Кіріспе

Потаватоми тілі (,/p//ɒ//t//ə/'/w//ɒ//t//ə//m//i/, сонымен қатар Поттаватоми; потаватоми тілінде Bodwéwadmimwen, Bodwéwadmi Zheshmowen немесе Neshnabémwen) – Орталық Алгонкин тілдер тобына жататын тіл. Бұл тілде бұрын АҚШ-тың Мичиган және Висконсин штаттарындағы және Канаданың оңтүстік Онтарио аймағындағы Ұлы көлдер маңында тұрған поттаватоми халқы сөйлеген. Мичиган және Оклахома штаттарындағы федералдық деңгейде танылған тайпалар осы тілді қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізуде.

Тілдің жаңғыруы

Сесилия Микскеве Джексон, потаватоми тілінің соңғы тірі қалған туатын сөйлеушілерінің бірі, 2011 жылдың мамыр айында 88 жасында дүние салды. Ол тілді сақтап, оқытуға арналған жұмыстарымен танымал болды. Висконсин штатының Пауэрс-Блафф аймағында өскен Дональд Неасено Перрот тілді сақтап қалу мақсатында потаватоми тіліндегі бірнеше бейнежазба, веб-сайт және кітаптар жариялаған. Федералды түрде мойындалған Покегнек Бодевадмик Покагон потаватоми тайпасы 2013 жылдың қаңтарында «тіл білуші (тіл шәкірті) ағылшын тілін жақсы білетін потаватоми тілінің шеберлерімен (тіл шеберлерімен) жұптасатын» шебер-шәкірт бағдарламасын бастады, оқу веб-эфирде жүргізіледі және бейнеконференциялар қолданылады. Сондай-ақ, 2022 жылдың қазан айында Покагон потаватоми тайпасынан Mango Languages және Оклахомадағы Азаматтық Потаватоми ұлтынан Memrise онлайн тіл курстары тегін ұсынылады.

Жіктеу

Потаватоми – алгонкиан тілдер отбасының мүшесі (өзі кезегінде үлкен алги тілдер тобының мүшесі). Ол көбінесе оджибве, кри, меномини, майами-иллинойс, шоуни және фокс тілдерімен бірге Орталық алгонкиан тілі деп жіктеледі. «Орталық алгонкиан» атауы алгонкиан тілдер отбасының ортақ ата-баба тілінен тараған тілдер тобынан гөрі географиялық топтастыруды білдіреді. Орталық тілдердің ішінде потаватоми тілі оджибве тіліне ең жақын, бірақ ол сонымен қатар саук тілінен көптеген сөздерді қабылдаған. Жалпы алғанда, 19 ғасырдағы үндістерді қоныстандырудан кейінгі даму кезеңінде потаватоми Солтүстік Америкадағы бөлектелген топтар арасында ерекшеленді. Ол Солтүстік потаватомиге, Онтариода (Канада), АҚШ-тың Мичиган және Висконсин штаттарында сөйленетін түріне, және Оңтүстік потаватомиге, Канзас және Оклахома штаттарында сөйленетін түріне бөлінеді, онда бұрын Иллинойс және Миссисипи өзенінің шығысында тұрған потаватоми тайпаларының ата-бабалары қоныстандырылған.

Қазіргі жазу жүйесі

Потаватоми қауымдары арасында стандартты орфографияға келісім болмаса да, ең көп қолданылатын жүйе – Висконсин штатының Жергілікті американ тілдер бағдарламасы (WNALP) әзірлеген «Педагогикалық жүйе». Аты айтқандай, ол тіл үйрету үшін жасалған. Бұл жүйе латын әліпбиіне негізделген және фонемалық, әр әріп немесе диграф ерекше дыбысты көрсетеді. Қолданылатын әріптер: a b ch d e é g ' h i j k m n o p s sh t w y z zh. Канзас штатында BWAKA деп аталатын басқа жүйе қолданылады. Ол да латын әліпбиіне негізделген және фонемалық, әр әріп немесе диграф ерекше дыбысты көрсетеді. Қолданылатын әріптер: ' a b c d e e' g h i I j k m n o p s sh t u w y z zh.

Фоналогия

Мұнда Канзаста айтылатын Оңтүстік диалектісінен біршама өзгеше болатын Солтүстік диалектісінің фонологиясы сипатталған. Бес дауысты фонема, төрт дифтонг және он тоғыз ырғақты фонема бар. , жиі деп жазылатын , ашық орта алдыңғы дауыссыз дыбысқа сәйкес келеді, ал , – шва дыбысы, бірнеше аллофондық варианттары бар. , алдында ол ; , және сөз соңында ол болады. ол Мичиганда деп айтылады, ал басқа жерлерде – . Егер ол жабық буын болса, онда деп айтылады. Сондай-ақ, төрт дифтонг бар, , деп жазылады. Фонемалық кедергілер ретінде жүзеге асырылады. Көптеген басқа алгонкин тілдеріндегідей, кедергілерде дауыстық айырмашылық жоқ, бірақ оны "күшті" / "әлсіз" айырмашылығы деп атаған дұрыс. "Күшті" дауыссыз ырғақтар, дауыссыз деп жазылады, әрқашан дауыссыз, көбінесе аспирацияланады және "әлсіз" ырғақтардан ұзақ созылады, олар дауысты деп жазылады және көбінесе дауысты болып, аспирацияланбайды. Басқа дауыссыздың алдындағы мұрындық дыбыстар буындық болып келеді, ал , , және тіс дыбыстары болып табылады: .

Морфология

Потаватоми тілінде сөйлеудің алты түрі бар: зат есім, етістік, есімдік, есімдік жалғау, көмекші сөз және бөлшек.

Өтірік сөздер

Ауыстырмалардың екі негізгі түрі бар: жеке және көрсетуші. Есімдер мен етістіктер анафоралық сілтемелерді көрсету үшін өздерінің формасын өзгертетіндіктен, еркін ауыстырмалардың басты қолданылуы – мән беру үшін.

Іс-әрекеттер

+ Мажит "кету" етістігінің тәуелсіз конъюгация үлгісі 1sg nmaji majiyan 2sg gmaji majiyen 3sg maji(wak) majit 3sg. Көрінетін 3sg majin majinet 1sg. ескерілмеген nmajimen majiyak 1pl. бізді қоса алғанда gmajimen majiygo 2pl gmajim majiyék 3pl majik majiwat