Мстислав Келдыш: Совет математигі және ғарыш бағдарламасының қайраткері

Кіріспе

Кеңес математигі және инженері (1911–1978)

Мстислав Всеволодович Келдыш (Мстисла́в Все́володович Ке́лдыш; 10 ақпан 1911 [е.с. 28 қаңтар 1911] – 24 маусым 1978) – Кеңес ғарыш бағдарламасында инженер ретінде жұмыс істеген кеңес математигі. Ол Кеңес Одағы Ғылым академиясының академигі (1946), Кеңес Одағы Ғылым академиясының президенті (1961–1975), үш мәрте Социалистік Еңбек Ері (1956, 1961, 1971) және Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі (1968) болды. Ол кеңес ғарыш бағдарламасының негізгі тұлғаларының бірі еді. КСРО-ның ғылыми ортасында Келдыш Сергей Королевке берілген «бас конструктор» атағымен салыстырылатын «бас теоретик» деп танылды.

Отбасы

Келдиш орыс дворяндық отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Михаил Фомич Келдыш (1839–1920) – әскери дәрігер, генерал шенімен зейнеткерлікке шыққан. Келдыштың анасы Наталья Келдыш (құрметті әкесі Брусилова) генерал Алексей Брусиловтың туысы болған. Келдыштың шешесінің әкесі Александр Николаевич Скворцов – Қавказ соғысында шайқасқан генерал. Келдыштың әкесі Всеволод Михайлович Келдыш (1878–1965) – азаматтық инженер, инженерлік қызмет генерал-майоры, профессор, 1918 жылдан бастап Куйбышев әскери инженерлік академиясында сабақ берген. 1944 жылы ол КСРО-ның Еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (Заслуженный деятель науки и техники СССР) атағын алған. Ол темір бетонның беріктігін есептеудің қазіргі заманғы әдістерін жасаған авторлардың бірі, сондай-ақ Мәскеу каналы мен Мәскеу метросы жобаларын жобалаған. Келдыш отбасының бірнеше мүшесі саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. 1930 жылдары Келдыштың туысы Ақ теңіз – Балтық каналы құрылысындағы еңбек лагеріне жіберілді. 1935 жылы Келдыштың анасы тұтқындалды, бірақ бірнеше аптадан кейін босатылды. Бұл халықтан алтын жинау науқанының бөлігі болды, бірақ Келдыштың әкесі отбасының барлық әшекейлерін әкелгеннен кейін, қанағаттанбаған НКВД офицері «мұның бәрін қайтарып берді». Келдыштың ағасы Михаил, Орта ғасырлық Германияны зерттеген тарихшы, 1936 жылы тұтқындалып, 1937 жылы неміс шпионы деген күдікпен атылды. 1938 жылы Келдыштың тағы бір ағасы Александр француз шпионы ретінде тұтқындалды. Александр НКВД басшылығын Николай Ежовтан Лаврентий Берияға ауыстыру кезінде репрессиялардың жеңілдеуіне байланысты аман қалды және сотта ақталды. Келдишқа ең зор әсер еткен – оның үлкен әпкесі, математик Людмила Келдыш (1904–1976), ол Келдиштің алғашқы ұстазы болған. Оның балаларының арасында Леонид Келдыш, Лебедев физикалық институтының директоры және Сергей Новиков, математик бар.

Keldysh was born to a professional family of Russian nobility. His grandfather, Mikhail Fomich Keldysh (1839–1920), was a military physician, who retired with the military rank of General. Keldysh's grandmother, Natalia Keldysh (née Brusilova), was a cousin of general Aleksei Brusilov. Keldysh's maternal grandfather, Alexander Nikolayevich Skvortsov, was a General of Infantry, and fought in the Caucasian War. Keldysh's father, Vsevolod Mikhailovich Keldysh (1878–1965), was a civil engineer, Major General of the Engineering Service, and a full professor, teaching at the Kuybyshev Military Engineering Academy from 1918. He became a Distinguished Engineering Scientist of the Soviet Union (Заслуженный деятель науки и техники СССР) in 1944. He was one of the authors of contemporary methods for calculating the strength of reinforced concrete, and a designer of the Moscow Canal and Moscow Metro projects. Several members of the Keldysh family were victims of political repressions. In the 1930s Keldysh's uncle was sent to a labor camp on the White Sea–Baltic Canal construction site. In 1935 Keldysh's mother was arrested but was released after a few weeks. It was a part of the campaign of collecting gold from the population, but after Keldysh's father brought all the jewelry the family had, the unsatisfied NKVD officer returned "all this garbage" back. Keldysh's brother Mikhail, a historian who specialized in Medieval Germany, was arrested in 1936 and executed in 1937 on suspicion of being a German spy. In 1938 another of Keldysh's brothers, Alexander, was arrested as a French spy. Alexander was spared because of the slight liberalization of the repressions during the transfer of the NKVD leadership from Nikolai Yezhov to Lavrentiy Beria, and was acquitted in the court. The strongest influence on Keldysh was his older sister, Lyudmila Keldysh (1904–1976), a mathematician and Keldysh's first teacher. Among her children are Leonid Keldysh, director of Lebedev Physical Institute and Sergei Novikov, a mathematician.

Өмірбаян

Келдыш 1911 жылы Ригада дүниеге келген. Ол төрт жаста болғанда, отбасы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мәскеуге эвакуацияланды. Кеңес Одағының алғашқы жылдарында оған әулеттік байланысы болғандықтан, Азаматтық инженерлер институтына қабылданудан бас тартты. Кейін ол Мәскеу мемлекеттік университетінің физика-математика факультетіне түсіп, бітірді. Михаил Лаврентьев пен Сергей Чаплыгин басшылығымен Орталық аэрогидродинамикалық институтында (ЦАГИ) жұмыс істеді. ЦАГИ-де жұмыс істеп жатып, ол флаттердің (ұшу кезіндегі автоматты тербелістер мен құрылымдық деформациялар) және шиммидің (ұшақтардың жерде тұрғандағы шасси алдыңғы дөңгелегіндегі автоматты тербелістер) автотербеліс әсерін түсіндірді. Бұл әсер сол кезде көптеген авиакатастрофаларға себеп болды. 1937 жылы Келдыш «Көптік айнымалылар және гармоникалық функцияларды полиномдық қатарлар арқылы көрсету» атты диссертациясын қорғап, ғылым докторы атағын алды және Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры болып тағайындалды. 1943 жылы Кеңес Одағы Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болды. 1946 жылы ол ұшақтардың автотербелісі жөніндегі еңбектері үшін алғашқы Сталин сыйлығын алды. 1943 жылы ол академияның толық мүшесі және Авиация өнеркәсібі министрлігінің 1-нші зерттеу институтының (НИИ-1) директоры болды. Ол сонымен қатар Стеклов математика институтының қолданбалы механика кафедрасын басқарды. 1966 жылы бұл кафедра қолданбалы математика институты ретінде тәуелсіз ұйымға айналды. 1978 жылы қайтыс болғаннан кейін институт оның есімімен аталып, Келдыш атындағы қолданбалы математика институты болды. 1940 жылдары Келдыш Кеңес Одағының ірі ғылыми жобаларының көпшілігіне қатысқан қолданбалы математиктер тобының жетекшісі болды. Келдыш ядролық қаруды әзірлеуге байланысты математикалық мәселелерді шешетін Есептеу бюросын құрды. Бюроға алғашқы советтік компьютерлерді жасау да жүктелді. 1947 жылы ол Коммунистік партияға мүше болды. Келдыштың басты еңбектері реактивтік қозғалтқыштар мен зымырандарға, соның ішінде үстіркілді газ динамикасына, жылу және масса алмасуға, жылудан қорғауға арналды. 1959 жылы советтік алғашқы қанатты зымыран «Буря» сәтті сынақтан өтті. 1954 жылы Келдыш, Сергей Королев және Михаил Тихонравов Жерді айналатын жасанды спутник құру туралы ұсыныс хатты Совет үкіметіне жолдады. Хат қабылданбады, ал топ американдық билік органдарына спутниктік бағдарламаларды бастауға ықпал еткен советтік газеттердегі мақалаларды жариялады. Бұл өз кезегінде 1957 жылдың қазан айында әлемдегі алғашқы спутник – «Спутник-1» ұшырылуына әкеп соқты, бұл адамзаттың ғарыш дәуірінің басталуын белгіледі. 1955 жылы Келдыш Ғылым академиясының Спутник комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Қорғаныс мәселелеріне қосқан үлесі үшін Келдыш Социалистік Еңбек Ері (1956) және Ленин сыйлығымен (1957) марапатталды. 1961 жылы Юрий Гагариннің ғарышқа алғашқы ұшуына қосқан үлесі үшін ол екінші Социалистік Еңбек Ері сыйлығын алды. 1961 жылы Келдыш Ғылым академиясының президенті болып сайланды және 14 жыл осы лауазымда болды. Сонымен қатар, ол Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі болды. Оның соңғы ғылыми еңбектері «Буран» шаттлын құруға арналды. 1962 жылы ол Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Келдыш 1978 жылдың 24 маусымында 67 жасында кенеттен қайтыс болды. Оған мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өткізіліп, оның күл-талқаны Қызыл алаңдағы Кремль қабырғасындағы некропольге жерленді.

Keldysh was born in 1911 in Riga. When he was four the family evacuated to Moscow during the First World War. In the first years of the Soviet Union he was refused entrance to an Institute of Civil Engineers because of his attachment to a noble family. Later, he managed to enter and graduate from the Physics and Mathematics department of the Moscow State University. He obtained employment at the Central Aerohydrodynamic Institute (TsAGI) under Mikhail Lavrentyev and Sergey Chaplygin. Working at TsAGI he explained the auto oscillation effects of flutter (in flight auto induced oscillations and structural deformations), and shimmy (auto oscillation in the nose wheel of aircraft undercarriages while on the ground). The effects were responsible for many aircraft catastrophes at the time. In 1937 Keldysh became Doctor of Science with his dissertation entitled Complex Variable and Harmonic Functions Representation by Polynomial Series, and was appointed a Professor of Moscow State University. In 1943 he became a Corresponding Member of the Academy of Sciences of the Soviet Union. He got his first Stalin Prize in 1946 for his works on aircraft auto oscillations. In 1943 he also became a full member of the Academy and the Director of NII 1 (Research Institute number 1) of the Department of the Aviation Industry. He also headed the Department of Applied Mechanics of the Steklov Institute of Mathematics. In 1966 this department became an independent organization as the Institute of Applied Mathematics. After his death in 1978 it is named after him to become the Keldysh Institute of Applied Mathematics. During the 1940s Keldysh became the leader of a group of applied mathematicians involved in almost all large scientific projects of the Soviet Union. Keldysh created the Calculation Bureau that carried most of the mathematical problems related to the development of nuclear weapons. The bureau is also credited with design of the first Soviet computers. In 1947 he became a member of the Communist Party. Keldysh's main efforts were devoted to jet propulsion and rockets including supersonic gas dynamics, heat and mass exchange, and heat shielding. 1959 saw successful testing of the Soviet first cruise missile Burya. In 1954 Keldysh, Sergei Korolev and Mikhail Tikhonravov submitted a letter to the Soviet Government proposing development of an artificial satellite to orbit the Earth. The letter was rejected, and the group filed exaggerated Soviet newspaper articles which influenced American authorities to start satellite programs. This in turn began the effort that culminated in the world's first satellite, Sputnik 1 in October 1957, which marked the beginning of mankind's Space Age. In 1955 Keldysh was appointed chairman of the Satellite Committee at the Academy of Science. In recognition of his contribution to the problems of defense Keldysh was awarded the Hero of Socialist Labour (1956) and the Lenin Prize (1957). In 1961 he received a second Hеrо of Socialist Labour award for his contribution to Yuri Gagarin's flight into space, the first person to orbit the Earth. In 1961 Keldysh was elected President of the Academy of Sciences and kept this position for 14 years. Concomitantly, he became a member of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union. His last scientific works were devoted to creation of the Shuttle Buran. In 1962 he was elected a member of the Supreme Soviet of the Soviet Union. Keldysh was 67 when he suddenly died on June 24, 1978. He was honoured with a state funeral and his ashes were buried in the Kremlin Wall Necropolis on Red Square.

Марапаттар мен құрметтер

Келдіш көптеген шетелдік ғылым академияларының мүшесі болды, соның ішінде Моңғолия ғылым академиясы (1961), Польша ғылым академиясы (1962), Чехословакия ғылым академиясы (1962) және Румыния ғылым академиясы (1965). Ол сондай-ақ Америка өнер және ғылым академиясының (1966), Болгария ғылым академиясының (1966), Венгрия ғылым академиясының (1970) және Эдинбург корольдік қоғамының (1968) құрметті мүшесі, Германия ғылым академиясының (1966) және Лейпцигтегі Саксония ғылым академиясының (1966) корреспондент мүшесі болды. Келдіш Сталин сыйлығымен (1942, 1946), Ленин сыйлығымен (1957) марапатталды, алты Ленин орденімен, үш басқа орденмен, көптеген медальдармен және төрт шетелдік орденмен құрметтелді. Айдағы Келдиш кратері және "Академик Мстислав Келдиш" зерттеу кемесі оның есімімен аталады. Совет астрономы Людмила Черных 1973 жылы ашқан 2186 Кельдыш кіші планетасы оның құрметіне аталды. Келдиштің туған жері – Латвияның Рига қаласындағы Плявники ауданындағы көшеге (Akadēmiķa Mstislava Keldiša iela) оның есімі берілді. 2022 жылдың 15 желтоқсанында бұл көше Брайлу Каудзишу көшесі деп қайта аталды.