Кіріспе

Нигерияның Кадуна штатындағы қала. Нигериядағы Зария қаласы – Нигерияның Кадуна штатындағы төрт жергілікті басқару аймағында орналасқан қала. Бұл Zazzau әмірлік кеңесінің астанасы, сондай-ақ алғашқы жеті Хауса қала мемлекеттерінің бірі және штаттың маңызды қалаларының бірі. Зария қаласын құрайтын жергілікті басқару аймақтары: Зария аудандық басқаруы, Сабон Гари аудандық басқаруы, Гива аудандық басқаруы және Нигерияның Кадуна штатындағы Соба аудандық басқару аймақтары. Мұнда Нигерияның ең ірі университеті – Ахмаду Белло университеті және Федералды білім беру колледжі (F C E Зария), Нигерияның авиациялық технология колледжі, Нигерияның көлік технология институты, Нигерияның былғары және ғылым технология институты, сондай-ақ Нуху Бамалли политехникалық институты сияқты түрлі жоғары оқу орындары бар. Нигерияның авиациялық технология колледжі. Ахмед Белло университетінің Ауыл шаруашылығы факультеті, Зария. Әмір Шеху Идрис атындағы жоғары білім беру колледжі. 2006 жылғы халық санауы бойынша Зарияның халқы 736 000 адамға жуық деп есептелді. Бұл Зазау әмірінің резиденциясы.

Тарих

Бастапқыда Зазау деп аталған Зария, Хауса патшалығының астанасы болды. Адамдардың қоныстануы Заззаудың пайда болуына дейін басталды, себебі бұл аймақ, көршілес аймақтар сияқты, институционалды нарық саудасы және егін шаруашылығымен қатар, отырықшы Хауса халқының тарихына ие болды. Зария – Хауса қала-мемлекеттерінің ең оңтүстігінде орналасқан қаласы еді. Бұл Сахарадан келетін керуендер үшін сауда орталығы болған, сондай-ақ Хауса құл саудасындағы маңызды қала еді. 1450 жылдардың соңында Ислам діні Зарияға оның туысқан Хабе қалалары – Кано және Кацина арқылы келді. Исламмен бірге сауда да гүлденді, саудагерлер тұзды түйе керуендерімен алмастырып, құлдар мен астық алып сауда жасады. Қала-мемлекеттің қуаты патшайым Аминаның тұсында ең жоғары деңгейге жетті, оның әскери жорықтары Кано және Кацина патшалықтарын қамтитын тәуелді аймақты құрды. 16 ғасырдың соңында, патшайым Аминаның қайтысынан кейін, Зария Юкун патшалығының ықпалына түсіп, әрі қарай тәуелді мемлекетке айналды. 2013 жылы Зарияда Ансару тобының исламишіл ұйымына тұтқынға алынған француз азаматы қашып, қаладағы полиция бөліміне жетті. 2015 жылдың желтоқсан айында Нигерия әскері 300 шиит мұсылманды өлтіріп, олардың денелерін жаппай қабірге көмгені хабарланды. Үкімет бұл оқиғаны жоққа шығарса да, оны қырғын деп сипаттауда.

Қалалық көрініс

Қаланың ескі бөлігі, Бірнин Зазау немесе Зария қаласы деп белгілі, бастапқыда қабырғалармен және бекіністермен қоршалған еді, бірақ олардың көп бөлігі бұзылыпты. Әмірдің сарайы осы ескі қалада орналасқан. Ескі қала мен оған жақын орналасқан Тудун Вада ауданында адамдар көбінесе дәстүрлі саздан жасалған үйлерде тұрады. Бұл екі ауданда негізінен жергілікті хауса халқы қоныстанған.

Көлік және экономика

Зарияның экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына негізделген. Басты азық-түліктер – жүгері мен тары. Ақшалай дақылдарға мақта, жер жаңғағы және темекі кіреді. Зария ғана емес, айналасындағы аймақтың сауда орталығы, сонымен қатар дәстүрлі қолөнер шеберлерінің – былғары өңдеушілердің, бояушылардың, шапан тігушілердің, сондай-ақ ұсталардың, баспаханалардың және жиһаз жасаушылардың мекені. Зария Кадунадағы теміржол түйінінен солтүстікке орналасқандықтан, Лагос және Порт-Харкорт теңіз порттарына бірдей теміржолмен қатынасы бар. Алайда, Нигерияның теміржол желісінің шығыс тармағы жұмыс істемейтіндіктен, қазіргі уақытта Лагос пен Кано арасындағы теміржол ғана қолданыста. Осының салдарынан, Зария қазір Лагос пен Каноға теміржол арқылы қатынас ала алады, бірақ Порт-Харкортқа – жоқ. 1914 жылдан 1927 жылға дейін Зария Баучи жеңіл теміржолының Джостағы қалайы кен орындарына дейінгі бұрылыс станциясы болды.

Білім

Зарияда Нигерияның ең ірі және Африка құрлығындағы екінші ең ірі Ахмаду Белло университеті орналасқан. Бұл оқу орны ауыл шаруашылығы, ғылым, қаржы, медицина және құқық салаларында ерекше көзге түседі. Мектептің академиялық корпустарынан өңірдің көптеген белгілі тұлғалары өтіп, түлектерінің арасында Нигерияның бес мемлекет басшысы бар, оның ішінде қайтыс болған президент Умару Муса Яр'Адуа да бар. Зария сонымен қатар Нигерияның авиациялық технология колледжіне, химиялық технология жөніндегі ұлттық ғылыми-зерттеу институтына, Нигерия әскери қоймасына, Нигерия әскери мектебіне, Бассава казармасына және Федералды білім беру колледжіне орналасқан. Жанындағы Усаса қаласында орналасқан тарихи орта мектептердің қатарында бұрынғы Федералды әскери үкімет басшысы Якубу Говон тұратын Сент-Бартоломей мектебі және Куфена ғылым мектебі (бұрын Сент-Пол колледжі деп белгілі болған), сондай-ақ Заззау әмірі доктор Шеху Идрис құрған MAISS GIWA мектебі бар. Барева колледжі (бұрынғы Кацина орта мектебі) және Альхудахуда колледжі де қаланың танымал орта мектептері болып табылады.

Дәстүрлі мерекелер

Зария – Нигерияда жыл сайын өткізілетін мәдени дурбар фестивальдарын тойлайтын солтүстік қалалардың қатарында.

Ауа сапасы

2019 жылы Зария қаласындағы ауаның ластануын зерттеу нәтижесінде, ластану деңгейі елдік стандарттарға сәйкес келетіні анықталды.

Жерді пайдалану

Зарияның географиялық орны мен бұрынғы жер пайдалануы қаланың тарихи жер жамылуының көп бөлігі шөлейт болғанын көрсетті. 2020 жылғы зерттеуге сәйкес, 1990 жылдан 2020 жылға дейін шөлейт жер азайған, ал құрылыс нысандары 66 пайызға, жасыл жемдік жерлер 29 пайызға өскен. 2012 жылы Зария қаласының халқының 30 пайызы таза сумен қамтамасыз етілген. Жобаның кейбір жергілікті подрядчиктерімен мәселелер туындады, нәтижесінде Африкалық даму банкі төрт компанияны банк қаржыландыру жобаларына қатысудан шеттетуге мәжбүр болды. 2020 жылдың тамыз айына қарай, жүйедегі судың 60 пайызы заңсыз қосылымдар, нашар есептеу тәжірибесі және нашар техникалық қызмет көрсету салдарынан есептен шығып кеткен.

Зариядағы аудандар

Қуарбай. Қаура. Римин Цива. Тудун Вада. Мағаджия. Амару. Тудун Жукун. Қусфа. Римин Канбари. Гьялсу. Усуса. Аңгуан Данкали. Жуши. Банзазау. Нагои. Аңгуан Джума. Аңгуан Ия. Лиманчин Кона. Лиманчин Ия. Сальмандона. Албаркава. Мадака. Аңгуан Фатика. Аңгуан Кая. Филин Маллава. Кофан Дока. Кофан Кона. Кофан Галадима. Түкүр Түкүр. Аңгуан Данкали. Римин Канбари. Римин Кваква. Римин Данза.

Әкімшілік бөлімшелер

Кварбай А бөлімшесі. Кварбай Б бөлімшесі. Каура бөлімшесі. Лиманси бөлімшесі. Ангуан Фатика бөлімшесі. Тудун-Уада бөлімшесі. Түкүр-Түкүр бөлімшесі. Куфена бөлімшесі. Дютсен Абба бөлімшесі. Гьялсу бөлімшесі. Дэмбо бөлімшесі. Вучичири бөлімшесі.