Кіріспе

Тілдің мүмкін жағдайларды талқылау үшін қолданылу құбылысы және оған тығыз байланысты грамматикалық категория. Лингвистика мен философияда модальділік – тілдің шындыққа немесе ақиқатқа қатысты түрлі қатынастарды білдіру тәсілдерін көрсетеді. Мысалы, модальдық өрнек бір нәрсенің болуы ықтимал, қажетті немесе рұқсат етілгенін білдіре алады. Модальдық өрнектердің ең негізгі түрлеріне "болуға болар", "болу керек" немесе "міндетті" сияқты модальдық көмекші етістер; "мүмкін" немесе "қажетті" сияқты модальдық сөздер; және "ұғымға келтіруге болар" немесе "ықтимал" сияқты модальдық сын есімдер жатады. Дегенмен, модальдық компоненттер көптеген табиғи тілдік өрнектердің мағыналарында кездеседі, оның ішінде қарсы фактілер, пікірлер, дәлелдер, әдеттегі жағдайлар және жалпыламалар бар. Модальділік түрлі көзқарас тұрғысынан жан-жақты зерттелді. Тіл білімінде типологиялық зерттеулер модальділікті білдіру үшін қолданылатын стратегиялардың тілдердегі айырмашылықтарын, әсіресе оның уақыт-көзқарас-қимыл (tense–aspect–mood) белгілерімен өзара әрекеттесуін зерттеді. Теориялық лингвистер модальдық логикадан алынған формальды құралдарды қолдана отырып, модальдық өрнектердің мағыналық мазмұны мен коммуникативтік әсерін талдауға тырысты. Философияда лингвистикалық модальділік көбінесе қажеттілік пен мүмкіндік туралы кең метафизикалық ұғымдарға ашылатын терезе ретінде қарастырылады.

Ресми семантика

Лингвистикалық модальділік формальды семантика мен философиялық логикадағы маңызды мәселелердің бірі болып келді. Осы салалардағы зерттеулер модальдық өрнектердің сөйлемдік мазмұны мен конвенционалдық дискурстық әсерлерін түсіндіруге арналған түрлі есептерге әкелді. Бұл салалардағы басым тәсілдер модальдық логикаға негізделген. Осы тәсілдерде, "must" және "can" сияқты модальдық өрнектер мүмкін болатын әлемдер жиынтығы бойынша кванторлар ретінде талданады. Классикалық модальдық логикада бұл жиынтық бағалау әлемінен қолжетімді әлемдер жиынтығы ретінде анықталады. Анжелика Крацердің негізгі жұмысынан бастап, формальды семантиктер осы жиынтықтың одан да ұсақ түйірленген түсінігін қабылдады, ол модальдық база және реттеу көзі деп аталатын екі әңгімелесу контекстік функциясымен анықталады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "must" немесе "might" сияқты эпистемиялық модаль үшін бұл жиынтықта сөйлеушінің нақты әлемдегі біліміне сәйкес келетін әлемдер ғана болады. Біз, мысалы, жоғарыдағы (4) сөйлемнің авторы Джонның жаңадан қымбат көлік сатып алғанын және үлкен пәтер жалдағанын біледі деп есептейік. Сөйлеуші сондай-ақ Джонның қарапайым отбасынан шыққан адал адам екенін және лотерея ойнамайтынын біледі. Осылайша, қолжетімді әлемдер жиынтығы – бұл сөйлеушіге Джон туралы белгілі барлық мәлімдемелердің рас екендігі туралы әлемдер жиынтығы. Қажеттілік және мүмкіндік ұғымдары келесідей анықталады: Егер барлық қолжетімді әлемдер P-нің құрамына кірсе, P ұйғарымы қолжетімді әлемдер жиынтығынан қажетті түрде туындайды (яғни, егер p осы әлемдердің барлығында рас болса).

Басқа

Модалдықты білдіру үшін комплементизерлер (мысалы, орыс тілінде) және конъюнкциялар (мысалы, Орталық Помо тілінде) пайдаланылуы мүмкін.