Үнді субконтинентіндегі астрономия тарихы

Кіріспе

Үндістан астрономиясы – Үндістан субконтинентіндегі астрономияны білдіреді. Оның тарихы ежелгі заманнан бері қазіргі уақытқа дейін созылады. Үнді астрономиясының алғашқы тамырларын Инд өркениетінің кезеңіне, тіпті одан да ертерек мерзімге жатқызуға болады. Кейіннен астрономия Ведаңганың ғылым саласы ретінде, яғни Ведаларды зерттеумен байланысты "қосалқы ғылымдардың" бірі ретінде дамыды. Бұл Ведалар б.з.д. 1500 жылға дейін немесе одан да ертерек жатады. Ең көне мәтін – Ведаңга Джйотиша, б.з.д. 1400–1200 жылдармен датыланады (алайда, қазіргі түрі б.з.д. 700–600 жылдар аралығында пайда болған болуы мүмкін). Үнді астрономиясына грек астрономиясы б.з.д. 4-ғасырдан бастап және біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында, мысалы, Яванаджатака арқылы әсер етті.

Үнді астрономиясы 5-6 ғасырларда гүлденді, оның ең жарқын өкілі – Арьябхата. Оның "Арьябхатия" еңбегі сол кездегі астрономиялық білімнің шыңы болды. "Арьябхатия" төрт бөлімнен тұрады, онда уақыт бірліктері, планеталардың орнын анықтау әдістері, күн мен түннің себебі және басқа да космологиялық ұғымдар сияқты тақырыптар қарастырылады. Кейіннен Үнді астрономиясы мұсылман, қытай, еуропа және басқа да астрономияларға елеулі әсер етті. Арьябхатаның еңбектерін одан әрі дамытқан классикалық дәуірдің басқа астрономдары: Брахмагупта, Варахамихира және Лалла. Туысқан үнді астрономиялық дәстүрі орта ғасырлар бойы және 16-17 ғасырларда, әсіресе Керала астрономия және математика мектебінде белсенді болды.

Қолданылған аспаптар

Астрономияда қолданылатын құрылғылардың ішінде Санку деп аталатын гномон болды, онда вертикальді таяқтың көлеңкесі көлденең жазықтыққа түсіріліп, кардиналдық бағыттар, бақылау нүктесінің ендігі және бақылау уақыты анықталды. Бұл құрылғы Варахамихира, Ариабхата, Бхаскара, Брахмагупта және тағы басқалардың еңбектерінде айтылады. ІІ Бхаскара (1114–1185 жж.) заманында "Ясти-янтра" деп аталатын крест тәрізді таяқ қолданылған. Голадипика – глобустар мен армиллярлық сфераға арналған егжей-тегжейлі трактат, оны Парамешвара 1380 және 1460 жылдар аралығында жазған.

Үнді және грек астрономиясы

Дэвид Пингридің айтуынша, біздің заманымыздың VI ғасырына немесе одан кейінгі кезеңдерге жататын көптеген үнді астрономиялық мәтіндері бар, олардың мерзіміне сенімділік жоғары. Бұл мәтіндер мен Птолемейге дейінгі грек астрономиясы арасында маңызды ұқсастықтар бар. Пингридің пікірінше, бұл ұқсастықтар үнді астрономиясының кейбір аспектілерінің грек тегін көрсетеді. Осы тұжырымның тікелей дәлелі – астрономия, астрология және күнтізбеге қатысты санскрит сөздерінің көптегені грек тілінен тікелей дыбысталу қарыздары немесе аудармалар болып табылады, олар күрделі идеяларды қамтиды, мысалы, апта күндерінің атаулары, олар сол күндердің, планеталардың (Күн мен Айды қоса алғанда) және құдайлардың арасындағы байланысты болжайды. Шығыста грек мәдениетінің дамуымен бірге, эллинистік астрономия Үндістанға тарады, бұл жергілікті астрономиялық дәстүрге терең әсер етті. Маури империясымен болған көптеген өзара әрекеттесулер және кейіннен Индо-гректердің Үндістанға кеңеюі осы кезеңде грек астрономиялық идеяларының Үндістанға таралуын көрсетеді. Планеталардың сфераларымен оралған шар тәрізді Жер туралы грек ұғымы Варахамихира және Брахмагупта сияқты астрономдарға одан әрі әсер етті. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Грек-рим астрологиялық трактаттарының бірнешесі Үндістанға экспортталғаны белгілі. Яванаджатака – грек хороскопиясы және математикалық астрономияға арналған III ғасырға жататын санскрит мәтіні. Кейін, VI ғасырда, Ромака Сиддханта ("Римдіктердің ілімі") және Паулиса Сиддханта ("Павлдың ілімі") Варахамихираның Паньча-Сиддхантикасында ("Бес ілім") жинақталған бес негізгі астрологиялық трактаттың екеуі ретінде қарастырылды, ол грек, египеттік, римдік және үнді астрономиясын қамтиды. Варахамихира былай дейді: "Гректер шын мәнінде шетелдіктер, бірақ олармен бұл ғылым (астрономия) гүлденуде". Дегенмен, үнді астрономиясының ең толыққанды енгізілуі тек Тан әулеті (618-907 жж.) кезінде болды, осы кезде көптеген қытай ғалымдары, мысалы, И Син, үнді және қытай астрономиясын жақсы білді. Тағы бір үнді әсері – мұсылман астрономдары уақытты есептеуде қолданған жуық формула болды. Ислам астрономиясы арқылы үнді астрономиясы араб тіліне аудармалар арқылы еуропалық астрономияға әсер етті. XII ғасырдағы латын тіліне аудармалар кезінде Мұхаммед әл-Фазаридің "Ұлы Синдхинд" (Сурья-Сиддханта және Брахмагуптаның еңбектеріне негізделген) 1126 жылы латын тіліне аударылды және сол кезде маңызды рөл атқарды.

According to David Pingree, there are a number of Indian astronomical texts dated to the sixth century CE or later with a high degree of certainty. There is substantial similarity between these and pre Ptolemaic Greek astronomy. Pingree believes that these similarities suggest a Greek origin for certain aspects of Indian astronomy. One of the direct proofs for this approach is the fact quoted that many Sanskrit words related to astronomy, astrology and calendar are either direct phonetical borrowings from the Greek language, or translations, assuming complex ideas, like the names of the days of the week which presuppose a relation between those days, planets (including Sun and Moon) and gods. With the rise of Greek culture in the east, Hellenistic astronomy filtered eastwards to India, where it profoundly influenced the local astronomical tradition. Numerous interactions with the Mauryan Empire, and the later expansion of the Indo Greeks into India suggest that transmission of Greek astronomical ideas to India occurred during this period. The Greek concept of a spherical Earth surrounded by the spheres of planets, further influenced the astronomers like Varahamihira and Brahmagupta. Several Greco Roman astrological treatises are also known to have been exported to India during the first few centuries of the present era. The Yavanajataka is a Sanskrit text of the 3rd century CE on Greek horoscopy and mathematical astronomy. Later in the 6th century, the Romaka Siddhanta ("Doctrine of the Romans"), and the Paulisa Siddhanta ("Doctrine of Paul") were considered as two of the five main astrological treatises, which were compiled by Varāhamihira in his Pañca siddhāntikā ("Five Treatises"), a compendium of Greek, Egyptian, Roman and Indian astronomy. Varāhamihira goes on to state that "The Greeks, indeed, are foreigners, but with them this science (astronomy) is in a flourishing state." However, the most detailed incorporation of Indian astronomy occurred only during the Tang Dynasty (618–907 CE) when a number of Chinese scholars—such as Yi Xing— were versed both in Indian and Chinese astronomy. Another Indian influence was an approximate formula used for timekeeping by Muslim astronomers. Through Islamic astronomy, Indian astronomy had an influence on European astronomy via Arabic translations. During the Latin translations of the 12th century, Muhammad al Fazari's Great Sindhind (based on the Surya Siddhanta and the works of Brahmagupta), was translated into Latin in 1126 and was influential at the time.

Үнді және ислам астрономиясы

Көптеген үнді астрономия және астрология еңбектері Сасани империясының Гундешапур қаласында орта парсы тіліне аударылды, кейін орта парсы тілінен араб тіліне аударылды. 17 ғасырда Моғол империясында ислам және индуист астрономиясының синтезі болды, онда исламдық бақылау құралдары индуист есептеу техникасымен үйлестірілді. Планеталық теорияға көп мән берілмесе де, Үндістандағы мұсылман және индуист астрономдары бақылау астрономиясы саласында жетістіктерге жетіп, шамамен жүзге жуық Zij трактаттарын жазды. Хумаюн Дели маңында жеке обсерватория салды, ал Джахангир мен Шах Джахан да обсерватория салуды ниеттенген, бірақ оны іске асыра алмады. Моғол империясының құлдырауынан кейін, Амбердің Джай Сингх II индуист патшасы, өз заманында тоқтап қалған ислам және индуист астрономия дәстүрлерін жаңғыртуға тырысты. 18 ғасырдың басында ол Улуғ Бектің Самарқан обсерваториясымен бәсекелесу және Сиддханталардағы бұрынғы индуист есептеулерін, ал Зий и Султанидегі исламдық байқауларды жетілдіру мақсатымен Янтра Мандир деп аталатын бірнеше ірі обсерваториялар салды. Ол қолданған құралдар ислам астрономиясының ықпалында болды, ал есептеу әдістері индуист астрономиясынан алынды.

Үнді астрономиясы мен Еуропа

Кейбір ғалымдар Кераланың астрономия және математика мектебінің нәтижелері туралы білімді саудагерлер мен иезуит миссионерлері Кераладан сауда жолы арқылы Еуропаға жеткізген болуы мүмкін деп санайды. Мұндай таралымға мүмкіндік беретін байланыс жолдары мен тиімді уақыт шкаласы бар. Дегенмен, мұндай таралымды растайтын тиісті қолжазбаларда тікелей дәлел табылмаған. 18 ғасырдың басында Амбер әмірі II Джай Сингх 1702 жылы Филипп де Ла Хирдің құрастырған астрономиялық кестелерін сатып алған еуропалық иезуит астрономдарын өзінің Янтра Мандир обсерваторияларының біріне шақырды. Ла Хирдің еңбегін зерттегеннен кейін, Джай Сингх сол кездегі Үндістанда қолданылатын бақылау техникалары мен құралдары еуропалық астрономиядағыдан жоғары екенін атап өтті. Ол иезуиттер арқылы Коперник революциясы туралы білгені белгісіз. Алайда, ол телескоптарды пайдаланған. Ол «Зий-и Мухаммад Шахи» еңбегінде: «Менің мемлекетімде телескоптар жасалды және олардың көмегімен көптеген бақылаулар жүргізілді» деп жазған. 18 ғасырда Британдық Шығыс Үндістан компаниясы келгеннен кейін индуистік және исламдық дәстүрлер еуропалық астрономиямен бірте-бірте ығыстырылды, бірақ осы дәстүрлерді үйлестіру әрекеттері жасалды. Үнді ғалымы Мир Мұхаммед Хусейн 1774 жылы батыс ғылымын оқу үшін Англияға сапар шекті. 1777 жылы Үндістанға оралғаннан кейін ол астрономия туралы парсы трактатын жазды. Ол гелиоцентрлік модель туралы жазып, әрқайсысы өз планеталары мен жұлдыздарына ие шексіз көптеген ғаламдар (авалим) бар екенін, бұл бір ғаламмен ғана шектелмейтін Құдайдың құдіретін көрсетеді деп мәлімдеді. Хусейннің ғалам туралы түсінігі қазіргі галактика тұжырымына ұқсас, сондықтан оның көзқарасы ғалам миллиардтаған галактикалардан тұрады деген қазіргі көзқарасқа сәйкес келеді, олардың әрқайсысы миллиардтаған жұлдыздардан тұрады. Соңғы белгілі Zij трактаты – 1838 жылы үнді астрономы Гулам Хусейн Джаунпури (1760–1862) жазған және 1855 жылы Бахадур Ханға арналған «Зий-и Бахадурхани» еңбегі. Бұл трактат гелиоцентрлік жүйені Zij дәстүріне енгізді.

Some scholars have suggested that knowledge of the results of the Kerala school of astronomy and mathematics may have been transmitted to Europe through the trade route from Kerala by traders and Jesuit missionaries. such as communication routes and a suitable chronology certainly make such a transmission a possibility. However, there is no direct evidence by way of relevant manuscripts that such a transmission took place. In the early 18th century, Jai Singh II of Amber invited European Jesuit astronomers to one of his Yantra Mandir observatories, who had bought back the astronomical tables compiled by Philippe de La Hire in 1702. After examining La Hire's work, Jai Singh concluded that the observational techniques and instruments used in European astronomy were inferior to those used in India at the time – it is uncertain whether he was aware of the Copernican Revolution via the Jesuits. He did, however, employ the use of telescopes. In his Zij i Muhammad Shahi, he states: "telescopes were constructed in my kingdom and using them a number of observations were carried out". Following the arrival of the British East India Company in the 18th century, the Hindu and Islamic traditions were slowly displaced by European astronomy, though there were attempts at harmonising these traditions. The Indian scholar Mir Muhammad Hussain had travelled to England in 1774 to study Western science and, on his return to India in 1777, he wrote a Persian treatise on astronomy. He wrote about the heliocentric model, and argued that there exists an infinite number of universes (awalim), each with their own planets and stars, and that this demonstrates the omnipotence of God, who is not confined to a single universe. Hussain's idea of a universe resembles the modern concept of a galaxy, thus his view corresponds to the modern view that the universe consists of billions of galaxies, each one consisting of billions of stars. The last known Zij treatise was the Zij i Bahadurkhani, written in 1838 by the Indian astronomer Ghulam Hussain Jaunpuri (1760–1862) and printed in 1855, dedicated to Bahadur Khan. The treatise incorporated the heliocentric system into the Zij tradition.

Керала астрономия және математика мектебі

Керала мектебінің модельдері (1380-1632 жылдар аралығында белсенді болды) жоғары дәрежелі полиномдарды және басқа да соңғы алгебраны қолданды; олардың көптегені Күн жүйесіндегі қозғалыстар мен орналасуларды болжау үшін тиімді пайдаланылды.

Астрономдар

1920 жылы Сисир Кумар Митра, С. В. Раман және Мегхнад Саха сияқты астрономдар ионосфераны жерден радио толқындары арқылы зерттеу және Саханың иондану теңдеуі сияқты әртүрлі жобалармен айналысты. Хоми Дж. Бхаба мен Викрам Сарабхай маңызды үлес қосты. А. П. Дж. Абдул Калам, сондай-ақ "Үндістанның зымыран адамы" деп белгілі, Қорғаныс ғылыми-зерттеу және даму ұйымы мен Үндістанның ғарыш зерттеу ұйымының (ISRO) азаматтық ғарыш бағдарламасын және ұшыру құралдары технологиясын дамытуға және зерттеуге көмектесті.

Ұйымдар

Баба Татаның фундаменталды зерттеулер институтын, ал Викрам Сарабхай физикалық зерттеулер зертханасын құрды. Бұл ұйымдар ғарыштық сәулеленуді зерттеді және атмосфераның жоғарғы қабаттарын зерттеді. 1950 жылы Атом энергиясы департаменті Баба хатшылығымен құрылды және елдегі ғарыш зерттеулеріне қаржыландыру жүргізді. Сарабхайдың ықпалымен 1962 жылы Үндістанның Ғарыш зерттеулері жөніндегі ұлттық комитеті (INCOSPAR) құрылды. ИСРО INCOSPAR-дың орнын басты, ал Индира Ганди басшылығымен Ғарыш департаменті құрылды, осылайша Үндістанда астрономиялық зерттеулер институционалдық деңгейге көтерілді. Одан кейін Бангладештегі SPARRSO, Пәкістандағы SUPARCO және тағы да басқа ұйымдар құрылды.

Зерттеу

Ракета ұшыру станциялары құрылды және астрономияны зерттеу үшін спутниктер ұшырылды. ИСРО және Тата Фундаменталды зерттеулер институты Хайдарабадта кеңістікте тараған рентген сәулелерін зерттеу үшін шар ұшыру базасын пайдаланды. ИСРО жоғары стратосферада ультракүлгін сәулеленуге жоғары төзімді, Жер бетінде басқа жерде табылмайтын және экстремофилдер саналатын үш түрлі бактерияны табуға көмектесті. Олардың екеуі ИСРО-ның және астроном Арьябхатаның үлесін еске алу үшін Bacillus isronensis және Bacillus aryabhattai деп аталды. Астросат – 2015 жылы ұшырылған, Үндістанның бірінші арнайы көп толқынды ғарыш обсерваториясы. Оның бақылау зерттеулеріне белсенді галактикалық ядролар, ыстық ақ жұлдыздар, пульсарлардың импульстары, екі жұлдыздан тұратын жүйелер және галактика ортасында орналасқан аса ірі қара тесіктер кіреді. 2017 жылдың қаңтар айында Астросат гамма сәулелерінің бір жарлымын тіркеді. Сондай-ақ, ол 6 миллиард жылдық көгілдір жұлдыздың үлкен жұлдыздан масса мен энергияны сорып алып жатқан сирек кездесетін құбылысын түсірді. 2018 жылдың шілдесінде ол 800 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан Abell 2256 галактикалар тобының суретін жасады. 2019 жылы ол RX J0209.6 7427 екі жұлдыздан тұратын жүйеде сирек кездесетін рентген сәулелерінің жарлымын анықтады. Чандраян-3 – Чандраян бағдарламасының үшінші миссиясы, ИСРО әзірлеген айды зерттеу миссияларының сериясы. Оның мақсаты – Айдың оңтүстік полюсіне жұмсақ қондыру, ровердің Ай бетінде жүру мүмкіндігін бақылау және көрсету, сондай-ақ Айдың құрамын жақсырақ түсіну үшін Ай бетіндегі материалдармен тәжірибелер жүргізу. Ұшыру 2023 жылдың 14 шілдесінде Сатиш Даван ғарыш орталығында жүзеге асырылды. Қондыру аппараты мен ровер 2023 жылдың 23 тамызында Айдың оңтүстік полюсіне сәтті қонды.