Кіріспе

Мацерето ғибадатханасы – Италияның Мацерата провинциясының Марке аймағындағы Виссо қаласындағы Ренессанс стиліндегі шағын шіркеу немесе Марианалық қасиетті орын. 1528 және 1538 жылдар аралығында Мадоннаның қастерлі бейнесі сақталған 14 ғасырға дейінгі қарапайым шатырдың төңірегінде салынған. Ол Сибиллини тауларының ұлттық паркінде (Parco Nazionale dei Monti Sibillini) орналасқан.

Тарих

Қасиетті орын бұрын Гротагна тауының астында салынған ортағасырлық Мацерето қамалы тұрған жерде орналасқан. Оның стратегиялық орны Апеннин тауларының Сибиллин тізбегі арқылы қиылысатын жолдарды бақылап тұрды. Бір жол шығысқа қарай Купи арқылы өтіп, Фиастраға дейін аңғармен түседі, ал одан шығыс жағалауға барады. Екінші жол тау тізбегі бойымен Усситаға дейін, одан Асколи Пикеноға дейін созылады. Қасиетті орында жолдар бірігіп, кейін батысқа қарай Виссоға қарай құлайды.

Қажылар жүрген жолдар

13 ғасырдан бастап батыстан Лорето қасиетті орнына саяхат жасайтын қажылар үшін Фламин және Салариан жолдары ең қауіпсіз және көп қолданылатын бағыттар болған. Купрамаритимадағы Әйет Бассо оңтүстіктен келген қажылардың тоқтау орны болса, Фанодағы Понте-Метауродағы Қасиетті Мария солтүстіктен келгендер үшін тоқтау орны болды. Бұл шағын аймақта Виссо мен Камерино көлік ағыны мен жергілікті тұрғындарды бақылау үшін күресті. Камерино, көне қала болғандықтан, Фламин жолындағы Муччаның тар жолы арқылы өтетін көптеген көліктерді бақылауға қолайлы жағдайға ие болды. Камеринолықтар Италияның оңтүстігіне қарайтын жолдарды бақылауға ұмтылды. Кейін Мацерето деп аталған Гротагна қамалы, Виссомен болған қатал бәсекелестікке байланысты жиі дау тудырды. 1404 жылы Папа Бонифаций IX Мацеретоны Виссоның қарауына бергеннен кейін, және соңында, 1521 жылы, "Герцог Джованни Мария Варано Апеннин, Уссита және Купи қауымдастықтары арасындағы келіспеушіліктерді тексеру және жан-жақты зерттеу жүргізгенде" даулы жерді бөліп, Мацерето төбесін Виссоның бақылауына алған жарлық шығарылды. Виссан тұрғындары бұл оқиғаны қасиетті орынды салып беру арқылы тойлады.

Атау беру

Мацерето алғаш рет 1255 жылы құжаттамаға түскен, аймақтың жер иесі Тибольдо ди Фарольфо Нокриялық Виссоға осы және жақын жердегі мүліктерін сатқанда. 1259 жылы граф Магалотто деи Маголотти Камериноға Мацерето қамалы мен оның халқының арасында бірнеше мүлікті сатты. Бұл сатулардың ешқайсысы толыққанды заңды болмағандықтан, қалалық округтер арасындағы бәсекелестік күшейді, себебі осы шөл және құнарсыз жердің көп бөлігі бұрын ресми тіркелмеген еді; осылайша туыстық дау қауымдық дауға айналды. 1277 жылы Виссо Камериноның Апеннин қамалын өртеп жіберді, ол кейіннен қайта салынды. 1313 жылы Камерино Сполето герцогының көмегімен Мацерето қамалын қиратты.

Қасиетті орынның пайда болуы

Мацерето платосы қыркүйек айының соңы мен мамыр айының басында Сибиллини тауларынан Виссо мен Норча аумақтарына және Рим жазықтарына баратын қойшылар үшін жайылымдық жерлер болды. Мацерето жазығында мал отарлары бір-біріне кедерес келтірмей жайылып жүрді. Бұл жыл сайын жазғы қой жәрмеңкелеріне (fiere) әкелді, олар осы күнге дейін жалғасуда. Мацерето альтпианосы арқылы Маркеден Неаполь патшалығына дейінгі жол да өтетін. Қажылардың саны арта келе, Мацерето жәрмеңкесінің маңызы артты. Бұл жердегі шағын ғибадатхананы бақташылар күтіп ұстаған болуы мүмкін. Мацеретодағы ғибадатхана керемет оқиғадан кейін салынған. Белгісіз шебердің жасаған Мадонна мен Баланың ағаш мүсіні (Madonna di Macereto) Марка ди Анконадан Неаполь патшалығына сыйлық ретінде таулар арқылы тасымалданды. 1356 жылдың 12 тамызында мүсінді таситын мал Мацеретода тоқтады, бұл жерді Мадонна өзі таңдаған деп есептеледі. Мұндай нәзік және сезімтал өрнек Маркеде кең таралған, осыған ұқсас мүсіндер Сант-Анджело, Кальдарола, Виссо, Пречи, Камерино және Сарнарнода сақталған. Мүсіншінің Умбриядан немесе Сиенадан екені белгісіз. 1414 жылға қарай мүсіннен керемет жазылулар тіркелді, мысалы, Анджело ди Форсиво мүсіннің алдында көзі көрді. Кішкене шіркеу (chiesetta) эк-вото сыйлықтарына толы болды, ал көптеген заттар Виссодағы Санта-Мария шіркеуіне де сыйланды. 1486 жылға қарай chiesetta Лоретоға баратын қажылық жолындағы маңызды тоқтау орнына айналды. (Шіркеу 1507 жылға дейін Лоретоны қажылық орын ретінде мойындамады). "1486 жылдың 29 сәуірінде жасалған заңды өсиеттама бойынша, белгілі Клементе ди Арбе өз орнына адал қажылық сапарды аяқтау үшін адамды жіберді және ол Ассизиде болғаннан кейін, Вальнерина аймағы арқылы, Мацеретода тоқтап, Сент-Мария-ди-Лоретоға баруын өтінді". Ғибадатхана сыйлықтар мен мұралардың иесіне айналды және жергілікті діни сенімнің ортасы болды. 1480 жылы Уссита халқына "сәуір мен қыркүйек айлары аралығында айына кем дегенде бір рет шіркеуге баруға кеңес берілді. Шіркеуге бармаған жандар 10 сольди айып төлеуге міндетті болды. Сонымен қатар, қамал иесінен бастап жұмысшыға дейін әркім месса кезінде ән шырқап, дұғаға қатысуы керек". Маңызды келушілер қажылық сапарларын ғибадатхана тасына жазылғандай бастады, "prodigiorum pompa culture populum illustres principes frequenter viros traxit ad se" және 1464 жылдың 12 тамызында "қажылардың арасында кардиналдар Марко Ровере мен Теодоро Лели болды" деп жазылған. 1503 жылы "Папа Алессандро VI қайтыс болғанда, тирандық герцог Валентино Виссо маңындағы аймақты басып алды. Умбрия епископтары, өз кезегінде, Мацеретоға қажылық сапар жасады, ал Камерино епископтары мен діни қызметкерлері біздің құдіретті патшайымымыздан жаңа Папа мен шіркеу үшін бейбітшілік тіледі". 1520 жылдың 12 тамызында "көпшілік пен әйгілі қажылардың арасында Киузи епискобы Марка Николо Бонафеде болды". 1510 жылы Мацерето Мадоннасының даңқы Камерино герцогы Джованни Мария Вараноны және оның серіктерін мүсінді Мацеретодан Камериноға көшіруге итермеледі. Алайда Виссани серіктерін Варенези өткелінде тоқтатып қалды. Соңынан болған шайқаста мүсінге қиын жөнделмейтін зақым келді. Киузи епискобы Бонафеде араласып, 1517 жылы Виссо пресвитериясына Мацерето шіркеуін жергілікті билікке беруге өтініш жасауға көмектесті. 1520 жылдары көптеген сыйлықтар түсті, сондықтан "сол шіркеудің құрылысына бірде-бір өсиеттамада ештеңе қалдырылмады" делінді. Коллегиата 1562 жылға дейін қаражатты басқарды, содан кейін заң бұзушылықтар анықталды, мысалы, "жақсы ниетпен, Мацеретодан келген 47 скуди Санта-Мария-ди-Виссода жаңа еден сатып алуға жұмсалды". Виссо Приориясына әкімшілік жауапкершілік берілді, ал олар өз кезегінде Коллегиатаға есеп берді. 1586 жылдың 26 қыркүйегінде Папа Сикст V жағдайды ресми түрде бекіткен "1583 жылдың 12 желтоқсанында Виссо шіркеу және қауым басшылары арасында жасалған келісім арқылы ресми етті. Басқа нәрселермен қатар, Мацеретода шіркеу қызметкерлерін ұстауға кеткен шығындар, олардың құқықтары мен міндеттері, Приоридің барлық шығындарға жауапкершілігі – олар сәулетшілердің бұйрықтары мен жоспарлауынсыз рұқсат ете алмады, бұны жасамаса, олар өздерінің мүліктерімен жауапты болады – барлығы қатаң ережелерге бағынды".

Қасиетті орынның сәулетшілері

1527 жылы Коллегиата және Виссо коммунасы Мастер Джан Баттиста да Биссонға ғибадатхананың жобасын тапсырды. Ол Мателикадағы Палаццо Оттони (1452) және Палаццо Пирсантиді жобалап, солардың құрылысын жүргізген. Сондай-ақ, Швейцарияның Мелиде қаласынан келген, Тодидегі Санта-Мария-делла-Консоляция шіркеуінде жұмыс істеген Филиппо Сальви де қатысты. Кейбір теориялар бойынша бастапқы дөңгелек жоба Донато Брамантеге тиесілі. Бірақ Брамэнте, Сальви және Джан Баттиста да Лугано шамамен бір уақытта Ломбардиядан қашып кетті. Фактілер бойынша, 1480 жылы Брамэнте Миланға барды, онда ол Санта-Мария-делле-Грацие шіркеуінің күмбезін салумен айналысты. "1490 жылға қарай Леонардоның эскиздерінде Брамэнтенің Киелі Петір немесе Тодидегі Санта-Мария-делла-Консоляция сияқты орталықтандырылған құрылымдар пайда болды". Симметриялық шіркеуді салудың қиындықтары шығынмен байланысты. Бас алтарьдың орналасуын шешкеннен кейін, қоңырау мұнарасын қайда орналастыру керектігі туралы сұрақ жауапсыз қалды. Брамэнтенің Темпиеттосы бұл мәселені тудырмады, себебі ол қажет емес еді; ал Киелі Петір базиликасы үшін шығын мәселе емес еді, сондықтан әр "бұрышқа" қоңырау мұнарасы жоспарланды (бұл Леонардоның көруі, суретті қараңыз). Римнен тыс шіркеудегі қоңырау мұнарасы мәселесін шебуге жасалған ең нақты әрекет – Тодидегі Санта-Мария-делла-Консоляция ғибадатханасы, ол тікелей Брамантеге жатқызылмаса да, Бруски оған қатысты сілтемелерді келтіреді. "Жалпы алғанда, оның Киелі Петірге жасаған жоспарының жеңілдетілген нұсқасы ретінде қарастырылса да, оның дизайнына Брамэнте белгілі бір деңгейде қатысқандығына дәлелдер бар. Оның дизайны Леонардо стиліне ұқсас, Брамэнте оны Миланнан алып келген. Ең бастысы, Consolazione-ның текше, барабан, күмбез және апсидтердің таза үйлесімі оның шығу тегін Леонардоның суретші ретінде дамуының негізгі бөлігі болған эскиздерінен көрсетеді (сурет). Санта-Мария-делла-Консоляция мен Мацеретодағы ғибадатхананың арасындағы байланыс сәулеттік ерекшеліктер мен мотивтерде айқын көрінеді. Тодидегідей, Мацерето ғибадатханасы орталық жоспармен салынған, сегізбұрышты барабанның ішінде грек кресі жүйесіне негізделген. Тодиде де Мацеретодағыдай орталық күмбездің астындағы кішкентай капеллаға орналастырылатын қасиетті заттар сақталған. Екі ғимаратта да жұмыс істеген сәулетші – Мастер Филиппо Сальви да Мели, ол Джан Баттиста да Луганомен бірге жұмыс істеді және 1539 жылы ғибадатхананың аркаларын аяқтау кезінде эшафолеттен құлап, мерзімінен бұрын қайтыс болғанға дейін құрылысты басқарды. Брамэнтенің ықпалы барлық жерде байқалады және ғибадатхана туралы жазған көптеген авторлар оны белгілі бір уақытта еске алады, тіпті ғимараттың брамантелік екенін айту үшін ғана. Мацеретодағы Мадонна ғибадатханасында Мальпели "Мацерето ғибадатханасына Браманте зор әсер еткен, әсіресе сәндік тербелістері ерекше болған. Сондықтан да біз бұл ескерткіштің брамантелік стильде екенін айта аламыз. Ғибадатхананың авторлығы архитектор Баттиста Луганоға тиесілі, әсіресе жалпы идеясы мен құрылымдық бөлігі үшін, ол Браманте жұмысында кездесетін минимализмнен алыстады". Ғибадатхананың сыртқы қабырғалары көбінесе әшекейленбеген. Классикалық стильдегі үш үлкен есік бар, олардың қақпалары дориялық капительдері бар бағаналармен безендірілген. Қорынттық бағаналармен әшекейленген карнизге дейін әшекейсіз ақ тас қабырғалар көтеріледі. 1566 жылы құрылысшылар жердің сыртқы күмбезді немесе қоңырау мұнарасын ұстай алмайтынын анықтаған кезде жұмыс тоқтатылды, сондықтан ғимараттың сыртқы бөлігі аяқталмады. Алайда, интерьер Санта-Мария-делла-Консоляция және Санта-Мария-делла-Лорето интерьерлеріне ұқсас. Үш ғимараттың үстінде киелі бейнеге арналған үлкен күмбез орналасқан. Санта-Мария-делла-Консоляцияда бейне жартылай дөңгелек апсидалардың бірінде орналасқан, бірақ осы шіркеудің Мацерето ғибадатханасымен сәулеттік байланысы бар. Орталық күмбезді бірдей безендірілген үлкен аркалармен байланысқан төрт негізгі бағана арқалықтайды. Аркалар розеткалары бар сандықтармен әшекейленген. Екі шіркеудің де безендірулері бірдей және бұл стиль Тоди мен Мацерето ғибадатханаларын байланыстырады, бұл туралы көптеген зерттеушілер айтады. Бұл әдісті екі жобада да жұмыс істеген Мастер Филиппо Сальви қолданған болар. Орталық Италиядағы биылғы ғасырдың екі үлкен Мария ғибадатханасы Сальвимен нақты байланыстың арқасында өзара сәйкес келеді, сонымен қатар заманның рухын да көрсетеді. Егер Донато Браманте ғибараттардың бастапқы жобаларын ұсынбаған болса да, оның екі құрылымда да бар екені күмәнсіз. Лоретодағы ғибадатханада күмбез және қасиетті орын дәстүрлі шіркеудің шығыс жағында орналасқан, ол базиликаның сопақ үлгісімен салынған. Бірақ шіркеудің негізгі бөлігіне келгенде, Санта-Касаға арналған кішкентай капеллаға келгенде, оның Мацеретодағы ғибадатханамен байланысы айқын. Құдіретті Марияның "бастапқы" үйі бірінші рет Галилеядан Далмацияға, содан кейін 1294 жылы Порто-Реканатитің лавр тоғайына көшірілді, сондықтан "Лорето" деген ат пайда болды. Шіркеу Лоретоны паломничество орыны ретінде бекітуіне және құрылыс жұмыстарын бастауына шамамен екі жүз жыл өткен соң, 1507 жылы қол жеткізілді, бұл Тоди мен Мацеретодағы ғибадатханалар салынып жатқан уақытқа жақын болды. Лоретоға көбірек қаржы келгендігі анық болғандықтан, Санта-Каса көз тартарлықтай әсем, бірақ ішкі капеллалардың безендірулері өте ұқсас және Мацеретодағы кіші шіркеу Лоретодан үлгі алған деген пікір қалыптасқан. Ақ тас және мәрмәрден жасалған қарапайым тіктөртбұрышты қабық бейнені қамтитын бастапқы ғимаратты қоршап тұрады. Лоретодағы қасиетті орынға арналған бастапқы жобаны Браманте ұсынған, бірақ одан кейін оған көп қатыспады, жұмысты ұлы медальер Джан Кристофоро Романо, Андреа Сансовино және Антонио да Сангалло кішіге тапсырды. Бұл Кеш Ренессанс архитектурасының көрнекті үлгісі, классикалық сызықтар мен мотивтердің әдемілігі мен қарапайымдығын мүсіндер мен басқа да әшекейлермен бай безендірумен үйлестіреді. Санта-Касаның негізгі дизайны Мацеретодағы кіші шіркеуде көрінеді. Карниз қарапайым грек кілтімен әшекейленген, одан төменге гүл шоқтары ілінген. Мацеретодағы бағаналар Лоретодағыларына қарағанда жеңіл және минималды болып келеді. Лоретодағы қасиетті орынның төменгі деңгейіне орналасқан пайғамбарлардың мүсіндері (Микеланджелоның Флоренциядағы Медичи қабіріндегі пайғамбарларын еске түсіретін) Мацеретода бос нишалар бар. Мүсіндер орнату жоспары болған-жоқпыны белгісіз. Санта-Касаның сыртқы қабырғалары мүсіндермен және басқа да әшекейлермен жабылған, бос орын аз, құрылысты аяқтаған үш суретші тағы бір әшекей қосуға қарсы тұра алмағандай. Нәтижесінде, бұл Мацеретоның кіші шіркеуінің нәзік қарапайымдылығына қарағанда, тым көп әшекейленген болып көрінеді. Егер Мацеретодағы ғибадатхана Лоретоға бару жолындағы ресми тоқтау орны болса, онда кіші шіркеудің құрылысы екі ғибадатхананы көрінетін байланыс арқылы байланыстырып қана қоймай, паломниктердің соңғы мақсатын еске сақтауға да септігін тигізер еді. Екі ғибадатхананың сәулеттік мотивтері мен стилі Сальвимен байланыс арқылы өзара сәйкес келеді, сонымен қатар заманның рухын да көрсетеді. Егер Донато Браманте ғибараттардың бастапқы жобаларын ұсынбаған болса да, оның екі құрылымда да бар екені күмәнсіз. Лоретодағы ғибадатханада күмбез және қасиетті орын базиликаның сопақ үлгісімен салынған дәстүрлі шіркеудің шығыс жағында орналасқан. Бірақ шіркеудің негізгі бөлігіне келгенде, Санта-Касаға арналған кішкентай капеллаға келгенде, оның Мацеретодағы ғибадатханамен байланысы айқын. Құдіретті Марияның "бастапқы" үйі бірінші рет Галилеядан Далмацияға, содан кейін 1294 жылы Порто-Реканатитің лавр тоғайына көшірілді, сондықтан "Лорето" деген ат пайда болды. Шіркеу Лоретоны паломничество орыны ретінде бекітуіне және құрылыс жұмыстарын бастауына шамамен екі жүз жыл өткен соң, 1507 жылы қол жеткізілді, бұл Тоди мен Мацеретодағы ғибадатханалар салынып жатқан уақытқа жақын болды. Лоретоға көбірек қаржы келгендігі анық болғандықтан, Санта-Каса көз тартарлықтай әсем, бірақ ішкі капеллалардың безендірулері өте ұқсас және Мацеретодағы кіші шіркеу Лоретодан үлгі алған деген пікір қалыптасқан. Ақ тас және мәрмәрден жасалған қарапайым тіктөртбұрышты қабық бейнені қамтитын бастапқы ғимаратты қоршап тұрады. Лоретодағы қасиетті орынға арналған бастапқы жобаны Браманте ұсынған, бірақ одан кейін оған көп қатыспады, жұмысты ұлы медальер Джан Кристофоро Романо, Андреа Сансовино және Антонио да Сангалло кішіге тапсырды. Бұл Кеш Ренессанс архитектурасының көрнекті үлгісі, классикалық сызықтар мен мотивтердің әдемілігі мен қарапайымдығын мүсіндермен және басқа да әшекейлермен бай безендірумен үйлестіреді. Санта-Касаның негізгі дизайны Мацеретодағы кіші шіркеуде көрінеді. Карниз қарапайым грек кілтімен әшекейленген, одан төменге гүл шоқтары ілінген. Мацеретодағы бағаналар Лоретодағыларына қарағанда жеңіл және минималды болып келеді. Лоретодағы қасиетті орынның төменгі деңгейіне орналасқан пайғамбарлардың мүсіндері (Микеланджелоның Флоренциядағы Медичи қабіріндегі пайғамбарларын еске түсіретін) Мацеретода бос нишалар бар. Мүсіндер орнату жоспары болған-жоқпыны белгісіз. Санта-Касаның сыртқы қабырғалары мүсіндермен және басқа да әшекейлермен жабылған, бос орын аз, құрылысты аяқтаған үш суретші тағы бір әшекей қосуға қарсы тұра алмағандай. Нәтижесінде, бұл Мацеретоның кіші шіркеуінің нәзік қарапайымдылығына қарағанда, тым көп әшекейленген болып көрінеді. Егер Мацеретодағы ғибадатхана Лоретоға бару жолындағы ресми тоқтау орны болса, онда кіші шіркеудің құрылысы екі ғибадатхананы көрінетін байланыс арқылы байланыстырып қана қоймай, паломниктердің соңғы мақсатын еске сақтауға да септігін тигізер еді. Екі ғибадатхананың сәулеттік мотивтері мен стилі Сальвимен байланыс арқылы өзара сәйкес келеді, сонымен қатар заманның рухын да көрсетеді.