Кіріспе

Эдвард Двелли (1864–1939) – ағылшын сөздікші және генеалог. Ол шотланд гаэль тілінің авторитетті сөздігін жасады, ал оның еңбегі ирланд гаэль тілі лексикографиясына әсер етті. Ол сонымен қатар кәсіби генеалог ретінде жұмыс істеді және Сомерсетке қатысты көптеген түпнұсқа құжаттардың көшірмелерін жариялады.

Өмірбаян

Англияның Миддлсекс округындағы Твикенхем қаласында туған ол, армияда Шотландияда қызмет еткеннен кейін және Орднанс Survey-де жұмыс істегеннен соң шотланд гаэль тіліне қызығушылық танытты. Ол он жеті жасында сөздерді жинауды бастады және сонымен қатар үлкен сыбызғы тартушы болды. 1901 жылдан бастап сөздікті бөлімдермен жариялап, 1911 жылы «Суреттелген гаэль сөздігінің» толық бірінші басылымын Эоган МакДомхнайл (Эвен Макдональд) деген псевдониммен шығарды, өзінің ағылшын есімімен жұмысы жақсы қабылдамайды деп қорқып. Ол ескі сөздіктерден жазбаларды жинауды және жарияланымдардан және гаэль тілінде сөйлейтін Шотландияның аймалдарына саяхаттарынан мыңдаған жаңа сөздерді жазуды жалғастырды. Ол балалары мен 1896 жылы үйленген әйелі Мэри Макдугалдың (Килмадоктан) көмегімен сөздігін суреттеді, басып шығарды, мұқабалады және сатты. Ол өзіне қажетті дағдыларды өзі үйренді. 1912 жылы Дуэлли «Дюэлли отбасы туралы жазбалар жинағын» жариялады, бұл 1229 жылдан Джон Дуэллиден басталатын Дюэлли отбасы туралы 54 беттік генеалогиялық еңбек, көбінесе Ұлыбританияны қамтиды, бірақ американдық бөлімімен, шежірелермен және қолдау жазбаларымен бірге шіркеу тізілімдерінен алынған үзінділерді де қамтиды. Кейіннен ол Эдуард VII-ден жұмысы үшін мемлекеттік зейнетақы алды. Өмірінің соңында Шотландиядағы кейбір адамдардың, гаэльдердің де, гаэль тілінде сөйлейтіндердің де көзқарасына наразы болып, ол Англияға оралды, үлкен мұрасын қалдырып, қарапайымдылықта қайтыс болды. 1991 жылы қайтыс болған доктор Дуглас Клайн Шотландияның Ұлттық кітапханасында бірнеше қолжазбаларды тапты, оларды ол «Двейлидің гаэль-ағылшын сөздігіне қосымша» ретінде жариялады, жазбалардың жартысынан астамы «А-дан D-ға» дейін ғана, бірақ Двейлидің өмірінде жарияланбаған қосымша ақпарат бар. Оның өмірі аз зерттелген, ең жақсы зерттеу - Питер Берресфорд Эллистің Клайнның қосымшасындағы тарихи кіріспесі.

Эдвард Двеллидің сөздігі

Двелидің мыңнан астам беттен тұратын шотланд гаэль тіліндегі суретті сөздігі, оны дайындау кезінде ол кездескен қиын жағдайларды ескере отырып, өз заманында шынымен керемет жетістік болды. Дегенмен, ол өзіне көмектескендерге алғысын білдіруге құштар болды. Ол сөздіктің жартысы ғана жарық көрген кезде оған азаматтық зейнетақы тағайындаған, жақында қайтыс болған король Эдуард VII-ге ерекше алғыс айтты. Ол аяқталған сөздігін патшаға табыс етуді шын көңілімен тіледі және патшаның қазасы туралы хабарға қайғырып, көңілі қалды. Двели әйеліне де шын жүректен алғыс айтты, оның көптеген құрбандықтарының ішінде, сынақтарды түзетуге, хат-хабарларға көмектесуге және көптеген аудармалар бойынша кеңес беруге қосқан үлесі зор болды. Двелидің кіріспесі шотланд гаэль тілін зерттеушілер үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол кездегі көптеген қиындықтар бүгінгі шотланд гаэль тіліне де қатысты. Шотланд гаэль тілінде сөйлейтін адамдар көбінесе өз ана тілінде оқу мен жазуды үйренбегендіктен, дұрыс жазуды анықтау мүмкін болмады, бұл сөздікті дайындау кезінде үлкен қиындықтар туғызды. Шотланд гаэль тілінде сөйлейтін адамдар көбінесе Дуэлли сияқты шотланд гаэль тілін оқығандармен өз тілінде сөйлесуден жаңылды, оның орнына олармен ағылшын тілінде сөйлеуді жөн көрді. Двели шотланд гаэль тілінің тұрмыстық тілін жақсырақ білу үшін, кейде өзін сол тілдің тумасы ретінде таныстыруға мәжбүр болды. Двелидің сөздігі 70 000-нан астам сөзді қамтиды және осы күнге дейін шотланд гаэль тілінің ең толық сөздігі деп есептеледі. Қазірге дейін әртүрлі баспагерлер тарапынан сөздіктің 12 басылымы жарық көрді (1920, 1930, 1941, 1949, 1967, 1971, 1973, 1977, 1988, 1993 және 2011 жылдар).

Dwelly-ді цифрландыру

Dwelly-ді цифрлық түрде қолжетімді ету, оны гаэль тілінде сөйлейтіндер, оқушылар және осы тілге құмарлар жиі сұрап келді. Авторлық құқық заңдарының өзгеруі және басқа да түрлі қиындықтарға байланысты, шотланд гаэлін үйренген неміс Майкл Бауэрге цифрландыруды аяқтауға 10 жылдан астам уақыт кетті. Ақыры, 2009 жылдың қаңтарында Пертширден келген бағдарламалық жасақтама инженері Уилл Робертсонмен бірлесіп, Dwelly d (Dwelly digiteach "Цифрлық Dwelly" деген сөздің қысқартылған түрі) деген атпен онлайн-режимде іске қосылды. Олардың жұмысы сыртқы қолдаусыз жүзеге асырылды, сондай-ақ 2009 жылдың 14 қаңтарында Вестминстер Парламентінде тиісті мәселе көтерілді.