Росарио қаласы: Аргентина туының алғашқы тіктелген жері
History of Rosario
Росарио, Аргентина: тарихы, географиясы, экономикасы. Аргентинаның үшінші ірі қаласы, Мануэль Бельграно туған жері, Пара́на өзенінің жағасында орналасқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Росарио Парана өзенінің жағасында, Аргентина астанасы Буэнос-Айрестен шамамен 300 км жоғары орналасқан; ол ірі порт және өнеркәсіптік, сауда және мәдени орталық. Бұл қала қарапайым бастаулардан өсіп, Аргентинадағы халық саны бойынша үшінші, ал Санта-Фе провинциясындағы ең ірі қалаға айналды. Мануэль Белграно Аргентинаның туын Росарио қаласында жасаған.
Rosario lies by the Paraná River, about 300 km upstream from the Argentine capital Buenos Aires; it is a major port and an industrial, commercial and cultural center. It grew from its humble origins to be the third most populated city in Argentina and the largest in the province of Santa Fe. Manuel Belgrano created the flag of Argentina in Rosario.
Шығу тегі
Росарио XVII ғасырдың басында дүниеге келген. Сол кезде ол Паго-де-лос-Аройос, яғни "ағын жері" деп аталды, бұл Санта-Фе облысының оңтүстік аймағын кесіп өтетін бірнеше шағын өзендерге сілтеме болды, мысалы Людуэнья ағысы, Саладильо ағысы және тағы басқалары, Парана өзеніне құйылады. Қаланың нақты негізі қаланған күні немесе оны ресми түрде мойындаған күні болған жоқ. 1689 жылы капитан Луис Ромеро де Пинеда Испания корольдігіне көрсеткен қызметтері үшін патша жарлығымен Паго-де-лос-Аройостың жерлерінің бір бөлігін алды. Бұрын, бұл аймақта францискандық миссиялар түріндегі кальчаки тайпалары қоныстанған. Бұл миссиялар ақырында Чаконың жауымдас тайпалары тарапынан шабуылға ұшырап, қиратылды. Ромеро де Пинеда алғашқы тұрақты елді мекенді – эстансияны құрды, ол қала емес, егістік жер ретінде жоспарланған. 1719 жылы иезуиттер тағы бір бөлігін сатып алып, Сан-Мигель эстанциясын құрды. Аймақ әлі де сирек қоныстанғандықтан, орталық билік болған жоқ; ол провинциялық астанадан (Санта-Фе) және одан әрі Буэнос-Айрестен басқарылды. 1724 жылы Сантьяго де Монтенегро тағы бір отарлық қоныс құрды, ол диірмен салды, болашақ қаланың жоспарларын жасады, шіркеу салдырды және 1751 жылы қала әкімі болып тағайындалды. Бұл жергілікті биліктің бақылау аймағы қазіргі Росариодан солтүстікке қарай созылды; тек 1784 жылы ол екі кішігірім әкімшілік аймаққа бөлінді. 1812 жылдың 27 ақпанында генерал Мануэль Белграно Парана жағалауында жаңадан құрылған Аргентина туын алғаш рет көтерді. Осы себепті Росарио "Аргентина туының алғашқы ошағы" деп белгілі. Бұл оқиғаны еске алу үшін Ұлттық ту ескерткіші салынды.
Rosario was born at the beginning of the 17th century. At the time it was known as Pago de los Arroyos, that is, "land of the streams", a reference to the several small rivers that traverse the southern region of Santa Fe, like the Ludueña Stream, the Saladillo Stream and others, emptying into the Paraná River. The city did not have a clear foundation date or any official acknowledgement thereof. In 1689, captain Luis Romero de Pineda received part of the lands of the Pago de los Arroyos by royal decree, as payment for services to the Spanish Crown. Before that, the area was originally inhabited by Calchaquí tribes in reducciones, a kind of missions founded by Franciscans. These missions were ultimately attacked and destroyed by hostile tribes of the Chaco. Romero de Pineda established the first permanent settlement, an estancia, intended as farmland, not as a town. In 1719 the Jesuits bought another part and established Estancia San Miguel. The area was still so scarcely populated that it had no central authority; it was ruled from the provincial capital (Santa Fe), and in turn from Buenos Aires. In 1724 another colonial settlement was initiated by Santiago de Montenegro, who set up a mill, drew plans for the future town, built a chapel, and was appointed mayor in 1751. The area of control of this local government extended northward from today's Rosario; only in 1784 was it divided into two smaller jurisdictions. On February 27, 1812, General Manuel Belgrano raised the newly created Argentine flag on the shores of the Paraná, for the first time. Because of this, Rosario is known as the "Cradle of the Argentine Flag". The National Flag Memorial marks the occasion.
Росарио қалаға айналады
Санта-Фе провинциясы 1820 жылдан кейін Аргентинаны қинаған азаматтық соғыстан ауыр зардап шекті. Демографиялық өсім салыстырмалы түрде баяу болды. Осы кезеңде Росарио шағын елді мекен болып, Санта-Фе қаласынан Буэнос-Айреске дейінгі жолдың тоқтау орны болды. 1823 жылы ол "ауыл" (Ilustre y Fiel Villa del Rosario) мәртебесіне көтерілді. 1832 жылы Чарльз Дарвин бұл аймақты аралап, Росарионы шамамен 2000 тұрғыны бар "ірі қала" деп сипаттады. 1841 жылы Хуан Мануэль де Росас, Буэнос-Айрес каудильосы және губернаторының жарлығымен оның порты шетелдік саудаға жабылды, бұл Парана және Парагвай өзендерінен Аргентина емес кемелердің өтуіне тыйым салды. 1851 жылдың 25 желтоқсанында қаланың жергілікті тұрғындарының шағын тобы мен әскери күзеті бәсекелес каудильо Жюсто Хосе де Уркизаны қолдайтындарын жариялады. Касерос шайқасына қатысқандары үшін сыйлық ретінде, жеңіске жеткен Уркиза 9 маусымда Санта-Фе губернаторына Росариоға қала мәртебесін беруді сұрап хат жолдады. Губернатор Доминго Креспо провинциялық заң шығару органында бұл сұранысты ұлттық және халықаралық сауда үшін қаланың географиялық стратегиялық орнымен негіздеді, ал 5 тамызда Росарио ресми түрде қала деп жарияланды. Уркиза өзенді еркін халықаралық сауда үшін ашты. Қаланың экономикасы мен халқы қарқынды түрде өсті. 1880 жылы Росарио Аргентинаның бірінші экспорттық портына айналды. 1887 жылы оның шамамен 50 000 тұрғыны болды, олардың 40% -ы Еуропадан жаңа идеялар әкелген иммигранттар еді, бұл Росарионы саяси жағынан прогрессивті қалаға айналдыруға көмектесті (көптеген консервативті, аристократиялық Санта-Феге қарастырылғанда). XIX ғасырдың екінші жартысында Росарио қаласын республика астанасы етуді қолдайтын қозғалыстар пайда болды. Аргентинаның ең көне газеті "La Capital" газетінің негізін қалаушы Овидио Лагос осы идеяның ең белсенді жақтаушыларының бірі болды (қазір Росариодағы маңызды даңғылдардың бірі оның есімін иеленеді). Росарио үш рет федералды астана деп жарияланды, бірақ әр жолы заң атқарушы биліктің ветосына ұшырады (бір рет Бартоломе Митре және екі рет Доминго Фаустино Сармьенто вето қойды). XIX ғасырдың соңғы 15 жылында қала халқы екі еседен астамға өсті. Демографиялық өсім нашар тұрмыс жағдайларына, туберкулез сияқты жұқпалы аурулардың эпидемиясына және жұмыс күшінің артуына, нәтижесінде жұмысшылардың қанауға ұшырауына әкелді. 1901 жылы Росариода ереуілде болған жұмысшы алғаш рет полициямен қаза болды. Содан кейін қала анархистік қозғалыстардың маңызды орталығына айналды. Радикалды азаматтық одақ 1903 жылы көтеріліс ұйымдастырды, ал партия жаңа құпия дауыс беру заңы бойынша өткен алғашқы сайлауда жеңіске жетті.
The province of Santa Fe greatly suffered the civil war that afflicted Argentina after 1820. Demographic growth was relatively slow. During this period, Rosario was a small settlement and a stop in the way from Santa Fe City to Buenos Aires. In 1823 it was elevated to the category of "village" (Ilustre y Fiel Villa del Rosario). Charles Darwin travelled through the area in 1832 and described Rosario as "a large town" with about 2,000 residents. In 1841 its port was shut off to foreign trade by a decree of the caudillo and Governor of Buenos Aires, Juan Manuel de Rosas which banned navigation of the Paraná and the Paraguay rivers to non Argentine vessels. On 25 December 1851, a small group of locals and the military guard of the city declared their support for the rival caudillo Justo José de Urquiza. As a reward for their participation in the Battle of Caseros, triumphant Urquiza wrote to the governor of Santa Fe on 9 June 1852 asking for Rosario to be granted city status. Governor Domingo Crespo justified the request at the provincial legislative body, marking the geographically strategic position of the town for national and international trade, and on 5 August Rosario was formally declared a city. Urquiza opened up the river for free international trade. The city's economy and population expanded at an accelerated rate. By 1880, Rosario had become the first export outlet of Argentina. By 1887 it had about 50,000 inhabitants, of which 40% were immigrants, who brought new ideas from Europe and started turning Rosario into a politically progressive city (contrasting with the more conservative, aristocratic Santa Fe). During part of the second half of the 19th century there was a movement promoting that the city of Rosario become the capital of the republic. Ovidio Lagos, founder of the oldest Argentine newspaper, La Capital, was one of the strongest defenders of this idea (one of the main avenues in Rosario now carries his name). Rosario was indeed declared the federal capital in three occasions, but each time the law received a veto of the Executive Branch (once by Bartolomé Mitre and twice by Domingo Faustino Sarmiento). In the last 15 years of the 19th century, the city more than doubled in population. Demographic growth took its toll of bad living conditions, epidemics of contagious diseases such as tuberculosis, and increased labour offer resulting in exploitation. In 1901, a worker on strike was killed by the police for the first time in Rosario. The city then became a major outpost for anarchist movements. The Radical Civic Union produced an uprising in 1903, and the party won in the first elections under the new secret compulsory voting law.
20 ғасыр
Халық саны шамамен он жылда қайтадан екі есеге көбейді, және тағы да екі онжылдықтан аспады; 1926 жылы Росариода 407 000 тұрғын болды, олардың 47%-ы шетелдіктер, көпшілігі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадан келді. Олардың көпшілігі итальяндықтар еді, ал олардың ішінде басым бөлігі Лигурияның солтүстік-батыс аймағынан шыққан. 1943 жылы жергілікті ғалым Хуан Альварес Росарио тарихын жазды, ол Росарионың «өз күшімен бой көтерген қала» деген тезисін бекітті, ол қазіргі заманғы капиталистік үлгіде туды және өз халқының еңбегімен дамыды, бұл Санта-Фе сияқты дәстүрлі, отаршылдық, аристократиялық тарихы бар басқа қалалардан өзгеше. (Қазіргі уақытта қаладағы ең ірі қоғамдық кітапхана құрмет көрсету мақсатында Biblioteca Argentina Dr. Juan Álvarez деп аталады.) 1946 жылы Росарио Хуан Перонның популистік платформада билікке келуін жаппай қолдады; президенттік сайлауда росаринолардың 58%-ы оған дауыс берді. Осылайша Росарио «Перонизмнің астанасы» деген лақап ат алды. Ол көптеген өнеркәсіптерді мемлекеттендіру мен субсидиялаудың, сондай-ақ үкімет қабылдаған еңбек заңдарының артықшылықтарын алды. 1955 жылы Перон құлағаннан кейін Росарио диктаторлық биліктің ауыр сынақтарын бастан кешірді. 1969 жылдың мамыр және қыркүйек айларында жұмысшылар мен студенттер президент Хуан Карлос Онганияның диктатурасына қарсы наразылық білдіру үшін көшеге шықты. Бұл кейін «Росариязо» деп аталды және студенттің қазасы, еңбек одақтарына жасалған қысым, сонымен қатар елдегі жалпы алабұдындау салдарынан туды. Қыркүйектегі оқиға кезінде полиция 100 мыңнан астам наразыға қарсы тұра алмады, олар қарсылықты қала шеттеріне жеткізді. Армияға араласуға бұйрық берілді, және олар қаланың бақылауын қайта алғанша оппозицияны зорлықпен басып тастады. Ұлттық қайта құрылымдау процесі (1976 жылы басталды) кезінде жүздеген азаматтар де-факто үкімет тарапынан өлтірілді немесе «жоғалып кетті». Росарио 1978 жылғы футболдан әлем чемпионатының бірнеше матчын қабылдады, оны әскери хунта халықтың назарын аудару үшін, заңсыз қуғын-сүргінді және адам құқықтарын бұзуды жасыру үшін пайдаланды. 1983 жылы Аргентина демократиялық билікке оралды. Шамамен 400 000 росарино радикалдық азаматтық одақтың соңғы сайлауалды митингісіне қатысты, ол жергілікті деңгейде (мэр Хорасио Усандизага сайлануымен) және ұлттық деңгейде (президент Рауль Альфонсинмен) жеңіске жетті. 1986 жылы Лудуэна ағысы қаланың солтүстігінде үлкен су тасқынына себеп болды. Бірнеше жылдық халықтық қысым нәтижесінде ағысты тоқтату және құбырлар арқылы өткізу мақсаты орындалды, бұл осы сияқты проблемалардың алдын алуға мүмкіндік берді.
The population doubled again in about ten years, and yet again in less than two decades; by 1926 Rosario had 407,000 inhabitants, 47% of them foreign, many brought from Europe in the wake of World War I. Most of them were Italian, and among them, a majority from the north western region of Liguria. In 1943 the local scholar Juan Álvarez wrote a seminal History of Rosario, which reaffirmed the thesis of Rosario as a "self made city", born after the modern capitalist fashion and developed by its own people's work, in contrast with other cities (like Santa Fe) with a traditional, colonial, aristocratic past. (The largest public library in the city now bears the name of Biblioteca Argentina Dr. Juan Álvarez in homage.) In 1946 Rosario massively supported Juan Perón's rise to power on a populistic platform; 58% of rosarinos voted for him in the presidential elections. Thus Rosario got the nickname of "Capital of Peronism". It received the benefits of the nationalization and subsidizing of many industries, and the more favourable labour laws passed by the government. After the fall of Perón in 1955, Rosario experienced the hardships of dictatorial rule. In May and September 1969 workers and students massively took the streets to protest against the dictatorship of President Juan Carlos Onganía. This was later known as the Rosariazo, and was triggered in part by the murder of a student by the police, and the repression of labour unions, combined with a general unrest throughout the country. During the September episode, the police were overwhelmed by at least 100,000 protesters, who took the resistance to the peripheric barrios. The Army was given the order to intervene, and violently suffocated the opposition until regaining control of the city. During the National Reorganization Process (started in 1976), hundreds of citizens were killed or "disappeared" by the de facto government. Rosario hosted some matches of the Football World Cup 1978, which was used by the military junta as a distraction for the populace, to cover up illegal repression and human rights abuses. In 1983 Argentina returned to democratic rule. About 400,000 rosarinos attended the final campaign meeting of the Radical Civic Union, which won locally (with the election of Mayor Horacio Usandizaga) and nationally (with President Raúl Alfonsín). The Ludueña Stream caused great floods in the north of the city in 1986. After several years, popular pressure achieved the goal of damming and piping the stream to avoid future problems of the kind.
Экономикалық дағдарыс
Гиперинфляция (3000% -дан астам) 1989 жылы елдің экономикалық құлдырауына әкеп соқты. Росариода бағаның өсуіне және тауар тапшылығына қарсы наразылықтар, жалпы әлеуметтік наразылық және экстремистік топтардың ықпалы салдарынан супермаркеттер мен басқа да кәсіпорындарды тонау оқиғалары болды, бұл оқиғалар кейін басқа ірі қалаларға тарады. 26 мамыр мен 29 мамыр аралығында Росариода полицияның қатаң шаралары салдарынан ресми түрде 14 адам қаза тапты. Президент Альфонсин төтенше жағдай режимін жариялап, конституциялық кепілдіктерді тоқтатты және 12 маусымда отставкаға кетті, президенттік лауазымды сайланған президент Карлос Менемге алты ай бұрын тапсырды. 1990 жылдар Менем басқарған жылдар болды. Макроэкономика жақсы жағдайға келгенімен және бағалар тұрақталғанымен, бірнеше жылдық жақсарудан кейін Росариодағы жағдай нашарлап, қаланың өнеркәсіптік секторы арзан импорттың бәсекесінен (төмен бекітілген айырбас бағамының арқасында) құлдырады, ал ауыл шаруашылығы экспорты тоқтап қалды. 1995 жылы (Менем қайта сайланған жылы) Росарио аймағындағы жұмыссыздық деңгейі 21,1%-ға жетті, ол кезде Аргентинадағы ең жоғары көрсеткіш еді. Қаланың бұрынғы кең өнеркәсібінің көп бөлігінің құлдырауы және аймақтағы өндірістің басым бөлігін құрайтын ауыл шаруашылығы өнімдерінің халықаралық бәсекеге қабілетсіздігі салдарынан Росарио халқының көп бөлігі кедейлік шегінен төмен түсті. Осыдан бері халықтың айтарлық бөлігі дәретханасы, су құбыры және басқа да қажетті инфрақұрылымдары жоқ "вилла мизерия" (қаңғыбасты елді мекендерде) тұрып жатыр. Мұндай қаңғыбасты елді мекендер қазіргі заманда әрқашан болған, бірақ олардың аумағы мен халқы осы кезеңде өсті, көбінесе ішкі көші-қон (елдің кедей аймақтарының, әсіресе Чако провинциясының тұрғындары) есебінен. Соңғы ресми сараптама, Муниципальдық Банк Қоры жүргізген зерттеу 1996 жылы жасалды; ол 91 қауіпті елді мекеннің бар екенін көрсетті, онда 115 000 тұрғын (мегаполистің халқының 10%) тұрады. 2001 жылдың желтоқсан айында экономикалық дағдарыстың шыңында Росариодағы кедей және жұмыссыз адамдар (басқа ірі қалалардағыдай) қайтадан тонауға кірісті. 2001 жылдың желтоқсан айындағы тәртіпсіздіктер кезінде полицияның қатаң шаралары қалада 8 адамның қаза болуына себеп болды, оның ішінде әлеуметтік белсенді Почо Лепратти де бар еді.
Hyperinflation (over 3,000%) caused an economic collapse of the country in 1989. In Rosario, protests against the price rises and lack of supplies, coupled with general social discontent and the influence of extremist elements, ended up in riots and looting to supermarkets and other businesses, which then spread to other large cities. Between 26 May and 29 May police repression officially caused 14 casualties in Rosario. President Alfonsín declared a state of emergency (estado de sitio), suspending constitutional guarantees, and on 12 June he resigned, leaving office in the hands of president elect Carlos Menem six months in advance. The 1990s were the years of the Menem administration. While macroeconomy was healthy and prices stabilized, after a few years of improvement the situation in Rosario turned to the worse, as the industrial sector of the city was dismantled by competition from cheap imports (favoured by the low fixed exchange rate) and the agricultural exports stagnated. In 1995 (the year of Menem's reelection) unemployment in the Rosario area reached 21.1%, the highest in Argentina at the time. Following the decline of much of the city's once extensive industry, as well as the lack of international competitiveness of agricultural products that make the bulk of production in the region, much of Rosario's population fell under the poverty line. Since then, a sizable proportion of the population lives in villas miseria (shanty towns) lacking toilets, running water and other essential services. These shantytowns have always existed in modern times, but they increased in area and population during this period, often augmented by internal migration (residents of poorer regions of the country, particularly Chaco Province). The last official survey, a study conducted by the Municipal Bank Foundation, dates from 1996; it indicated the presence of 91 precarious settlements, with 115,000 inhabitants (10% of the population of the metropolitan area). In December 2001, at the peak of the economic recession, poor and unemployed people in Rosario (as in other major cities) again took to looting. Police repression in the December 2001 riots caused 8 casualties in the city, notably that of social activist Pocho Lepratti.
Қалпына келтіру және қазіргі жағдай
2001 жылғы құлдыраудан кейін ұлттық экономиканың қалпына келуінен бері Росарионың экономикалық жағдайы жақсарды. Қала Аргентинаның ең қарқынды дамитын қаласы болып табылады, бұл жағдай тұрмыстық жағдайды жақсартуға ықпал етеді. Облыстағы ауыл шаруашылығы экспортінің (негізінен соя өнімдері) айтарлықтай өсуі Росариода тұтынушылыққа жұмсалатын қаражат пен инвестициялардың көбеюіне әкеп соқты, сондай-ақ бұрынғыдан да көп шағын туризм тартады. Қалада ашылған (немесе қайта ашылған) бизнес орындарының арасында Alto Rosario және El Portal деген екі ірі сауда орталығы бар. Деректер бойынша, Росарио қаласында шамамен 910 000 тұрғын, ал Росарио агломерациясында 1,1 миллионнан астам адам тұрады. 2005 жылдан бері жылжымайтын мүліктің бағасы күрт өскендіктен, қала маңындағы құрылыс қарқынды дамыды, бұрын дамылмаған аудандарда (мысалы, солтүстік-батыс, әуежай маңында) жаңа шағын аудандар пайда болды. 2024 жылғы мәліметтер бойынша, Росарио қаласының мэрі (интенданты) – Социалистік партиядан шыққан Пабло Явкин, ол қайта сайланды. Ағымдағы әкімшілік дефицит дағдарысымен қатар қауіпсіздік мәселесіне де тап болды. Қазір Росарио Аргентинада "Аргентинаның есірткі астанасы" және "Наркоқала" деп белгілі.
Since the recovery of the national economy that followed the 2001 collapse, Rosario's economic situation has improved. It is the fastest growing city in Argentina, a situation which is improving living conditions. The massive boom in agricultural exports (mainly soybean products) in the province has caused a large amount of consumer spending and investment in Rosario, which is also receiving more small scale tourism than ever. Among the businesses which have opened (or re opened) in the city, there are two large shopping malls, Alto Rosario and El Portal. According to the , the city of Rosario has about 910,000 inhabitants, and the Greater Rosario metropolitan area adds up to more than 1.1 million. A wave of suburban development has been triggered by a recent spike in the price of real estate (from 2005 on), with new neighbourhoods sprouting from formerly underdeveloped areas (such as the north west, near the airport). The Mayor (intendente) of Rosario as of 2024 is Pablo Javkin (of the Socialist Party) who was re elected. This administration is facing a deficit crisis as well as a security one. Rosario is now known in Argentina as "The Drug Capital of Argentina" and NarcoCity.