Кіріспе

Росарио Парана өзенінің жағасында, Аргентина астанасы Буэнос-Айрестен шамамен 300 км жоғары орналасқан; ол ірі порт және өнеркәсіптік, сауда және мәдени орталық. Бұл қала қарапайым бастаулардан өсіп, Аргентинадағы халық саны бойынша үшінші, ал Санта-Фе провинциясындағы ең ірі қалаға айналды. Мануэль Белграно Аргентинаның туын Росарио қаласында жасаған.

Шығу тегі

Росарио XVII ғасырдың басында дүниеге келген. Сол кезде ол Паго-де-лос-Аройос, яғни "ағын жері" деп аталды, бұл Санта-Фе облысының оңтүстік аймағын кесіп өтетін бірнеше шағын өзендерге сілтеме болды, мысалы Людуэнья ағысы, Саладильо ағысы және тағы басқалары, Парана өзеніне құйылады. Қаланың нақты негізі қаланған күні немесе оны ресми түрде мойындаған күні болған жоқ. 1689 жылы капитан Луис Ромеро де Пинеда Испания корольдігіне көрсеткен қызметтері үшін патша жарлығымен Паго-де-лос-Аройостың жерлерінің бір бөлігін алды. Бұрын, бұл аймақта францискандық миссиялар түріндегі кальчаки тайпалары қоныстанған. Бұл миссиялар ақырында Чаконың жауымдас тайпалары тарапынан шабуылға ұшырап, қиратылды. Ромеро де Пинеда алғашқы тұрақты елді мекенді – эстансияны құрды, ол қала емес, егістік жер ретінде жоспарланған. 1719 жылы иезуиттер тағы бір бөлігін сатып алып, Сан-Мигель эстанциясын құрды. Аймақ әлі де сирек қоныстанғандықтан, орталық билік болған жоқ; ол провинциялық астанадан (Санта-Фе) және одан әрі Буэнос-Айрестен басқарылды. 1724 жылы Сантьяго де Монтенегро тағы бір отарлық қоныс құрды, ол диірмен салды, болашақ қаланың жоспарларын жасады, шіркеу салдырды және 1751 жылы қала әкімі болып тағайындалды. Бұл жергілікті биліктің бақылау аймағы қазіргі Росариодан солтүстікке қарай созылды; тек 1784 жылы ол екі кішігірім әкімшілік аймаққа бөлінді. 1812 жылдың 27 ақпанында генерал Мануэль Белграно Парана жағалауында жаңадан құрылған Аргентина туын алғаш рет көтерді. Осы себепті Росарио "Аргентина туының алғашқы ошағы" деп белгілі. Бұл оқиғаны еске алу үшін Ұлттық ту ескерткіші салынды.

Росарио қалаға айналады

Санта-Фе провинциясы 1820 жылдан кейін Аргентинаны қинаған азаматтық соғыстан ауыр зардап шекті. Демографиялық өсім салыстырмалы түрде баяу болды. Осы кезеңде Росарио шағын елді мекен болып, Санта-Фе қаласынан Буэнос-Айреске дейінгі жолдың тоқтау орны болды. 1823 жылы ол "ауыл" (Ilustre y Fiel Villa del Rosario) мәртебесіне көтерілді. 1832 жылы Чарльз Дарвин бұл аймақты аралап, Росарионы шамамен 2000 тұрғыны бар "ірі қала" деп сипаттады. 1841 жылы Хуан Мануэль де Росас, Буэнос-Айрес каудильосы және губернаторының жарлығымен оның порты шетелдік саудаға жабылды, бұл Парана және Парагвай өзендерінен Аргентина емес кемелердің өтуіне тыйым салды. 1851 жылдың 25 желтоқсанында қаланың жергілікті тұрғындарының шағын тобы мен әскери күзеті бәсекелес каудильо Жюсто Хосе де Уркизаны қолдайтындарын жариялады. Касерос шайқасына қатысқандары үшін сыйлық ретінде, жеңіске жеткен Уркиза 9 маусымда Санта-Фе губернаторына Росариоға қала мәртебесін беруді сұрап хат жолдады. Губернатор Доминго Креспо провинциялық заң шығару органында бұл сұранысты ұлттық және халықаралық сауда үшін қаланың географиялық стратегиялық орнымен негіздеді, ал 5 тамызда Росарио ресми түрде қала деп жарияланды. Уркиза өзенді еркін халықаралық сауда үшін ашты. Қаланың экономикасы мен халқы қарқынды түрде өсті. 1880 жылы Росарио Аргентинаның бірінші экспорттық портына айналды. 1887 жылы оның шамамен 50 000 тұрғыны болды, олардың 40% -ы Еуропадан жаңа идеялар әкелген иммигранттар еді, бұл Росарионы саяси жағынан прогрессивті қалаға айналдыруға көмектесті (көптеген консервативті, аристократиялық Санта-Феге қарастырылғанда). XIX ғасырдың екінші жартысында Росарио қаласын республика астанасы етуді қолдайтын қозғалыстар пайда болды. Аргентинаның ең көне газеті "La Capital" газетінің негізін қалаушы Овидио Лагос осы идеяның ең белсенді жақтаушыларының бірі болды (қазір Росариодағы маңызды даңғылдардың бірі оның есімін иеленеді). Росарио үш рет федералды астана деп жарияланды, бірақ әр жолы заң атқарушы биліктің ветосына ұшырады (бір рет Бартоломе Митре және екі рет Доминго Фаустино Сармьенто вето қойды). XIX ғасырдың соңғы 15 жылында қала халқы екі еседен астамға өсті. Демографиялық өсім нашар тұрмыс жағдайларына, туберкулез сияқты жұқпалы аурулардың эпидемиясына және жұмыс күшінің артуына, нәтижесінде жұмысшылардың қанауға ұшырауына әкелді. 1901 жылы Росариода ереуілде болған жұмысшы алғаш рет полициямен қаза болды. Содан кейін қала анархистік қозғалыстардың маңызды орталығына айналды. Радикалды азаматтық одақ 1903 жылы көтеріліс ұйымдастырды, ал партия жаңа құпия дауыс беру заңы бойынша өткен алғашқы сайлауда жеңіске жетті.

20 ғасыр

Халық саны шамамен он жылда қайтадан екі есеге көбейді, және тағы да екі онжылдықтан аспады; 1926 жылы Росариода 407 000 тұрғын болды, олардың 47%-ы шетелдіктер, көпшілігі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадан келді. Олардың көпшілігі итальяндықтар еді, ал олардың ішінде басым бөлігі Лигурияның солтүстік-батыс аймағынан шыққан. 1943 жылы жергілікті ғалым Хуан Альварес Росарио тарихын жазды, ол Росарионың «өз күшімен бой көтерген қала» деген тезисін бекітті, ол қазіргі заманғы капиталистік үлгіде туды және өз халқының еңбегімен дамыды, бұл Санта-Фе сияқты дәстүрлі, отаршылдық, аристократиялық тарихы бар басқа қалалардан өзгеше. (Қазіргі уақытта қаладағы ең ірі қоғамдық кітапхана құрмет көрсету мақсатында Biblioteca Argentina Dr. Juan Álvarez деп аталады.) 1946 жылы Росарио Хуан Перонның популистік платформада билікке келуін жаппай қолдады; президенттік сайлауда росаринолардың 58%-ы оған дауыс берді. Осылайша Росарио «Перонизмнің астанасы» деген лақап ат алды. Ол көптеген өнеркәсіптерді мемлекеттендіру мен субсидиялаудың, сондай-ақ үкімет қабылдаған еңбек заңдарының артықшылықтарын алды. 1955 жылы Перон құлағаннан кейін Росарио диктаторлық биліктің ауыр сынақтарын бастан кешірді. 1969 жылдың мамыр және қыркүйек айларында жұмысшылар мен студенттер президент Хуан Карлос Онганияның диктатурасына қарсы наразылық білдіру үшін көшеге шықты. Бұл кейін «Росариязо» деп аталды және студенттің қазасы, еңбек одақтарына жасалған қысым, сонымен қатар елдегі жалпы алабұдындау салдарынан туды. Қыркүйектегі оқиға кезінде полиция 100 мыңнан астам наразыға қарсы тұра алмады, олар қарсылықты қала шеттеріне жеткізді. Армияға араласуға бұйрық берілді, және олар қаланың бақылауын қайта алғанша оппозицияны зорлықпен басып тастады. Ұлттық қайта құрылымдау процесі (1976 жылы басталды) кезінде жүздеген азаматтар де-факто үкімет тарапынан өлтірілді немесе «жоғалып кетті». Росарио 1978 жылғы футболдан әлем чемпионатының бірнеше матчын қабылдады, оны әскери хунта халықтың назарын аудару үшін, заңсыз қуғын-сүргінді және адам құқықтарын бұзуды жасыру үшін пайдаланды. 1983 жылы Аргентина демократиялық билікке оралды. Шамамен 400 000 росарино радикалдық азаматтық одақтың соңғы сайлауалды митингісіне қатысты, ол жергілікті деңгейде (мэр Хорасио Усандизага сайлануымен) және ұлттық деңгейде (президент Рауль Альфонсинмен) жеңіске жетті. 1986 жылы Лудуэна ағысы қаланың солтүстігінде үлкен су тасқынына себеп болды. Бірнеше жылдық халықтық қысым нәтижесінде ағысты тоқтату және құбырлар арқылы өткізу мақсаты орындалды, бұл осы сияқты проблемалардың алдын алуға мүмкіндік берді.

Экономикалық дағдарыс

Гиперинфляция (3000% -дан астам) 1989 жылы елдің экономикалық құлдырауына әкеп соқты. Росариода бағаның өсуіне және тауар тапшылығына қарсы наразылықтар, жалпы әлеуметтік наразылық және экстремистік топтардың ықпалы салдарынан супермаркеттер мен басқа да кәсіпорындарды тонау оқиғалары болды, бұл оқиғалар кейін басқа ірі қалаларға тарады. 26 мамыр мен 29 мамыр аралығында Росариода полицияның қатаң шаралары салдарынан ресми түрде 14 адам қаза тапты. Президент Альфонсин төтенше жағдай режимін жариялап, конституциялық кепілдіктерді тоқтатты және 12 маусымда отставкаға кетті, президенттік лауазымды сайланған президент Карлос Менемге алты ай бұрын тапсырды. 1990 жылдар Менем басқарған жылдар болды. Макроэкономика жақсы жағдайға келгенімен және бағалар тұрақталғанымен, бірнеше жылдық жақсарудан кейін Росариодағы жағдай нашарлап, қаланың өнеркәсіптік секторы арзан импорттың бәсекесінен (төмен бекітілген айырбас бағамының арқасында) құлдырады, ал ауыл шаруашылығы экспорты тоқтап қалды. 1995 жылы (Менем қайта сайланған жылы) Росарио аймағындағы жұмыссыздық деңгейі 21,1%-ға жетті, ол кезде Аргентинадағы ең жоғары көрсеткіш еді. Қаланың бұрынғы кең өнеркәсібінің көп бөлігінің құлдырауы және аймақтағы өндірістің басым бөлігін құрайтын ауыл шаруашылығы өнімдерінің халықаралық бәсекеге қабілетсіздігі салдарынан Росарио халқының көп бөлігі кедейлік шегінен төмен түсті. Осыдан бері халықтың айтарлық бөлігі дәретханасы, су құбыры және басқа да қажетті инфрақұрылымдары жоқ "вилла мизерия" (қаңғыбасты елді мекендерде) тұрып жатыр. Мұндай қаңғыбасты елді мекендер қазіргі заманда әрқашан болған, бірақ олардың аумағы мен халқы осы кезеңде өсті, көбінесе ішкі көші-қон (елдің кедей аймақтарының, әсіресе Чако провинциясының тұрғындары) есебінен. Соңғы ресми сараптама, Муниципальдық Банк Қоры жүргізген зерттеу 1996 жылы жасалды; ол 91 қауіпті елді мекеннің бар екенін көрсетті, онда 115 000 тұрғын (мегаполистің халқының 10%) тұрады. 2001 жылдың желтоқсан айында экономикалық дағдарыстың шыңында Росариодағы кедей және жұмыссыз адамдар (басқа ірі қалалардағыдай) қайтадан тонауға кірісті. 2001 жылдың желтоқсан айындағы тәртіпсіздіктер кезінде полицияның қатаң шаралары қалада 8 адамның қаза болуына себеп болды, оның ішінде әлеуметтік белсенді Почо Лепратти де бар еді.

Қалпына келтіру және қазіргі жағдай

2001 жылғы құлдыраудан кейін ұлттық экономиканың қалпына келуінен бері Росарионың экономикалық жағдайы жақсарды. Қала Аргентинаның ең қарқынды дамитын қаласы болып табылады, бұл жағдай тұрмыстық жағдайды жақсартуға ықпал етеді. Облыстағы ауыл шаруашылығы экспортінің (негізінен соя өнімдері) айтарлықтай өсуі Росариода тұтынушылыққа жұмсалатын қаражат пен инвестициялардың көбеюіне әкеп соқты, сондай-ақ бұрынғыдан да көп шағын туризм тартады. Қалада ашылған (немесе қайта ашылған) бизнес орындарының арасында Alto Rosario және El Portal деген екі ірі сауда орталығы бар. Деректер бойынша, Росарио қаласында шамамен 910 000 тұрғын, ал Росарио агломерациясында 1,1 миллионнан астам адам тұрады. 2005 жылдан бері жылжымайтын мүліктің бағасы күрт өскендіктен, қала маңындағы құрылыс қарқынды дамыды, бұрын дамылмаған аудандарда (мысалы, солтүстік-батыс, әуежай маңында) жаңа шағын аудандар пайда болды. 2024 жылғы мәліметтер бойынша, Росарио қаласының мэрі (интенданты) – Социалистік партиядан шыққан Пабло Явкин, ол қайта сайланды. Ағымдағы әкімшілік дефицит дағдарысымен қатар қауіпсіздік мәселесіне де тап болды. Қазір Росарио Аргентинада "Аргентинаның есірткі астанасы" және "Наркоқала" деп белгілі.