Кіріспе

Сүтқоректілер түрі, 1917 жылғы фильм.

Барбария қойы (Ammotragus lervia), сондай-ақ аудад (айтылуы [ˈɑʊdæd]) деп те белгілі, Солтүстік Африканың таулы аймақтарына тән ешкілер тұқымдасының бір түрі. Бұл Ammotragus туысының жалғыз түрі болғанымен, оның алты балама түрі сипатталған. Барбария қойы өзінің туған Солтүстік Африкада сирек кездеседі, бірақ Солтүстік Америкаға, Еуропаның оңтүстігіне және басқа да аймақтарға әкелінген. Бербер тілінде оны ваддан немесе арви деп атайды, ал бұрынғы француз территорияларында муфлон деп танылады.

Сипаттама

Барбарий қойлары иық тұсында биік болып тұрады, ұзындығы шамамен 1,2-1,5 метрге жетеді және салмағы 45-75 кг аралығында болады. Олар құмды қоңыр түсті, жасы ұлғайған сайын түсі қарайады, құрсақ бөлігі ашық, ал арқасы қараңғырақ болады. Аяқтарының жоғарғы және сыртқы жағы біркелкі қызғылт немесе сұрғылт қоңыр түсті. Мойнында (еркектерде көкірекке дейін созылады) ұзын, қалың жүні және жұқа маңдай шашы болады. Мүйіздері үшбұрышты пішіндес. Мүйіздер сыртқа қарай, содан кейін артқа және ішке қарай иіліп, 80 см-ден асып кетуі мүмкін. Мүйіздері тегіс болып келеді, жасы ұлғайғанда түбінде ұсақ қыртыстар пайда болады.

Табиғи аймағы

Барбарий қойлары Солтүстік Африка аймақтарына тән, негізінен Сахара шөлінің шұрайлы емес орталық бөлігінің төңірегінде қоныстанады. Аудадты кездестіруге болатын елдер мен аумақтар: Алжир, Чад (солтүстік бөлігі), Египет, Ливия, Мали (солтүстік бөлігі), Мавритания, Марокко, Нигер, Тунис және Батыс Сахара. Нилдің батысында олар Суданда, ал шығысында – Қызыл теңіз төбелерінде таралған. Оның табиғи ареалындағы популяциясы аң аулаудың (заңды және заңсыз), сондай-ақ қоныс орындарының жойылуы салдарынан азайып барады.

Кірісілген популяциялар

Барбарий қойлары Испанияның оңтүстік-шығысына және АҚШ-тың оңтүстік-батысына әкелінген. 1970 жылы Сиерра-Эспуня аймақтық паркіне аң аулау үшін енгізілгеннен бері олар оңтүстік-шығыс Испанияның шектеулі аймағында кеңінен таралды. Оның бейімделу қабілеті жақын жерлерді жылдам мекендеуге мүмкіндік берді, ал жеке меншік аң аулау шаруашылықтары таралудың басқа да орталықтары болды. Соңғы далалық зерттеулерге сәйкес, түрдің саны қазіргі кезде өсіп, Аликанте, Альмерия, Гранада және Мурсия провинцияларында кездеседі. Бұл түр Иберия түбегіндегі жергілікті егізтұяқты жануарлармен бәсекелестікке түсуі мүмкін, сонымен қатар Ла Палмаға (Канар аралдарында) әкелінген және аралдың солтүстік және орталық бөліктеріне тараған, онда ол эндемикалық өсімдіктерге қауіпті деңгейде зиян келтіреді. Аудад Хорватияға бірнеше рет енгізілген, онда Мосорда қоныстанған. Австралияда әлі тіркелмегенімен, Квинслендте зиянды түрлердің бірі саналады және табиғатта қоныстануы мүмкін.

Таксономия

A. lervia – Ammotragus туысының жалғыз түрі. Дегенмен, кейбір авторлар осы туысты ешкі туысы Capra және қой туысы Ovis-пен бірге жіктеуді ұсынады. А. l. sahariensis Rothschild, 1913 (қауіпті жағдайда)
А. l. blainei Rothschild, 1913 (қауіпті жағдайда)
А. l. angusi Rothschild, 1921 (қауіпті жағдайда)
А. l. fassini Lepri, 1930 (қауіпті жағдайда)

Тіршілік ету орындары

Барбарий қойлары құрғақ таулы аймақтарда кездеседі, онда олар шөптер, бұталар мен лишайларды жеп, шалады. Олар метаболизмі үшін қажетті судың барлығын тамақтан ала алады, бірақ сұйық су қолжетімді болса, ішіп, оның ішінде суынады. Барбарий қойлары күндіздің басында және кешкі уақытта белсенді болады, ал күндізгі ыстықта тынығады. Олар өте епті және тік тұрып секіре алады. Олар тік, тасты таулар мен каньондардан тұратын өмірлік ортаға жақсы бейімделген. Олар қауіптің бірінші белгісін сезгенде қашады, көбінесе жоғары қарай жүгіреді. Олар өте көшпелі және таулар арқылы үздіксіз саяхаттайды. Солтүстік Африкадағы олардың негізгі жауы – барбарий барысы, барбарий арастаны және қарақал болған, бірақ қазір адамдар, жабайы иттер, үй жануарларының шамадан тыс жайылуынан туындаған бәсекелестік және құрғақшылық олардың санына қауіп төндіреді.

Аттар

Ammotragus lervia есімді екі атау грек тіліндегі ἄμμος ámmos ("құм", құм түсті терісіне сілтеме) және τράγος trágos ("ешкі") сөздерінен шыққан. Лервия атауы Rev. Т. Шоудың "Саяхаттары мен байқаулары" атты еңбегінде Барбария және Левант аймақтарында кездесетін Солтүстік Африканың жабайы қойына берілген "lerwee" деген есімнен алынған. Испандықтар бұл қойды арруис деп атаған, бұл бербер тіліндегі arrwis сөзінен тараған. Аудад – бұл Солтүстік Африка халқы берберлердің осы қойға берген аты, сонымен қатар ол аруи және ваддан (Ливияда) деп те аталады.