Ресейлік суретші Марк Антокольский: өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Ресей мүсіншісі (1840–1902)

Марк Матвеевич Антокольский (Марк Матве́евич Антоко́льский; 2 қараша 1840 – 9 шілде 1902) – литвалық еврей тегінен шыққан Ресей империясының мүсіншісі.

Өмірбаян

Мордух Матисович Антокольский Литваның Вильнюс қаласында (сол кезде Ресей империясының бір бөлігі) дүниеге келген. Санкт-Петербургтегі Императорлық өнер академиясында (1862–68) оқыды. Ол алғашқыда еврей тақырыптарындағы мүсіндермен айналысты: «Жүдей тігіншісі», «Дана Натан», «Инквизицияның яһудилерге шабуылы», «Талмуд пікірталасы». 1868–1870 жылдары Марк Антокольский Берлинде тұрды. Оның «Айқын Иван» (1870) мүсінін Ресей императоры Александр II Эрмитаж үшін сатып алды. Император оның жұмысын мақұлдап, мүсіншіге академик атағын берді. Антокольский мүсіннің әлеуметтік және гуманистік идеал екеніне сенді. 1871 жылы денсаулығын жақсарту үшін Италияның курорттарына көшіп, алты жылдан кейін Парижге қоныс аударды. Антокольский әр жыл сайын жазғы демалысында туған қаласы Вильнюске оралатын. Осы жерде ол 1864 жылғы жазғы демалысында өзінің алғашқы маңызды жұмысын – «Жүдей тігіншісі» атты биік рельефін жасады. Жас мүсіншінің туындысы Петербургтегі академияда пікірталас тудырды. 1864 жылдың 28 қазанында Академия Кеңесі «Тігінші» үшін Антокольскийге Кіші күміс медальді көпшілік дауыспен беру туралы шешім қабылдады. Келесі жылы Вильнюста болғанда Антокольский тағы бір биік рельеф – «Айқыз адамды» жасады, оны кейде «Ақшасын санайтын айқыз яһуди» деп атайды. Суретші кедей отбасында дүниеге келген және әкесінің қаржылық жағдайының жақсарғанын көрді. Мүсін Антокольскийдің туған қаласына, әсіресе әкесіне деген сезімін көрсететін болған. Бұл жұмысты, сондай-ақ алғашқы мүсінді Василий Стасов оң бағалады, ол суретшінің туындыларында «жауапты шындықтың белгілерін, бұрын мүсінде ешкім ойламаған нәрселерді» байқады. 1865 жылы «Айқыз адам» биік рельефі Академияның Үлкен күміс медалімен марапатталды. Кейінгі жылдары мүсінші еврей тақырыбында жұмысын жалғастырды, ол күрделі, бірақ аяқталмаған композицияларға айналды: «Талмуд пікірталасы» (1866–1868) және «Инквизиция яһудилерге шабуыл жасайды» (1868–1869). «Инквизиция» М. Антокольскийнің студент кезіндегі еврей тақырыбындағы соңғы жұмысы болды. Өнер академиясының сараптамасы бойынша, Антокольскийге 1870 жылдың 7 сәуірінде «өнер туралы керемет білімі үшін» құрметті азамат атағы берілді. Бұл факт мұрағатқа да енгізілді. Сонымен қатар, Мордухастың Антакалнис еврей қауымының қайта қарау тізілімінен құрметті азамат атағын алғандықтан шығарылғаны туралы жазу қалды. 1871 жылы Антокольский өзінің алғашқы «орыс» мүсіні «Айқын Иванды» жасады, ол барлық өнер сарапшылары мен білушілеріне үлкен әсер етті. Император Александр II мүсінді көргенде оның қоладан жасалған көшірмесін жасауды сұрады және мүсіншіге 4000 рубль аванс берді. Павел Третьяков өзінің галереясы үшін мармардан жасалған көшірме тапсырыс берді. Алынған қаражат суретшіге жеке мәселелерін шешуге көмектесті. 1871 жылы (Вильнюста) Антокольский Вильнюс саудагерінің қызы Елена (Гена) Апатоваспен танысты. Екеуі 1872 жылдың 6 қыркүйегінде үйленді. Антокольский «Айқын Иван» үшін алған 4000 рубльді Вильнюстегі үлкен үйдің жартысын сатып алуға жұмсады, ал екінші жартысы бұрын әйеліне тиесілі болған. 1876 жылы Вильнюске бару кезінде Антокольский үйді қайта жаңартып, кеңейтті. 1876 жылдан кейін Антокольский ауру, жұмыс және Париж мен Италиядағы көрмелерге байланысты туған қаласына сирек келді, бұл оның уақытының көп бөлігін алды. Алайда суретші еврей өмірімен байланысын үзбеді. Ұлты үшін алаңдау Антокольскийді 30 жыл бұрын Вильнюста бастаған «Инквизиция яһудилерге шабуыл жасайды» жұмысына қайта оралуға итермеледі. Римде Антокольский 1872 жылы Петергоф сарайы үшін Ұлы Петрдің мүсінін, сондай-ақ Таганрог пен Архангельск үшін оның көшірмелерін жасады. 1878 жылы Антокольский өзінің көптеген туындыларын Париждегі әмбебап көрмеге қойып, Бас жүлдеге ие болды. 1880 жылы Санкт-Петербургте суретшінің жеке көрмесі өткізіліп, оған профессор атағы берілді. Антокольский сол жылы Парижге кетті және Солтүстік Италиядағы Маджоре көлінде болған кезеңдерден басқа, өмірінің соңына дейін француз астанасында тұрды. Мұнда ол «Спиноза» (1881), «Мефистофель» (1884), «Дана Ярослав» (1889), «Хроникашы Нестор» (1889) және «Ермак Тимофеевич» (1891) сияқты туындыларын жасады. Оның кішкентай мүсіндерінің бірнешеуі Иерусалимдегі Израиль мұражайының Еуропалық өнер коллекциясында сақталады. Ол сондай-ақ Вильнюсте Екатерина II-ге ескерткіш салуды жоспарлаған. Алайда, созылмалы асқазан ауруы күшейгенінен суретші 9 шілдеде (ескі күнтізбе бойынша 27 маусымда) Германияның Франкфурт қаласында қайтыс болды. Соңғы жұмысты мүсіншінің өлімінен кейін И. Гинзбург аяқтады. Ескерткіш сақталмаған. Антокольский Санкт-Петербургте жерленді. Арнайы вагоны бар пойыз Вильнюс арқылы өтті. Антокольский 1902 жылдың 18 шілдесінде (ескі күнтізбе бойынша 6 шілдеде) Санкт-Петербургтегі Преображенск зиратының яһудилер бөлігіне жерленді. Оның қабірі мен қабір тасы әлі де сол жерде, кіреберіс қақпасынан алыс емес жерде сақталып тұр, бірақ 1990 жылдарға дейін оған тиісті күтім болмаған.

Mordukh Matysovich Antokolsky was born in Vilnius (Antokol city district), Lithuania (at the time part of the Russian Empire). He studied in the Imperial Academy of Arts (1862–68) at St. Petersburg. He first began with Jewish themes, statues: "Jewish Tailor", "Nathan The Wise", "Inquisition's Attack against Jews", "The Talmudic Debate". From 1868–1870, Mark Antokolsky lived in Berlin. His statue of Ivan the Terrible (1870) was purchased for the Hermitage by Emperor Alexander II of Russia. The latter approved his work and awarded the sculptor the title of Academic. Antokolsky believed that sculpture was a social and humane ideal. In order to improve his failing health, he moved to the Italian resorts in 1871 and settled in Paris six years later. Every year Antokolsky would come back to his native town of Vilnius during his summer holidays. Namely here he created his first significant work, high relief "A Jewish Tailor", during his summer holidays of 1864. The work of the young sculptor provoked debate in the Academy in Petersburg. On 28 October 1864, the Council of the Academy decided to award Antokolski with the Small Silver Medal for the "Tailor" by the majority of votes. While in Vilnius the following year, Antokolski created another high relief "A Stingy Man," which is sometimes referred to as "A Stingy Jew Counting his Coins". The artist was born into a poor family and saw how his father's financial situation improved. The sculpture might have reflected Antokolski's feelings towards his native town of Vilnius, and firstly to his father. This work as well as the first sculpture was positively evaluated by Vasily Stasov who saw "the features of the simple truth, the things that, previously, nobody dared to think about in sculpture" in the works of the artist. In 1865, the high relief "Stingy Man" was awarded the Grand Silver Medal of the Academy. In later years the sculptor continued working on Jewish themes, which developed into complex, yet unfinished compositions: "Talmud Dispute" (1866–1868) and "Inquisition Attacks the Jews" (1868–1869). The "Inquisition" was M. Antokolski's last work on the Jewish topic in his student years. According to the review of the Art Academy, Antokolsky was granted personal name of honorary citizen "for wonderful knowledge of art" on 7 April 1870. This fact was also entered into an archival record. Moreover, an inscription remained that Morduchas was excluded from the revision register of Antakalnis Jewish community as a person awarded the name of an honorary citizen. In 1871 Antokolsky started his first "Russian" sculpture, "Ivan the Terrible", which made an enormous impression on all valuators and connoisseurs of art. When Emperor Alexander II saw the sculpture he asked to make its bronze copy and allocated the sculptor advance payment of 4,000 roubles. Pavel Tretyakov ordered a marble copy for his gallery. The funds received enabled the artist to resolve his personal problems. In 1871 (in Vilnius) Antokolski met Jelena (Gene), daughter of a rich Vilnius merchant Judelis Giršovičius Apatovas. The two married on 6 September 1872. Antokolsky used 4,000 rubles for the "Ivan the Terrible" to buy half of a big house in Vilnius, the other part of which had previously belonged to his wife. In 1876, upon his regular visits to Vilnius, Antokolsky rebuilt the house. After 1876, Antokolsky was a rare visitor to his native town due to illnesses, work, and exhibitions in Paris and Italy, which took almost all of his time. However, the artist did not break his links with Jewish life. Concern over his nation urged Antokolsky to return to his work "Inquisition Attacks the Jews", started 30 years before in Vilnius. In Rome, Antokolsky completed the statue of Peter the Great for Peterhof Palace in 1872, with its copies for Taganrog and Archangelsk. In 1878 Antokolski exhibited most of his works at the Paris Universal exposition, and received the Grand Prize. In 1880, the personal exhibition of the artist was held in Saint Petersburg, and he was given the rank of professor. Antokolsky left for Paris the same year, and stayed in the French capital until the end of his life, apart from periods on Lake Maggiore, in northern Italy. He realised here the following works: "Spinoza" (1881), "Mephistopheles" (1884), "Yaroslav the Wise" (1889), "Nestor the Chronicler" (1889) and "Yermak Timofeevich" (1891). Several of his small size sculptures are in the European Art collection of the Israel Museum, Jerusalem. He had also planned a monument to Catherine II in Vilnius. However, with the chronic stomach disease getting more severe, the artist suddenly died on 9 July (27 June according to the old calendar) in Frankfurt (Germany). The last work was completed by I. Ginzburg after the sculptor's death. The monument has not survived. Antokolski was buried in St. Petersburg. The train with a special carriage went via Vilnius. Antokolski was buried on the 18th (6th according to the old calendar) of July 1902 in the Jewish part of Preobrazhenskoye Cemetery in St. Petersburg. His grave and tombstone can still be found there, not far from the entrance gate, but were not well maintained and cared for at least up to the 1990s.