Жапон қолөнерінің дәстүрлері

Кіріспе

Жапонияның қолөнер бұйымдары

Жапонияда дәстүрлі қолөнердің ұзақ тарихы мен дәстүрі бар. Дәстүрлі қолөнерге жеке адам немесе топ жасаған қолөнер бұйымдары, сондай-ақ дәстүрлі қолөнер материалдарын және/немесе технологияларын пайдаланатын тәуелсіз шеберлердің туындылары кіреді.

Тарих

Жапон қолөнері адамдар оның аралдарына қоныстанғаннан бері дамып келеді. Қолөнердің бастаулары ежелгі заманның ауылдық қолөнерінде, яғни материалдық қажеттіліктерді қанағаттандыруда жатыр. Қолөнершілер табиғи және жергілікті материалдарды пайдаланған. Дәстүрлі түрде, заттар тек көрсету үшін емес, пайдалану үшін жасалған, сондықтан қолөнер мен өнер арасындағы шекара әрдайым айқын болмаған. Қолөнердің барлық әлеуметтік топқа қажеттілігі болды және оның дизайны мен орындалуы үнемі жетілдіріліп келді. Қолөнер халықтық өнермен тығыз байланысты болды, бірақ ол көркем өнерге айналды, мысалы, ваби-саби сияқты эстетикалық мектептер пайда болды. Сондықтан қолөнершілердің шеберлігі арта түсті. Дегенмен, тауарлар тек ішкі тұтыну үшін ғана емес, кейбір уақытта студиялық қолөнермен жасалған керамика сияқты бұйымдар экспортқа шығарылып, экономиканың маңызды бір бөлігіне айналды. Аристократия үшін және түрлі будда мектептерінде діни сенімдерді тарату үшін отбасылық байланыстар мен туыстық қатынастар ерекше маңызды болды. Буддизмде "туыстық желілер" термині сутраларда қолданылатын сұйық метафорамен байланысты: білімді бір "дхарма ыдысынан" екіншісіне ауыстыру, яғни ұстаздан шәкіртке толық және дұрыс білімді беру. Сол сияқты өнер әлемінде білім мен тәжірибе беру процесі отбасылық ұрпақтың негізін құрады. Керамика, металл, лак және бамбук шеберлері үшін бұл білімді игеру әдетте бір ұрпақтан екіншісіне ұстазбен, көбінесе жас шәкірттің әкесімен ұзақ оқуды білдіреді. Бұл жүйеде (伝統) деп аталатын дәстүрлер мұғалім-оқушы қарым-қатынасы (師弟) аясында берілді. Бұл жол (道) туралы білім алу мен оқыту үшін қатаң ережелерді қамтыды. Даналық ауызша (伝承) немесе жазбаша (伝書) түрінде берілуі мүмкін. Шебердің үйінде тұрып, үй шаруасына қатысып, шәкірттер нақты оқуды бастамас бұрын ұстазды, үлкен оқушыларды және шеберхананы мұқият бақылап отырды. Оқудың соңғы кезеңдерінде де шәкірттер көбінесе жақсылықты байқау арқылы білім алды. Оқушыдан күн сайын көп еңбек талап етілді, бірақ жалақысы аз немесе мүлдем болмады. Кейбір қолөнердегі шеберлік отбасы ішінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп, нағыз династиялар құрылды. Мұндай жағдайда жеке есімнің орнына белгілі шебердің аты қолданылды. Егер еркек мұрагер болмаса, туыс немесе оқушы асырап алынып, әулетті жалғастыруға және беделді есімді иеленуге мүмкіндік берілді. Эдо дәуірінің аяқталуымен және жаңа мейдзи дәуірінің басталуымен өнеркәсіптік өндіріс енгізілді, батыс үлгілері көшіріліп, ескі заттардың орнын баса бастады. Көркем өнер деңгейінде феодалдық даймио сияқты демеушілер жергілікті қолөнершілерді бұрынғыдай қолдауға мүкіндік таппады. Жапон қолөнері бұйымдары күнделікті өмірде қолданылатын заттардың басым көзі болғанмен, заманауи өнеркәсіптік өндіріс және шетелден импорт оны экономикада ығыстырды. Дәстүрлі қолөнердің маңызы азайды және көптеген аймақтарда жоғалып кетті, өйткені талғам мен өндіріс әдістері өзгерді. Мысалы, қылыш жасау сияқты өнерлер ескірді. Жапон ғалымы Окакура Какудзо батыс өнерінің сәнді басымдылығына қарсы жазды және осы мәселеге назар аудару үшін журнал құрды. Ғасырлар бойы қолданылып келген белгілі бір қолөнерлер үнемі қауіпке ұшырап отырды, ал батыстан әкелінген жаңалықтар, мысалы, шыны жасау, дамыды. Бұл бұйымдар ұлттық қазына деп жарияланса да, оларды император үкіметінің қорғауына алу үшін біраз уақыт кетті. Дәстүрлі қолөнер мен өнерді одан әрі қорғау үшін үкімет 1890 жылы Императорлық үй шеберлерінің гильдиясын (帝室技芸員) құрды, олар Токиодағы Император сарайы және басқа да императорлық резиденциялар үшін өнер туындыларын жасауға арнайы тағайындалды. Бұл суретшілер ең танымал және беделді деп саналды және сурет салу, керамика және лак бұйымдары сияқты салаларда жұмыс істеді. Бұл демеушілік жүйе оларға белгілі бір қорғаныс ұсынғанмен, халық өнерінің шеберлері мен әйелдері осал қалды. Бұл жағдайға жауап ретінде "халық өнері" немесе "халық өнері"; 民芸; миньгей – 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдары дамыған халықтық өнер қозғалысы пайда болды, оның негізін қалаушысы Янага Соэцу (1889-1961 жж.) болды. Мингейдің философиялық тірегі "қарапайым адамдардың қолөнер өнері" (民衆的な工芸) болды. Янага Соэцу аты-жөні белгісіз қолөнершілер жасаған күнделікті қарапайым және пайдалы заттарда сұлулықты тапты. Екінші дүниежүзілік сорыс елді қиратып, қолөнерге де зиян келтірді. Үкімет жаңа бағдарлама енгізді, ол "Тірі ұлттық қазына" деп аталды, ол көркем және халық өнері деңгейіндегі қолөнершілерді (жеке және топтарда) тану және қорғау мақсатын қойды. Тізімге ену жаңа шеберлерді оқытуға қаржылық қолдаумен бірге келді, осылайша өнер формаларын сақтап қалуға мүмкіндік болды. 1950 жылы ұлттық үкімет материалдық емес мәдени мүліктерді жіктеу жүйесін енгізді, ол қолөнер техникасы тұрғысынан жоғары тарихи немесе көркемдік құндылығы бар мәдени мүліктерге берілді. Бұл термин тек жеке тұлғалар немесе топтардың иеленген адамдық дағдыларына қатысты, олар мәдени мүлікті жасаудағы маңызды элементтер болып табылады. Үкімет тағы да қадамдар жасады: мысалы, 2009 жылы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне юки цумуги енгізілді. Әкімшілік үкіметтер де жергілікті қолөнерді тану және қорғау жүйесіне ие. Үкімет бұл қадамдарды жасағанмен, жеке сектор шеберлері дәстүрге адал болуға тырысып, бірқатар қиындықтарға тап болады, сонымен қатар ескі формаларды түсіндіріп, жаңа идеяларды құрастыруға тырысады, осылайша өмірге жарасып, тұтынушыларға қажет болады. Олар сонымен қатар қартайып бара жатқан қоғамның мәселесіне де тап болады, онда білім жеткілікті жас шәкірттерге берілмейді, нәтижесінде отбасы ішіндегі дәстүрлі ұстаз-оқушы қарым-қатынасы мұрагер табылмай жабылады. Қоғамдық ережелер өзгергенімен және жеңілдегенімен, дәстүрлі патриархалық жүйе де өзгеріске ұшырауға мәжбүр болды. Бұрынғыда ең беделді қолөнерде "шебер" атағын көбінесе еркектер алып келді. Керамист Токуда Ясокичи IV әкесінің ұлдары болмағандықтан және еркек мұрагерді асырап алуға ниеті болмағандықтан, оның әкесінен кейін шеберлікке ие болған алғашқы әйел болды. Модернизация мен батыстануға қарамастан, бірқатар өнер формалары әлі де бар, олардың себебі белгілі бір дәстүрлермен байланысы болып табылады: мысалы, жапон шайының рәсімі, икебана және белгілі бір деңгейде, жекпе-жек өнері (қылыш жасау жағдайында). Жапон дәстүрлі когэй көрмесі (日本伝統工芸展) жыл сайын халыққа жол табу мақсатымен өтеді. 2015 жылы Нью-Йорктегі Өнер және Дизайн мұражайы жапон қолөнерін халықаралық аудиторияға таныстыру үшін бірқатар заманауи когэй суретшілерінің туындыларын көрсетті.

Japanese craft dates back since humans settled on its islands. Handicrafting has its roots in the rural crafts – the material goods necessities – of ancient times. Handicrafters used naturally and indigenously occurring materials. Traditionally, objects were created to be used and not just to be displayed and thus, the border between craft and art was not always very clear. Crafts were needed by all strata of society and became increasingly sophisticated in their design and execution. Craft had close ties to folk art, but developed into fine art, with a number of aesthetic schools of thought, such as wabi sabi, arising. Craftsmen and women therefore became artisans with increasing sophistication. However, wares were not just produced for domestic consumption, but at some point items such as ceramics made by studio craft were produced for export and became an important pillar of the economy. Family affiliations or bloodlines are of special importance to the aristocracy and the transmission of religious beliefs in various Buddhist schools. In Buddhism, the use of the term "bloodlines" likely relates to a liquid metaphor used in the sutras: the decantation of teachings from one "dharma vessel" to another, describing the full and correct transference of doctrine from master to disciple. Similarly, in the art world, the process of passing down knowledge and experience formed the basis of familial lineages. For ceramic, metal, lacquer, and bamboo craftsmen, this acquisition of knowledge usually involved a lengthy apprenticeship with the master of the workshop, often the father of the young disciple, from one generation to the next. In this system called (伝統), traditions were passed down within a teacher student relationship (師弟). It encompassed strict rules that had to be observed in order to enable learning and teaching of a way ( (道)). The wisdom could be taught either orally ( (伝承)), or in writing ( (伝書)). Living in the master's household and participating in household duties, apprentices carefully observed the master, senior students, and workshop before beginning any actual training. Even in the later stages of an apprenticeship it was common for a disciple to learn only through conscientious observation. Apprenticeship required hard work from the pupil almost every day in exchange for little or no pay. It was quite common that the mastery in certain crafts were passed down within the family from one generation to the next, establishing veritable dynasties. In that case the established master's name was assumed instead of the personal one. Should there be an absence of a male heir, a relative or a student could be adopted in order to continue the line and assume the prestigious name. With the end of the Edo period and the advent of the modern Meiji era, industrial production was introduced; western objects and styles were copied and started replacing the old. On the fine art level, patrons such as feudal daimyō lords were unable to support local artisans as much as they had done in the past. Although handmade Japanese craft was once the dominant source of objects used in daily life, modern era industrial production as well as importation from abroad sidelined it in the economy. Traditional craft began to wane, and disappeared in many areas, as tastes and production methods changed. Forms such as swordmaking became obsolete. Japanese scholar Okakura Kakuzō wrote against the fashionable primacy of western art and founded the periodical to draw attention to the issue. Specific crafts that had been practiced for centuries were increasingly under threat, while others that were more recent developments introduced from the west, such as glassmaking, saw a rise. Although these objects were designated as National Treasures – placing them under the protection of the imperial government – it took some time for their cultural value to be fully recognized. In order to further protect traditional craft and arts, the government, in 1890, instituted the guild of Imperial Household Artist (帝室技芸員), who were specially appointed to create works of art for the Tokyo Imperial Palace and other imperial residences. These artists were considered most famous and prestigious and worked in the areas such as painting, ceramics, and lacquerware. Although this system of patronage offered them some kind of protection, craftsmen and women on the folk art level were left exposed. One reaction to this development was the "folk arts" or "arts of the people"; 民芸; mingei – the folk art movement that developed in the late 1920s and 1930s, whose founding father was Yanagi Sōetsu (1889–1961). The philosophical pillar of mingei was "hand crafted art of ordinary people" (民衆的な工芸). Yanagi Sōetsu discovered beauty in everyday ordinary and utilitarian objects created by nameless and unknown craftspersons. The Second World War left the country devastated and as a result, craft suffered. The government introduced a new program known as Living National Treasure to recognise and protect craftspeople (individually and as groups) on the fine and folk art level. Inclusion in the list came with financial support for the training of new generations of artisans so that the art forms could continue. In 1950, the national government instituted the intangible cultural properties categorization, which is given to cultural property considered of high historical or artistic value in terms of the craft technique. The term refers exclusively to the human skill possessed by individuals or groups, which are indispensable in producing cultural property. It also took further steps: in 2009, for example, the government inscribed yūki tsumugi into the UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists. Prefectural governments, as well as those on the municipal level, also have their own system of recognising and protecting local craft Although the government has taken these steps, private sector artisans continue to face challenges trying to stay true to tradition whilst at the same time interpreting old forms and creating new ideas in order to survive and remain relevant to customers. They also face the dilemma of an ageing society wherein knowledge is not passed down to enough pupils of the younger generation, which means dentō teacher pupil relationships within families break down if a successor is not found. As societal rules changed and became more relaxed, the traditional patriarchal system has been forced to undergo changes as well. In the past, males were predominantly the holders of "master" titles in the most prestigious crafts. Ceramist Tokuda Yasokichi IV was the first female to succeed her father as a master, since he did not have any sons and was unwilling to adopt a male heir. Despite modernisation and westernisation, a number of art forms still exist, partly due to their close connection to certain traditions: examples include the Japanese tea ceremony, ikebana, and to a certain degree, martial arts (in the case of swordmaking). The Japan Traditional Kōgei Exhibition (日本伝統工芸展) takes place every year with the aim of reaching out to the public. In 2015, the Museum of Arts and Design in New York exhibited a number of modern kōgei artists in an effort to introduce Japanese craft to an international audience.

Қағаз жасау

Жапондықтар тутов ағашынан қағаз жасау өнері 6 ғасырда басталған деп саналады. Қағазды алуан түрлі түстерге бояу және оны ою-өрнектермен безендіру Хэйан сарайының басты ойларының бірі болды, ал әдемі қағазды пайдалану мен оның құндылығы кейін де сақталды, кейде заманауи өзгерістермен бірге. Дәстүрлі тәсілмен жасалған, оның өндірілген жерінің атымен аталған изумо қағазы (出雲) әсіресе фусума (сырғыма панельдер) безендіруге, суретшілердің қағаздарына және әдемі хат қағазына жоғары бағаланды. Кейбір гравюра шеберлері өздерінің логотипін қағаздарына салдырады, ал Мэйдзи кезеңінен бері тағы бір ерекше қолданыс – батыс стиліндегі мраморланған кітап қаптамалары (Токиодағы Миура шеберханасы жасаған).

Қалқалы

Клоизонне (截金) – металл қаңқаға жағылатын, содан кейін пеште күйдірілетін шыны тәрізді глазура.

Қалма немесе күміс түсті әшекейлі жапырақ

(截金) – суреттер мен будда мүсіндерін безендіруге қолданылатын әдіс, онда алтын, күміс және платина жапырақтарын геометриялық пішіндерге – сызықтарға, ромбтарға және үшбұрыштарға кесіп қолданады.