Кіріспе

Етқоректі өсімдік түрі

Genlisea aurea – Genlisea туысының (Lentibulariaceae тұқымдасы) ең ірі етқоректі түрлерінің бірі. Оның жер астында 15 см-ге дейін жететін, тамырға ұқсас, ақшыл түсті шоғырлар бар, олар протозоаларды тартады, тұтқындайды және қорытады. Бұл органдар – хлорофиллден dépour жер асты жапырақтары. G. aurea Бразилияға эндемик, онда ол Genlisea-ның бірнеше басқа түрлерімен бірге өседі. Гүлді өсімдіктер үшін оның геномы ерекше кішкентай.

Сипаттамалары

Genlisea aurea – ені шамамен 2 мм болатын, дерлік сызықты жапырақтардан құралған шағын, тығыз розеткалар түзететін көпжылдық шөп. Жапырақтары әдетте 5–50 мм ұзындықты құрайды, бірақ оның көп бөлігі, жапырақ сабағын қоса алғанда, топырақ астында жасырылған. Розеткалардың ені 5 см-ге дейін жетеді. Оның нағыз тамыры жоқ, оның орнына етжегіштікке бейімделген, құбылыс жасау механизмі ретінде қызмет ететін, топырақ астындағы өзгерген жапырақтары бар. 40 см-ге дейін биіктігі жететін гүлшоғыры шыңында әдетте 15–20 мм ұзындықты, сары гүлді түрлердің арасындағы ең ірі гүлдердің бірінен үшке дейін гүл жасайды. Әрбір гүлшоғыры барлығы он бір гүлге дейін бере алады. Табиғи ортасында G. aurea жыл бойы гүлдеп тұрады. Гүлдері мен гүлсабақтары безді түкшелермен тығыз жабылады. 2006 жылы Genlisea туысының бірнеше түрінің геномдары зерттелді. Зерттеуге сәйкес, жарияланғанға дейін ең кішкентай белгілі гүлді өсімдік геномы – 157 мегабазалық жұп (Мбж) болатын Arabidopsis thaliana геномы еді. Диплоидты хромосома саны шамамен 52 (2n = шамамен 52) болатын G. aurea, 63,6 Мбж геномдық өлшемімен ең кішкентай белгілі гүлді өсімдік геномына ие. Митоздық анафазаның ең кішкентай хроматидаларының мөлшері 2,1 Мбж-ды құрайды, сондықтан олар кейбір бактериялық хромосомалардан кіші, мысалы, Escherichia coli-дің шамамен 4 Мбж-дан. 2014 жылғы мәліметтер бойынша Genlisea tuberosa шамамен 61 Мбж геномдық өлшемімен ең кішкентай белгілі гүлді өсімдік геномына ие.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Genlisea aurea Бразилияға эндемик, батыста Мату-Гросу штатынан солтүстік-шығыста Баияға дейін және оңтүстік-шығыста Санта-Катаринаға дейін таралған. Ол әдетте 550 м-ден 2550 м биіктіктегі құмтасты жоталарда өседі. Оның қоректік ортасы – қара, гумусқа толы топырақ, кейде құммен араласады. G. aurea сулы, ылғалды жерлердегі шөптер арасында тіршілік етеді. Розеткалар көбінесе су астында болады немесе тығыз розетка құрамындағы тостаған ішінде шырышты қабат түзеді. Кейін, 1998 жылы Вильгельм Бартлотт және оның әріптестері жүргізген тәжірибелер арқылы Genlisea-ның химиялық тартым арқылы жемін тартатынын, оны "омар қапаны" тәрізді тұзаққа түсіретінін, өсімдік өндіретін ферменттермен қорытатынын және содан кейін қоректік заттарды сіңіретінін анықтады. Бұл зерттеу G. aurea-ның ет жейтін өсімдік екенін көрсететін алғашқы нақты дәлел болды.

Ботаника тарихы

Genlisea aurea тұқымын алғаш рет 1833 жылы Аугустин Сент-Иларе басқа төрт бразилиялық түрмен бірге тауып сипаттаған. Дарвин 1875 жылғы "Жәндіктерді жейтін өсімдіктер" қолжазбасында G. aurea-ға назар бөлген. Жақындағы зерттеулер G. aurea-ның ет жейтін қасиеттеріне бағытталған. Кем дегенде екі жарияланған дереккөз түрлер мен туыстар арасындағы айырмашылықты атап көрсетіп, жаңа түрлердің табылуына үміт білдіреді.