Кіріспе

Панчатантра (IAST: Pañcatantra, ISO: Pañcatantra, , "Бес трактат") – Үндістанның ежелгі санскрит өлеңдері мен прозасындағы бір-бірімен байланысты жануарлар туралы әңгімелер жинағы, олар сюжеттік шеңберге құрылған. Сақталған еңбек шамамен б.з.д. 200 жылға жатса да, әңгімелер одан да көне болуы мүмкін. Мәтіннің авторы белгісіз, бірақ кейбір нұсқаларында Вишну Шармаға, ал басқаларында Васубхағаға жатқызылады, олардың екеуі де ойдан шығарылған псевдонимдер болуы мүмкін. Ол ежелгі ауызша дәстүрлерге негізделген, онда "біздің қиялымызға келгендей көне жануарлар туралы әңгімелер" бар. Бұл "әлбетте, Үндістанның ең көп аударылған әдеби туындысы" және осы әңгімелер әлемде кеңінен танымал. Ол көптеген мәдениеттерде әртүрлі атаулармен белгілі. Панчатантраның Үндістанның барлық негізгі тілдерінде нұсқалары бар, сонымен қатар әлемнің 50-ден астам тілінде мәтіннің 200-ден астам нұсқасы кездеседі. Үндістан тілінен басқа тілге жасалған ең ерте аударма – 550 ж. Орта парсы (Пахлави) тілінде Бурзой жасаған аударма. 750 ж. парсы ғалымы Абдулла ибн әл-Мукаффа араб тіліне аударған, ол "Калила уа Димна" деп аталды. Хижридің 3-ші ғасырында Рудаки жасаған жаңа парсы нұсқасы "Калилех о Демнех" деп белгілі болды. 1143 ж. Әбу Мәали Насралла Монши прозаға аударған нұсқасы Кашефидің 15 ғасырдағы "Анвар и Сухайли" ("Кеноптың жарықтары") кітабының негізі болды, ол өз кезегінде түрік тіліндегі "Хумаюн намахқа" аударылды. Лаоста бұл нұсқа "Нандака прахарана" деп, ал Таиландта "Нанг Тантрай" деп аталады.

Авторы және хронологиясы

Панчатантраның кіріспе бөлімі Вишнушарма (IAST: Viṣṇuśarman) есімді сексен жастағы брахманды оның авторы ретінде көрсетеді. Ол Амарашактидің үш ханзадасына жақсы үкімет жүргізу қағидаларын оқытады. Санскрит және үнді діндерінің профессоры Патрик Оливель Вишнушарманың нақты тұлға болған-болмағаны немесе әдеби туынды екені белгісіз дейді. Оливельдің сөзіне қарағанда, мәтіннің кейбір оңтүстік үнді нұсқалары, сондай-ақ Панчатантраның Оңтүстік-Шығыс Азия нұсқалары мәтінді Васубхагаға жатқызады. Мәтін жазылған жер туралы әртүрлі ұсыныстар бар, бірақ бұл мәселе даулы. Ұсынылған орындардың ішінде Кашмир, Оңтүстік-Батыс немесе Оңтүстік Үндістан бар. Мәтін 550 жылға дейін пахлави тіліне аударылған, бұл мәтіннің болу мерзімінің соңғы шегін көрсетеді. Алғашқы шегі белгісіз. Онда біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында аяқталған деп саналатын Арташастрадан бірдей өлеңдер келтірілген. Оливельдің айтуынша, "қазіргі ғылыми консенсус Панчатантраны шамамен 300 жылға жатқызады, бірақ бұл тек білімді болжам екенін есте сақтауымыз керек". Джиллиан Адамс Панчатантра Веда дәуірінде пайда болған болуы мүмкін дейді, бірақ оның нақты жасын анықтау қиын, себебі "алғашқы санскрит нұсқасы жоғалып кеткен".

1- кітап: Митрабеда

Бірінші трактатта Арыстан билеген мемлекеттегі жұмыссыз министр ретінде Даманака есімді шакал суреттеледі. Ол өзінің нұсқаушысы Каратакамен бірге арыстан патшасының одақтастықтары мен достығын қиратуға тырысады. Көптеген мысалдар жақын және ажырамас дос болғандардың арасының ашылуына себеп болатын қастандықтар мен себептерді көрсетеді. Бірінші кітапта тридцатьтан астам мысал бар, Артур Райдер аударған нұсқасында 34 мысал кездеседі: Достардың жоғалуы, Екіқабат маймыл, Шакал мен соғыс барабаны, Мықты тісті саудагер, Ыйық және Маусым, Шакалдың қошқар төбелесінде болуы, Тоқымашының әйелі, Қара жыланды өлтірген қарға, Шаянды жеуді ұнататын қасқыр, Ақымақ пен қоян, Принцессаға ғашық болған тоқымашы, Мінекейлік етпеген адам, Секіру және жүгіру, Көк шакал, Ұлы күйге берілу және сұлу, Сенімсіздікке ұшыраған Келімсек, Арыстан мен ағаш шебер, Мұхитпен күрескен құс, Жұқа мойынды және қабау, Алғырлық, Ептілік және Тағдыр, Піл мен құбылыш арасындағы дуэль, Ақылды қаз, Арыстан мен қошқар, Ақылды шакал, Денесін тастап кеткен монах, Жыланға үйленген қыз, Қарлы гүл, Сабақ алмайтын маймыл, Дұрыс ой және Бұрыс ой, Аурудан да жаман ем, Темір жеген егеуқырлар, Білімнің нәтижелері, Ақылды жау, Ақымақ дос. Бұл бес кітаптың ең ұзыны, ол туындының шамамен 45% құрайды. Бірлесіп жұмыс істеу және өзара қолдау арқылы байланысқан мысалдар олардың сыртқы қауіптерден қалай жеңіп шығып, гүлденгенін көрсетеді.

3-кітап: Қақөлұқиям

Үшінші трактат соғыс пен бейбітшілік тақырыбын қамтиды, жануарлар бейнесі арқылы зияткерлік күрес қарсыластың басым күштерін бейтараптандырудың стратегиялық құралы екенін көрсетеді. Осы трактаттың негізгі ойы – зияткерлік күрес, қылышпен шайқасқаннан гөрі күштірек. Жануарлардың таңдалуы жақсылық пен жамандық, нұр мен қараңғылық арасындағы соғыстың метафорасын білдіреді. Қарғалар – жақсы, әлсіз және аз санды, күндізгі (нұрлы) жандар, ал бүркіттер – жаман, көп және күшті, түнгі (қараңғы) жандар ретінде бейнеленеді. Жас әйел оның сыртқы келбетіне соншалықты қарсы келеді, тіпті оған қарауға да, әсіресе некелерін аяқтауға да бас тартады. Үшінші кітап Райдер аудармасында он сегіз мысалдан тұрады: Қарғалар мен бүркіттер, Құстар патшаны қалай сайлады, Қоян қалай пілді алдады, Мысықтың үкімі, Брахманның ешкісі, Жылан мен құмырсқалар, Ақша төлеп алған жылан, Әлеуметтік емес аққулар, Өзін құрбан ететін көгершін, Жас әйелі бар қарт, Брахман, Ұры мен әулие, Принстің ішіндегі жылан, Надан шебер, Тышқаннан жасалған тышқан қыз, Алтын тыныс құсы, Сөйлейтін үңгір, Жыланға мініп жүрген бақа, Көзі жоқ Брахман. Төртінші кітап Райдер аудармасында он үш мысалдан тұрады: Қол жеткізгеннің жоғалуы, Маймыл мен қолтырауын, Ұзын бойлы және Теодор, Құлағы қисық және шаңды, Сазгер, Пілдерді өлтірмеген шакал, Мінекіздік әйел, Патша қуанышы мен хатшысы Сплендор, Жолбарыс терісіндегі есек, Шаруаның әйелі, Мақтаншыл тасқыншық, Сүпер ақылды қалай пілді жеді, Шетелге кеткен ит.

Метафоралар мен қабатты мағыналар

Санскрит тіліндегі "Панчатантра" мәтіні жануар кейіпкерлеріне есімдер береді, бірақ бұл есімдер шығармашылықпен құрастырылған және екі мағынаға ие.

Мәдениеттер аралық көші-қон

Бұл еңбек VI ғасырдан бері қазіргі күнге дейін көптеген түрлер мен аудармалардан өтті. Алғашқы үнді нұсқасы 570 жылы Борзуя тарапынан шетел тіліне (Пахлави) аударылды, ал 750 жылы араб тіліне аударылды. Бұл араб нұсқасы сирия, грек, парсы, еврей және испан тілдері сияқты бірнеше тілге аударылды, соның нәтижесінде еуропалық тілдердегі нұсқалардың бастауы болды, 1787 жылы Чарльз Уилкинс санскрит тіліндегі "Хитопадешаны" ағылшын тіліне аударғанға дейін.

Ертедегі мәдени көші-қон

Панчатантра өзінің қазіргі әдеби түрін 4-6 ғасырлар аралығында қалыптастырды, бірақ бастапқыда б.з.д. 200 жылдары жазылған. Б.з.д. 1000 жылға дейінгі санскрит мәтіндерінің ешқайсысы сақталмаған. Үндістанға саяхатқа шыққан буддалық монахтар санскрит тіліндегі ықпалды мәтінді (ауызша және жазба түрінде болуы мүмкін) солтүстікке, Тибет пен Қытайға, ал шығысқа, Оңтүстік-Шығыс Азияға алып кетті. Бұл Тибет, Қытай, Моңғол, Ява және Лаос елдеріндегі нұсқалардың пайда болуына әкелді. Шамамен 550 жылы, оның белгілі дәрігері Борзуй (Бурзуайх) осы еңбекті санскрит тілінен пахлави тіліне (Орта парсы тілі) аударды. Ол басты кейіпкерлерді "Карирак уд Даманак" деп транслитерациялады. "Шах Нама" (Фердоусидің Персияның 10 ғасырдың соңындағы ұлттық эпосы) кітабында айтылғандай, Борзуй патшасынан Хиндустанға сапар шегуге және "құрамына қосылып, мәйітке себілгенде дереу тірілтетін" тау шөбін іздеуге рұқсат сұрады. Ол шөпті таба алмады, бірақ бір дана адам оған "басқаша түсіндірме" берді. "Шөп – ғалым, ғылым – тау, ол көпшілікке мәңгілікке қол жеткізбейтін биіктікте. Мәйіт – білімі жоқ адам, себебі білімі жоқ адам әр жерде тіршіліксіз. Адам білім арқылы қайта жанданады". Дана кісі кітапқа көрсетті, ал келген дәрігер Борзуй бірнеше пандиттің (брахмандардың) көмегімен осы еңбекті аударды.