Кіріспе
Әдеби жанр
Comparative history is the comparison of different societies which existed during the same time period or shared similar cultural conditions. The comparative history of societies emerged as an important specialty among intellectuals in the Enlightenment in the 18th century, as typified by Montesquieu, Voltaire, Adam Smith, and others. Sociologists and economists in the 19th century often explored comparative history, as exemplified by Alexis de Tocqueville, Karl Marx, and Max Weber. In the first half of the 20th century, a large reading public followed the comparative histories of (German) Oswald Spengler, (Russian American) Pitirim Sorokin, and (British) Arnold J. Toynbee. Since the 1950s, however, comparative history has faded from the public view, and is now the domain of specialized scholars working independently. Besides the people mentioned above, recent exemplars of comparative history include American historians Herbert E. Bolton and Carroll Quigley, and British historian Geoffrey Barraclough. Several sociologists are also prominent in this field, including Barrington Moore, S. N. Eisenstadt, Seymour Martin Lipset, Charles Tilly, Stephen O. Murray, and Michael Mann. Historians generally accept the comparison of particular institutions (banking, women's rights, ethnic identities) in different societies, but since the hostile reaction to Toynbee in the 1950s, generally do not pay much attention to sweeping comparative studies that cover wide swaths of the world over many centuries.
Салыстырмалы тарих – бір уақытта өмір сүрген немесе ұқсас мәдени жағдайларды бөліскен әртүрлі қоғамдарды салыстыру. Қоғамдардың салыстырмалы тарихы 18 ғасырда Монтескье, Вольтер, Адам Смит және басқалардың еңбектерінде көрініс тапқан Ағарту дәуіріндегі зиялылардың маңызды саласы ретінде қалыптасты. 19 ғасырдағы социологтар мен экономистер де жиі салыстырмалы тарихты зерттеді, мысалы, Алексис де Токвиль, Карл Маркс және Макс Вебер. 20 ғасырдың бірінші жартысында көптеген оқырмандар (неміс) Освальд Шпенглер, (орыс-американдық) Питирим Сорокин және (британдық) Арнольд Дж. Тойнбидің салыстырмалы тарихтарын қызығушылықпен оқыды. Алайда, 1950 жылдан бері салыстырмалы тарих көпшілік назарынан тыс қалды және қазір тәуелсіз жұмыс істейтін мамандандырылған ғалымдардың ғылыми саласына айналды. Жоғарыда аталғандардан басқа, салыстырмалы тарихтың заманауи үлгілеріне американдық тарихшылар Герберт Болтон мен Кэрролл Куигли, сондай-ақ британдық тарихшы Джеффри Барраклоу жатады. Осы салада Баррингтон Мур, С.Н. Эйзенштадт, Сеймур Мартин Липсет, Чарльз Тилли, Стивен О. Мюррей және Майкл Манн сияқты бірнеше әлеуметтанушылар да белгілі. Тарихшылар әртүрлі қоғамдардағы нақты институттарды (банктік жүйе, әйелдер құқықтары, этникалық идентификация) салыстыруға келіседі, бірақ 1950 жылдары Тойнбиге жасалған сыннан кейін, әдетте, көптеген ғасырлар бойы әлемнің кең аумақтарын қамтитын ауқымды салыстырмалы зерттеулерге көп көңіл бөлмейді.
Comparative history is the comparison of different societies which existed during the same time period or shared similar cultural conditions. The comparative history of societies emerged as an important specialty among intellectuals in the Enlightenment in the 18th century, as typified by Montesquieu, Voltaire, Adam Smith, and others. Sociologists and economists in the 19th century often explored comparative history, as exemplified by Alexis de Tocqueville, Karl Marx, and Max Weber. In the first half of the 20th century, a large reading public followed the comparative histories of (German) Oswald Spengler, (Russian American) Pitirim Sorokin, and (British) Arnold J. Toynbee. Since the 1950s, however, comparative history has faded from the public view, and is now the domain of specialized scholars working independently. Besides the people mentioned above, recent exemplars of comparative history include American historians Herbert E. Bolton and Carroll Quigley, and British historian Geoffrey Barraclough. Several sociologists are also prominent in this field, including Barrington Moore, S. N. Eisenstadt, Seymour Martin Lipset, Charles Tilly, Stephen O. Murray, and Michael Mann. Historians generally accept the comparison of particular institutions (banking, women's rights, ethnic identities) in different societies, but since the hostile reaction to Toynbee in the 1950s, generally do not pay much attention to sweeping comparative studies that cover wide swaths of the world over many centuries.
Рим және Хан империяларының салыстырмалы зерттеулері
Ежелгі Қытай және Рим империялары, соғысқан мемлекеттерден жалпыға әлемдік империяларға дейінгі бірдей уақыттағы және ұқсас дамуларымен жиі салыстырылады.
Атлантика тарихы
Атлантика тарихы – ерте замана кезеңінде Атлантика әлемін зерттейді. Оның негізінде 16 ғасырда Еуропаның Жаңа әлеммен тұрақты байланыс орнатуынан кейін, Атлант мұхитының жағасында орналасқан Америка, Еуропа және Африка континенттері өңірлік жүйе немесе экономикалық және мәдени алмасудың ортақ айманы құрады, оны тұтас зерттеуге болады деген идея жатыр. Оның тақырыбы – Еуропа (әсіресе Ұлыбритания мен Франция) мен Жаңа әлем колониялары арасындағы күрделі өзара әрекеттесу. Ол Атлантиканың екі жағында салыстырмалы түрде қарастырылатын демографиялық, әлеуметтік, экономикалық, саяси, құқықтық, әскери, интеллектуалдық және діни мәселелердің кең ауқымын қамтиды. Діни жаңарулар Ұлыбритания мен Германияда, сондай-ақ Америка колонияларындағы Бірінші Ұлы Оянумен ерекшеленді. Көші-қон және нәсіл/құлдық маңызды тақырыптар болып табылады. Бұл салыстырмалы түрде жаңа сала болғанымен, ол 18 ғасырда Солтүстік және Оңтүстік Америка, Еуропа және Африкадағы идеялар, отаршылдық, құлдық, экономикалық тарих және саяси төңкерістерге қатысты салыстырмалы тарихты зерттеуге көптеген зерттеулерді серпіліс берді.
Жаңғырту үлгілері
XIX ғасырдың соңындағы неміс және француз социологтарынан бастап, модернизация модельдері дәстүрлі қоғамнан заманауи және тіпті постмодерн қоғамға өтудің тізбегін көрсету үшін әзірленді. Бұл зерттеулер 1960 жылдары ерекше өркендеді, Принстон университеті Қытай, Жапония, Ресей және басқа да елдердегі модернизация процесін салыстыратын семинарлар ұйымдастырды. Модернизация теориясы мен тарихы, Қытай сияқты қарқынды дамуға ұмтылған елдер үшін нақты нұсқаулық ретінде қолданылды. Шындығында, модернизация Қытайда әлемдік тарихты зерттеу үшін ең тиімді ая ретінде ұсынылды, себебі кеш дамыған елдердің бірі ретінде, "Қытайдың модернизациясы басқа елдердің тәжірибесі мен сабақтарына сүйенуі керек".
Салыстырмалы саясат
Салыстырмалы тарих саласы көбінесе салыстырмалы саясат деп аталатын саяси ғылымның бір тармағымен байланысты. Оған "ұлттар арқылы" тарих және кейде халықаралық тарих та жатады.
Азшылықтардың салыстырмалы тарихы
Мордехай Закен 19 және 20 ғасырлардағы қарым-қатынастары тұрғысынан Курдистанның мұсылман емес екі азшылық тобын – еврейлер мен ассириялық христиандарды – мұсылман билеушілерімен және тайпа басшыларымен салыстырды. Оның салыстырмалы зерттеуі Курдистан мен оның төңірегіндегі билеуші элиталармен қарым-қатынастағы азшылықтардың мәртебесін және олардың арасындағы байланысты айқын көрсетті. Оның докторлық диссертациясы және оның негізінде жазылған кітабы кеңінен таралды және Курдистан мен оның айналасындағы жергілікті тілдерге аударылды.
Әскери тарих
Әскери тарихшылар әр түрлі елдердің әскерлерінің ұйымдастырылуын, тактикалық және стратегиялық идеяларын, басшылығын және ұлттық қолдауын жиі салыстырып келеді. Тарихшылар, одан әрі тереңдеп, соғыстар мен генералдардан асып, салыстырмалы талдау жүргізу қажеттігін баса көрсетті.
Құлдық
Құлдық институтын салыстырмалы түрде зерттеу, ежелгі дүниеден 19 ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды және 1960 жылдардан бері көптеген тарихшылардың назарын аударды.
Экономика
Соңғы жылдары экономикалық тарихтың көп бөлігі модельдеумен айналысатын экономистердің жұмысына негіделген, олар кейде салыстырмалы деректерді талдауға қызығушылық танытады. Тарихшылар 2009 жылы Кеннет Померанц көтерген "Ұлы ажырым" пікірталасы бойынша көп жұмыс істеді. Пікір қақтығысының мәні – 1700 жылдан кейін Еуропаның қарқынды дамуына қарсы Азияның даму баяулауының себептерін анықтауда. Еуропадағы саудагерлік гильдияларды салыстыру сияқты зерттеулерде дәстүрлі әдістемелер эконометриямен үйлестірілді.
Санаттық әдістер
Сорокиннің еңбектерінен бері салыстырмалы тарих саласындағы ғалымдар, әсіресе әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар, бірнеше қоғамды әртүрлі өлшемдер бойынша салыстыру үшін сандық және статистикалық деректерді жиі пайдаланады. Математикалық динамикалық модельдерді жасауға да әрекеттер жасалды, бірақ олар кеңінен салыстырмалы тарихтың негізгі ағымына енбеді.
Тарихнама
Барраклау, Джеффри. Тарихтағы негізгі үрдістер; Холмс және Мейер, 1979 онлайн нұсқасы.
Коэн, Дебора және Маура О'Коннор; Салыстыру және тарих: Еуропа ұлттық перспективада. Routledge, 2004 онлайн басылымы.
Купер, Фредерик. "Раса, идеология және салыстырмалы тарихтың қауіптері", American Historical Review, 101:4 (қазан 1996), 1122–1138. JSTOR
Деттиен, Марсель. Салыстыруға келмейтін нәрсені салыстыру. Stanford University Press, 2008.
Фредериксон, Джордж М. "Ерекшеліктен өзгергіштікке: Ұлттық салыстырмалы тарихтың соңғы дамулары". Journal of American History, 82:2 (қыркүйек 1995), 587–604. JSTOR
Гуарнери, Карл. "К. Ванн Вудвордтың «Америка тарихына салыстырмалы көзқарас» еңбегін қайта қарастыру". Reviews in American History, 23-том, 3-саны, қыркүйек 1995, 552–563 беттер.
Халперин, Чарльз Дж. және басқалар. "AHR Форумы: Теория мен практикадағы салыстырмалы тарих: талқылау". American Historical Review, 87:1 (ақпан 1982), 123–143. JSTOR
Хаупт, Хайнц Герхард. "Салыстырмалы тарих", Neil J. Smelser және басқалар. ред. Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарының халықаралық энциклопедиясы (2001) 4:2397–2403.
Хилл, Алетт Олин және Бойд Х. Хилл. "AHR Форумы: Марк Блох және салыстырмалы тарих". The American Historical Review, 85:4 (қазан 1980), 828–846. JSTOR
Хрох, Мирослав. Қазіргі Еуропа тарихындағы салыстырмалы зерттеулер. Ashgate Variorum, 2007.
Ирие, Акире. "Тарихтың халықаралық деңгейдегі зерттелуі". American Historical Review, 94-том, 1-саны (ақпан 1989), 1–10 беттер. JSTOR
Мазлиш, Брюс. Әлемдік тарихты тұжырымдау. Westview Press, 1993.
МакГерр, Майкл. "Жаңа трансұлттық тарихтың құны". American Historical Review, 96:4 (қазан 1991), 1056–1067. JSTOR
Магнаги, Рассел М. Герберт Э. Болтон және Америка тарихнамасы. Greenwood Press, 1998 онлайн басылымы.
Меритт, Ричард Л. және Стайн Роккан, редакторлар. Ұлттарды салыстыру: Ұлттық зерттеулерде сандық деректерді пайдалану. Yale University Press, 1966.
Рюсен, Йорн. "Мәдениеттер аралық салыстырмалы тарихнаманың кейбір теориялық тәсілдері". History and Theory, 35:4 (желтоқсан 1996), 5–22.
Скокпол, Теда және Маргарет Сомерс. "Макроәлеуметтік зерттеулерде салыстырмалы тарихты пайдалану". Comparative Studies in Society and History, 22#2 (1980), 174–197 беттер.
Столер, Энн Л. "Жауапкершілік және нәзік байланыстар: Солтүстік Америка тарихындағы салыстыру саясаты және (пост)отарлық зерттеулер". Journal of American History (желтоқсан 2001), 831–864. JSTOR
Типс, Дин. "Модернизация теориясы және қоғамдарды салыстырмалы зерттеу: сынды көзқарас". Comparative Studies in Society and History, 15:2 (1973), 199–226.
Велскопп, Томас. Салыстырмалы тарих. European History Online, Mainz: Institute of European History, 2010. Қол жеткізу күні: 14 маусым 2012.
Cohen, Deborah and Maura O'Connor; Comparison and History: Europe in Cross National Perspective. Routledge, 2004 online edition
Cooper, Frederick. "Race, Ideology, and the Perils of Comparative History," American Historical Review, 101:4 (October 1996), 1122–1138. in JSTOR
Detienne, Marcel. Comparing the Incomparable Stanford University Press (2008)
Frederickson, George M. "From Exceptionalism to Variability: Recent Developments in Cross National Comparative History." Journal of American History 82:2 (September 1995), 587–604. in JSTOR
Guarneri, Carl. "Reconsidering C. Vann Woodward's The Comparative Approach to American History," Reviews in American History, Volume 23, Number 3, September 1995, pp. 552 563
Halperin, Charles J. et al. "AHR Forum: Comparative History in Theory and Practice: A Discussion." American Historical Review, 87:1 (February 1982), 123–143. in JSTOR
Haupt, Heinz Gerhard. "Comparative History," in Neil J. Smelser et al. eds. International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences (2001) 4:2397–2403. Hill, Alette Olin and Boyd H. Hill. "AHR Forum: Marc Bloch and Comparative History." The American Historical Review 85:4 (October 1980), 828–846. in JSTOR
Hroch, Miroslav. Comparative Studies in Modern European History Ashgate Variorum 2007
Iriye, Akire. "The Internationalization of History," American Historical Review Vol. 94, No. 1 (Feb., 1989), pp. 1–10 in JSTOR
Mazlish, Bruce. Conceptualizing Global History. Westview Press, 1993. McGerr, Michael. "The Price of the 'New Transnational History.'" American Historical Review 96:4 (October 1991), 1056–1067. in JSTOR
Magnaghi; Russell M. Herbert E. Bolton and the Historiography of the Americas Greenwood Press, 1998 online edition
Meritt, Richard L. and Stein Rokkan, editors. Comparing Nations: The Use of Quantitative Data in Cross National Research. Yale University Press, 1966. Rusen, Jorn. "Some Theoretical Approaches to Intercultural Comparative Historiography." History and Theory 35:4 (December 1996), 5–22. Skocpol, Theda, and Margaret Somers. "The uses of comparative history in macrosocial inquiry." Comparative studies in society and history (1980) 22#2 pp: 174–197. Stoler, Ann L. "Tense and Tender Ties: The Politics of Comparison in North American History and (Post) Colonial Studies." Journal of American History (Dec 2001), 831–864. in JSTOR
Tipps, Dean. "Modernization Theory and the Comparative Study of Societies: A Critical Perspective." Comparative Studies in Society and History 15:2 (1973), 199–226. Welskopp, Thomas: Comparative History, European History Online, Mainz: Institute of European History, 2010, retrieved: June 14, 2012.
Салыстырмалы және әлемдік тарих
Бейли, К. А. Қазіргі заман әлемінің тууы, 1780–1914 (2003)
Блэк, Сирил Эдвин. Жаңғыру динамикасы: салыстырмалы тарих бойынша зерттеу (Harper & Row, 1966)
Дойл, Майкл У. Империялар. Корнелл университетінің баспасы. 1986 ж. онлайн нұсқасы
Эйзенштадт, С. Н. Империялардың саяси жүйелері (1968)
Гомбрих, Эрнст. "Әлем тарихының қысқаша шолуы" (1936 және 1995)
Кеннеди, Пол. Ұлы державалардың өрлеуі мен құлдырауы: 1500–2000 жылдар аралығындағы экономикалық өзгерістер мен әскери қақтығыстар (Random House, 1987)
Клоостер, Вим. Атлантикалық әлемдегі төңкерістер: салыстырмалы тарих (2009)
Либерман, Виктор. Ерекше параллельдер: 2-том, Материк айналары: Еуропа, Жапония, Қытай, Оңтүстік Азия және аралдар: Оңтүстік-Шығыс Азия жаһандық контексте, шамамен 800–1830 (2009)
Манн, Майкл. Әлеуметтік биліктің бастаулары (1993)
МакНилл, Уильям Х. "Батыстың өрлеуі: Адамзат қоғамының тарихы" (1963)
Остерхаммель, Юрген. Әлемнің өзгеруі: ХІХ ғасырдың жаһандық тарихы (2014)
Палмер, Роберт Р. Демократиялық революция дәуірі: Еуропа мен Американың саяси тарихы, 1760–1800 (2 том, 1966)
Розенберг, Эмили және басқалар, ред. "Әлемнің байланысы: 1870–1945" (2012)
Смит, С. А. Революция және Ресей мен Қытай халықтары: салыстырмалы тарих (2009)
Сорокин, Питирим А. Дағдарыс заманының әлеуметтік философиясы. 1950 ж. онлайн нұсқасы
Сорокин, Питирим А. Әлеуметтік және мәдени динамика (4 том, 1932; 1 томдық басылым, 1959)
Шпенглер, Освальд. Батыстың құлдырауы. 2 том (1918)
Тилли, Чарльз. Үлкен құрылымдар, ірі процестер, алып салыстырулар. Рассел Сейдж қоры, 1984 ж.
Тойнби, Арнольд Дж. Тарихты зерттеу. 12 том (1934–1961); (2 томдық қысқартылған нұсқасы, 1957) онлайн қысқартылған нұсқасы, 1-6 томдары
Воегелин, Эрик. Рет және тарих. 5 том (1956–1975)
Вудвард, К. Ванн, ред. Америка тарихын салыстыру тәсілі (1968)
Black, Cyril Edwin. The dynamics of modernization: a study in comparative history (Harper & Row, 1966)
Doyle, Michael W. Empires. Cornell University Press. 1986. online edition
Eisenstadt, S. N. The Political Systems of Empires (1968),
Gombrich, Ernst. "A Little History of the World" (1936 & 1995)
Kennedy, Paul. The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 (Random House, 1987)
Klooster, Wim. Revolutions in the Atlantic World: A Comparative History (2009)
Lieberman, Victor. Strange Parallels: Volume 2, Mainland Mirrors: Europe, Japan, China, South Asia, and the Islands: Southeast Asia in Global Context, c.800 1830 (2009)
Mann, Michael. The sources of social power (1993)
McNeill, William H. "The Rise of the West: A History the Human Community" (1963)
Osterhammel, Jürgen. The Transformation of the World: A Global History of the Nineteenth Century (2014)
Palmer, Robert R. Age of the Democratic Revolution: A Political History of Europe and America, 1760 1800 (2 vol 1966)
Rosenberg, Emily, et al. eds. A World Connecting: 1870 1945 (2012)
Smith, S. A. Revolution and the People in Russia and China: A Comparative History (2009)
Sorokin; Pitirim A. Social Philosophies of an Age of Crisis. 1950 online edition
Sorokin; Pitirim A. Social and Cultural Dynamics (4 vol 1932; one vol. edn., 1959). Spengler; Oswald. The decline of the West 2 vol (1918)
Tilly, Charles. Big Structures, Large Processes, Huge Comparisons. Russell Sage Foundation, 1984. Toynbee, Arnold J. A Study Of History 12 vol (1934–61); (2 vol abridgment 1957) online abridged version v. 1 6
Voegelin, Eric. Order and History, 5 vol (1956–75)
Woodward, C. Vann, ed. The Comparative Approach to American History (1968)