years. The spectacled petrel may have also once bred on Amsterdam Island in the south Indian Ocean.
Өсіру
Көзілдіршіндер Алыс аралының батыс платосындағы қуыстарда көбейеді. Құстар өзендердің жағалауларында және батпақты жерлерде осы қуыстарды қазады. Жұмыртқалағанда бір ақ жұмыртқа туады, оның орташа мөлшері және салмағы – көрсетілген.
Spectacled petrels breed in burrows on the western plateau of Inaccessible Island. The birds dig the burrows in the banks of streams and in boggy areas. The clutch is a single white egg with an average size of and a weight of .
Қорғау
2000 жылы IUCN бұл түрді жоғары қауіпті деп санады. Кейінгі зерттеулер 1930 жылдары бар болғаны ондаған жұптың ең төменгі санынан бастап, популяцияның жаңаруына оңтайлы үміттер берді. Шындығында, соңғы жылдары түрдің саны дұрыс бағаланбаған болуы мүмкін, себебі оның туған аралының таулы жеріне байланысты нақты санақ жүргізу қиын. Осының салдарынан, бұл түрдің қорғау статусы 2007 жылғы IUCN Қызыл тізімінде осал деп төмендетілді. 2009 жылғы бағалауда олардың статусы осал деп сақталды. Бұл құстың таралған ареалы белгілі бір шекте және популяциясы 31 000 мен 45 000 аралығында бағаланады. Олардың саны 60 жыл ішінде 1%-дан 9%-ға дейін өсіп келеді, ал соңғы 5 жылда бұл көрсеткіш 45%-ға жетеді. Көзілдірік петрел ұзақ желілі балық аулаумен байланысты қауіптерге тап болады, нәтижесінде жыл сайын жүздеген құстар балық аулау сызықтарына ілігіп, суға батып кетеді. Көзілдірік петрел CMS-тің II қосымшасында және ACAP-тың 1-қосымшасында тізімделген. 2004 жылы санақ жүргізілді, ал Қолжетімсіз арал – ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы, онда кіруге шектеулер қойылған. Бұл түрге көмектесу үшін басқа да қорғау шаралары ұсынылған. Өсіп келе жатқан популяцияны жүйелі түрде зерттеу. Бұл құстың ареалында балық аулаудағы ең жақсы тәжірибелерді қабылдауға ынталандыру, сондай-ақ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, Альбатростар мен петрелдерді қорғау жөніндегі келісім және Атлантикалық туналарды сақтау жөніндегі халықаралық комиссия сияқты ұйымдарды пайдалану. Жаңа түрлердің қоныстануына жол бермеу үшін кіруді шектеу. Соңында, басқа өсіп-өндіру орындарын іздеу.
The species was classified as critically endangered by the IUCN in 2000. A subsequent study gave cautious hope for a continuing recovery of the population from an all time low of merely some dozens of pairs in the 1930s. Indeed, it appears as if the species' numbers have been underestimated in more recent years as an accurate census is difficult due to the rugged terrain of its island home. Consequently, the conservation status of this species was downgraded to vulnerable in the 2007 IUCN Red List. The 2009 assessment maintained their status at vulnerable. This petrel has an occurrence range of and a population estimated at between 31,000 and 45,000. Their population is trending up at between 1% and 9% over 60 years, and possibly 45% over the last five years. The spectacled petrel is threatened by interactions with longline fisheries which kills hundreds of birds every year as they become entangled in the fishing lines and drown. The spectacled petrel is listed on CMS Appendix II and ACAP Annex 1. A census was conducted in 2004, and Inaccessible Island is a World Heritage Site, with restricted access. To help the species, other conservation measures have been proposed. Conducting surveys of the breeding population as an ongoing process. Pushing for adoption of the best practice mitigation measures in fisheries within this bird's range, utilizing organizations such as the Food and Agriculture Organization, Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels, and International Commission for the Conservation of Atlantic Tunas. Restricting access to prevent colonization of introduced species. Finally, looking for other breeding locations.