Кіріспе

Американдық романист, әңгімеші, ақын және драматург (1914 – 2009)

Джеймс Отис Пурди (17 шілде 1914 – 13 наурыз 2009) – американдық романист, әңгімеші, ақын және драматург. 1956 жылы алғашқы туындысы жарық көргеннен бастап оннан астам роман, көптеген өлеңдер, әңгімелер мен пьесалар жинақтары жарыққа шықты. Оның шығармалары 30-дан астам тілге аударылған. 2013 жылы оның қысқа әңгімелері «Джеймс Пурдидің толық әңгімелер жинағы» деген жинаққа біріктірілді. Оны Эдвард Альби, Джеймс М. Кейн, Лилиан Хеллман, Фрэнсис Кинг, Марианна Мур, Дороти Паркер, Эдит Ситвелл, Терри Саузерн, Гор Видал (Пурдиді «нағыз американдық гений» деп сипаттаған), Джонатан Франзен («Алысқа қарай» кітабында оны «Американың ең бағаланбаған және аз оқылған жазушыларының бірі» деп атаған), А.Н. Уилсон, сондай-ақ Джейн Боулз және Пол Боулз мақтап жазды. Пурди 1993 жылы Америка өнер және әдебиет академиясының Мортон Доувен Забель сыйлығына ие болды және 1985 жылы «Даңқ жолымен» (1984) романы үшін PEN/Фолкнер сыйлығына ұсынылды. Бұған қоса, ол екі рет Гуггенхайм стипендиясын (1958 және 1962) және Форд қорынан (1961), Рокфеллер қорынан гранттар алды. Ол аудармашы ретінде жұмыс істеді және АҚШ Ақпарат агенттігімен бірге Еуропа бойынша лекциялар оқыды.

Ерте өмір, білім және алғашқы мансап

Пурди 1914 жылы Огайо штатының Хиксвилл қаласында дүниеге келді. Бес жасында отбасымен Огайо штатының Финдлей қаласына көшіп келді. Пурдидің ата-анасы 1930 жылы ажырасып, әкесінің инвестициялары сәтсіз аяқталғаннан кейін ұзаққа созылған аяусыз ажырысу процесінен өтті. Оның анасы содан кейін Финдлейдегі үйлерін пансионатқа айналдырып, оның иесі болды. Пурди 1935 жылы Боулинг Грин мемлекеттік колледжінде француз тілінен бакалавр дәрежесін алды және Батыс Вирджиниядағы Гринбриер әскери мектебінде француз тілін оқытты. Кейін Чикаго университетінде оқып, 1937 жылы ағылшын тілінен магистр дәрежесін алды. Армияда қызметтен кейін Чикаго университетінде испан тілін оқыды (1944–45 жылдары). Ол «Богемия суретшілерінің патшайымы» деген лақап атымен белгілі болды. Оның кең ауқымды туындыларына Аберкромбимен және оның жасырын салонымен (тамырлары Гертруда Стайнның салонында) тығыз байланысынан шабыттанған көптеген жұмыстар кіреді. 1930 жылдары Пурди Аберкромбидің ең жақын достарының бірі болды. Бұл американдық шығармашылық ортаның төрінде болашақта джаздың ұлылары: Перси Хит, Сонни Роллинс, Эррол Гарнер, Диззи Гиллеспи, Чарли Паркер, Макс Роуч, Майлз Дэвис және Сара Вон жиналды. Пурди осы ұлылармен (көп жағдайда Аберкромби пианинода ойнағанда) бибоп пен джазды импровизациялаған түнгі және демалыс күндері өтетін жиындарға қатысты. Концерттер оған терең әсер етті. «Аберкромбидің үйінде жиі тұратын джаз әншілері мен музыканттары арқылы жас Пурди афроамерикандық музыка мен мәдениет туралы жан-жақты білім алды». Шындығында, Пурдидің туындыларындағы қара нәсілді тұлғалардың көптігі сыншылардың назарынан тыс қалды, өйткені олар өте жақсы үйлесім тапқан. Оның жас кезінде Киелі кітаптың «Король Джеймс» нұсқасындағы «Ескі өсиетті» және Уильям Шекспирдің «Толық шығармаларын» зерттеуі де маңызды болды. Бәрі Пурдидің жазушы болуына ықпал етті. Чикагодағы жылдары Пурди Аберкромбидің «қираған» особнягінде Modern Jazz Quartet мүшелерімен бірге тұрды. Бұл джаз музыканттарының қарапайым өмірден бастап тудырған музыкасы мен өмірі Пурдиге өзінің американдық шағын қалалық тіл үлгісін және кедейлік пен тоқырау әлемін пайдалана отырып, әдебиетте ерекше жеке дауысты жасай алатынын түсінуге көмектесті. Аберкромби мен оның «шеңберінен» шыққандар сурет салуда да сондай әрекет жасады. Олар «біздің музыкамыздың мәнін алып, оны басқа формаға ауыстырды», – деді оның досы және әріптесі Диззи Гиллеспи. Карл Прибе, Джулия Текла және Джон Уайльд оған американдық «магиялық реализмнің» өзіндік нұсқасын жасау үшін қолданатын бейнелеудің штрихтерін дамытуға көмектесті.

Жазу

Чикаголық джаз сахнасының ықпалы мен «Жаңа негрлік ренессанс» тәжірибесі оның барлық ерте жұмыстарында көрінеді. Ол «Кеш» атты қысқа әңгімесінен басталады, ол алдымен жеке жинақта жарияланды, «Мені дұрыс атыммен шақырма» және содан кейін «Қараңғылық түсі» жинағында («Ешқашан үйге қайтып келмейтін, Музыкалық қорапта тенор саксофон ойнаған және шашын түзуге түзеген») жарық көрді, содан кейін «63 Арман сарайы» (63-ші көше Чикаго джаз сахнасының ортасы) новелласы, одан кейін «Балалардың бәрі», «Кабот Райт басталады» және «Эустас Чишолм және жұмыстары». Тіпті Огайодағы шағын қалалық «Жақын туыс» романы да үйіне қайтып келмейтін бала туралы әңгіменің эхосын қамтиды. «Кеш» оның жазушы болып қалыптасуына әкелген маңызды туынды болды. Оның соңғы романы «Тасты арал даңғылының Гертрудасы» суретші Аберкромби және оның суретшілер тобындағы басқаларын еске түсіреді. «Тар бөлмелер» (1977) – бұл, бастапқы деңгейде, 25 жыл бұрынғы Венделл Уилкоксқа, Аберкромби шеңберіндегі сәтсіз жазушыға қарап, жеке хабарлама. Бір кезде сәтті болған Уилкокс, Пурди коммерциялық жарияланымды бастаған сәтте жазуын тоқтатты. Чикаго мен Нью-Йоркте джаз үнемі маңызды болды. Нью-Йоркке көшкеннен кейін көп ұзамай Карл Ван Вехтен және Гарлем Ренессансы оның туындыларына көзқарас ұсынды. «Мен Илайджа Траш», «Жұлдыздармен бірге» және «Тұрғындар киетін киімдер» комикстері осы көріністің Нью-Йорктегі көрінісі болып табылады. Аберкромби жас студентті өзінің ортасындағы Мириам Бомбергер Андреас және өнеркәсіпші, әдеби эссеші Осборн Андреаспен таныстырды, екеуі де Пурдидің өмірі мен туындыларында маңызды рөл атқарды. Оның алғашқы кітабы «Мені дұрыс атыммен шақырма және басқа да әңгімелер» Осборн Андреас қорымен жеке басылым түрінде жарық көрді. Басты әңгіме Андреастың әйелі Мириамға негізделген. Оның алғашқы бес кітабы, «Жақын туыс» кітабын қоспағанда, Мириам мен Осборн Андреаспен байланысынан туды. Оның американдық сиқырлы реализмінің өзінің дамитын стилін көрсеткен алғашқы романы Дороти Паркер және басқа да көрнекті әдеби тұлғалар тарапынан жоғары бағаланды. Ол ондаған жылдар бойы көптеген американдық колледждер мен университеттердегі американдық әдебиет курсының негізгі бөлігі болды. Егер Аберкромби мен Андреастар Пурдиді жазушы болуға ынталандырған болса, онда Эдит Ситвелл оны танымал етті. «Мені дұрыс атыммен шақырма және басқа да әңгімелер» жеке басылымын алған кезде, ол «Кеш» әңгімесінен тек қара нәсілді жазушы жаза алатынына сенімді болды. Ол Пурдиден оның туындыларының қосымша үлгілерін сұрағаннан кейін, Пурди оған жаңадан жарық көрген «63: Арман сарайы» жеке басылымын жіберді. Гомосексуалдар (қалыпты қоғамнан тыс өмір сүретіндер) – «қалыпты» қабылдау шеңберінен тыс деп қаралатын кез келген адам. Оның соңғы әңгімесі «Аделин», 92 жасында жазылған, трансгендерлерді қабылдау туралы әңгіме. Оның ерте туындыларының көпшілігі өте кедейлік жағдайда, шағын қалалық ортада, американдық тілдің ерекшелігінде жазылған. Оның бағалауының басында Ситвелл оның нәсілді тікелей атамай-ақ қара нәсілділердің тәжірибесін жазып отырғанын сезінді. Пурдидің американдық қара нәсілділердің тәжірибесімен байланысы оны суретші ретінде түсіну үшін маңызды. Аберкромбимен бірге бастағаннан кейін Ван Вехтен оны Нью-Йоркке келген кезде қабылдап, өзінің маңызды Нью-Йорк қаласының қара нәсілді суретшілер, боксшылар мен белсенділер тобымен таныстырды. Лэнгстон Хьюз Пурдиді жергілікті тілді қолданғаны үшін «соңғы [n word] жазушысы» деп мақтады. Ол американдық тілдің әртүрлі түрлерінің шебері ретінде де танылды. Қазіргі еуропа тілдерін білген Пурди латын және көне грек тілдерін де білген. Оның «Жалғақ қабірде» романында көптеген басқалары сияқты классикалық сілтемелер бар. Оның соңғы романы «Тасты арал даңғылының Гертрудасы» Деметрдің қызы Персефонаны іздеп, Аидқа түскен оқиғасын еске салады. Оның беделін құлатқан романдары, мысалы, «Эустас Чишолм және жұмыстары» және «Тар бөлмелер», Еврипидтің «Бакаи» кітабында баяндалған Дионис психологиясын қазіргі заманда қайталайды. Оның жұмысының сыртқы пішіні шынайы, ал терең және жасырын ішкі бөлігі мифтік, архетипілік ізді ашады. Оның үлкен жасы айқын; оның тарихы классикалық және Ескі Келісімде анық тамырланған. Осылайша оның жұмысы өте американдық болуы мүмкін, бірақ оны осы әдебиеттермен таныс батыс оқырманы бағалай алады. Пурди өзінің қысқартылған диалог құрылымымен заманауи болды. Кейінірек Дэвид Мамет, Гарольд Пинтер және Сэмюэл Бекет (сонымен қатар оның жанкүйері) сияқты жазушылар қазіргі заманғы аудиторияның өте ерекше назар аудару қабілетіне ие болған бұл «тазартылған» стильдегі туындыларды қабылдауға жол ашты. Оның 1940-жылдар мен 1930-жылдардағы ерте әңгімелері, олардың қысқалығына байланысты, сол кезде тіпті қысқа әңгімелер деп есептелмеді. Қазір осы қысқалықта толық және бай тәжірибені білдіру, Ситвелл «форманың миы» деп атады. Гор Видал оның кеңінен танылуына кедері келтірген бір кедерісі – оның «гей» деп белгіленген және жарияланған туындыларын оның басқа туындыларымен, әсіресе оның ата-бабаларына негізделген Фаulknerлік романдарымен үйлестіру мүмкін емес екендігі болды. Бүгінгі күні де, Видал айтқандай, бұл мәселені шешу қажет. Ситвелл оның «үлкен әртүрлілікке» ие екенін мойындаған.

Ең озық

Бастапқыда оның туындылары американдық цензура шегінде болды. АҚШ-тың ірі баспа үйлері оның 63: Dream Palace (1956) және Colour of Darkness (1961) атты екі алғашқы кітабын жариялаған жоқ, оларды шетелде жеке басып шығаруға тура келді. Пурдидің сөзінше, баспагерлер оның ақыл-есінен жаңылып қалғанын ойлады. Оның еңбектері Еуропада бағаланғанымен, Пурди онда да цензурамен бетпе-бет келді. Виктор Голанц 1957 жылғы 63: Dream Palace британдық басылымында "анасы бәлекет" деген сөзді басып шығаруға бармады. Көптеген оқырмандар қорқынышқа білдіргенімен, оның туындыларын басынан бастап көрнекті сыншылар мен ғалымдардың беделді тобы қабылдады, олардың ішінде Джон Каупер Поуис, Дам Эдит, Дороти Паркер және Сьюзан Сонтаг болды, олар оны қатал сыншыларға қарсы қорғады. Теннеси Уильямс та Пурдидің туындыларын ерте бағалағандардың бірі болды.

Кэбот Райт басталады және Юстас Чишолм және оның шығармалары

1966 жылдың қаңтар айында Стэнли Кауффманның отты манифесті гомосексуал жазушылардың туындыларын сынаудың тікелей айыптаушы және әділетсіз жолын ұсынды. Мақала өнер қауымдастығын дүрліктірді. Соқталған либералдық сыншыл қауымның бұл әрекеті, шын мәнінде, БАҚ-тың институционалдық преудудициясының терең табиғатын көрсетті. Біраз уақыттан кейін Пурди 1930 жылдардағы Аберкромбидің Чикагосындағы оқиғаларын баяндайтын роман жазуға кірісті. Бұл жолы ол Венделл Уилкокспен болған, олардың ортасында көп жетістікке ие болмаған достығының аяқталуын көрсететін еді. Сонымен қатар, ол Чикагоның танымал отбасынан шыққан дүкен иесі Норман Маклейштің өткір бейнесін де қосатын болды. Пурдидің «Юстас Чишолмнан» кейінгі барлық туындылары бір жағынан зор мақтауға, екінші жағынан қатал айыптаулар мен түсініспеушілікке ұшырады. 1967 жылы гомосексуал суретшілерді шектеу туралы трактат жарияланғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның «жасырылмаған» бисексуалдық туындысы «Юстас Чишолм және оның туындылары» жарық көрді. Роман Альбиге арналған. Бірнеше белгілі сыншылар кітаптың зорлық-зомбылыққа толы және ашық гомоэротикалық мазмұнына өте теріс қатысты. Бұл кітап оның басқа туындыларынан көбірек сатылса да, Пурдидің танымалдылығына кері әсер етті. Осы сындық қабылдау (және оның Пурдиге тигізген әсері) «Кабот Райт басталады» және «Юстас Чишолм және оның туындылары» романдары жарық көрген кезде оның барлық жақын туыстары, достары мен қолдаушылары қайтыс болды. Бұл Ситвелл, Ван Вектен, Паркер, Поуис және Нью-Йорктегі танымал актер болған, оның әдебиеттегі дамуына үлкен үлес қосқан Пурдидің інісі де кірді. 1968 жылы ол бала кезінен есте қалған кейіпкерлер туралы тәуелсіз, бірақ байланысты кітаптар (және пьесалар) сериясын бастады – «Аймен тәжделген аңғарлардағы ұйықтаушылар». Оның қолында олар ерекше және әлі ашылмаған Американың мифтік халқының дауыстары мен саяхаттарына айналды. Ол олардың өмір мен жағдайға байланысты жолын қадағалайтын еді. Бұл оқиғаларды, мүмкін, Орта Батыстың шалбалы далалары мен төбелі тауларында орналасқан қалалардағы тарихи қоғамдардың мүрағаттарында табуға болар еді. Осы естеліктер арқылы оның арғы ата-бабаларының ауылдық тілі мен сөйлеу әдебиеті де есіне түсе бастады. Ол осы адамдармен және олардың оқиғаларымен байланыста Пол Боулз «классикалық американдық тілге ең жақын нәрсе» деп атаған дауысты құруға кірісті. «Аймен тәжделген аңғарлардағы ұйықтаушылар» туралы Гор Видал «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі мақаласында: «Әрбір роман өзіндік тұтас құрылым болып табылады, ал тұтастай жұмыс археологиялық зерттеулер мен конституцияны күтеді, ол қазірдің өзінде ешқайсысына ұқсамайды» деді. 1978 жылы ол «Тарық бөлмелер» (Батыс Вирджиниядағы зорлық-зомбылыққа және мақтанға толы гомосексуалдық қатынастар жиынтығы) атты кітап жариялады. 1992 жылы Channel Four телеарнасы үшін Дерек Джарман бұл кітапты фильмге түсіруге тырысты, бірақ Пурди Кевин Коллинздің роліне қарсылық білдірді. Джарман басқа актерлерге келіспеді, сондықтан фильм тоқтап қалды. «Нью-Йорк Таймс» газетінің бір шолуында ол «ерекше американдық көреген» деп сипатталды. Оның бірнеше кітаптарының соңғы басылымдарында Гор Видалдың «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі «Заңсыз романшы» атты мақаласында ол «нағыз американдық данышпан» ретінде бейнеленді. Бұрын басылымнан шығарылған романдардың бірнеше рет қайта басылуынан және Видалдың «Нью-Йорк Таймс кітап шолуындағы» бағасынан кейін Пурдидің туындылары 2000 жылдардың басында, жас жазушылар арасында да қысқаша қайта жандануға ие болды. Альби жазғандай, «Пурдидің қайта жандануы сағаттай әр он жылда бір рет болады». 2009 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Иван Р. Ди «Брайс, Рутанна Эльдер, Квентин қайда барады және Парадайс циркі» атты пьесалар жинағы жарық көрді. Бұл Пурдидің бала кезінен бастап, ағасына ойнау үшін пьесалар жазғаннан бергі драма жазуының алғашқы жазу түрі болғанын көрсетеді. Джон Уотерс мұқабасында былай деп жазды: «Джеймс Пурдидің таңдамалы пьесалары сіздің зақымданған кішкентай жүрегіңізді сыныққа ұшыратады». Пурдидің беделінің жиырма бірінші ғасырда қайта жандануының тағы бір дәлелі – Майкл Снайдердің өмірбаянының Оксфорд университетінің баспасында жариялануы. Оның қалауына сәйкес, ол кремацияланды және оның күлі Англияның Нортгемптоншир графтығына жерленді, онда оның меценаты Ситвеллдің қабірі орналасқан.

Мұра

Перди тоғыз жасынан бастап анонимді хаттар жазды: оның алғашқысы Пердиге ұнамайтын анасының үй иесіне жазылған. Содан кейін ол санаусыз мыңдаған хат жазды, олардың көптегені қазір олардың тегін немесе құнын білмейтін адамдарға тиесілі, бірақ стильі ерекше. Олардың арасында Перди салған бірнеше суреттер бар, олар қызығушылық тудырды. Пердидің жақын досы, американдық композитор Роберт Хелпс, Пурдидің мәтіндерін өзінің екі шығармасында пайдаланды – "The Running Sun" және "Gossamer Noons", екеуі де сопрано Бетни Бирдслимен жазылған. Америкалық ән композиторы Ричард Хандли, Нью-Йоркте ондаған жылдар бойы Пердидің досы болған, оның өлеңдеріне көптеген әндер жазды. Оның Пурдидің поэзиясына негізделген шығармаларының кейбіреулері, мысалы, "Come Ready and See Me" американдық ән өнеріндегі нағыз классика деп мақталады. 1984 жылы жазған автобиографиялық очеркінде Перди: "Менің туындыларымды Америка ландшафтымен ағып өтетін, көбінесе байқалмай қалатын жер асты өзенімен салыстыруға болады" деді. Ол 1991 жылы Publishing Triangle ұйымынан өмірлік жетістіктері үшін Билл Уайтхед сыйлығын алды.