Ирландия флейтасы: тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Музыкалық аспап

Ирландия флейтасы – 19 ғасырдың басындағы классикалық флейташылар ұнатқан, конустық, қарапайым жүйелі, ағаштан жасалған флейта, немесе осы үлгіден алынған, қазіргі заманғы флейта (көбінесе Ирландия халық музыкасында, Шотландия халық музыкасында немесе Бретань және басқа кельт елдерінің музыкасында қолдану үшін жақсартылған). Ирландияның дәстүрлі флейташыларының көпшілігі ағаштан жасалған, қарапайым жүйелі флейтаны пайдаланады. Флейта Ирландияның барлық округтерінде таралғанымен, Роскоммон, Лейтрим, Слайго, Оңтүстік Фермана, Шығыс Галвей, Клэр және Батыс Лимерик округтерінде оның тамыры тереңдеген.

Физикалық сипаттамалары

Қарапайым жүйе, диатоникалық (мажорлық) гамманы ойнайтын көлденең флейта, себебі дыбыс тесіктері бірінен соң бірі ашылады. Классикалық дәуірдегі флейталардың көпшілігі және кейбір заманауи өндірісте металл кілттер мен қосымша дыбыс тесіктері бар, олар толық немесе жартылай хроматикалық тоналдылыққа қол жеткізеді. Ағаштан жасалған құрылысына, ерекше ауыздыққа және тікелей (кілтсіз) саусақ қою тәсіліне байланысты қарапайым жүйелі флейтаның батыс концерттік флейтасынан ерекше айырмашылығы бар. Ирландиялық флейташылардың көпшілігі классикалық флейташылармен салыстырғанда, қараңғы және қамысты дыбысқа ұмтылады. Көбінесе D тонында таралған болса да, қарапайым жүйелі флейталар басқа да тондарда қол жетімді, және олар көбінесе ирланд музыкасында E, B және C тондарында естіледі. D флейта деп аталғанымен, бұл транспозицияланбайтын аспап, сондықтан егер сіз C саусағын бассаңыз, концерттік C тоны естіледі. D флейта деп аталуының себебі – ең қарапайым 6 тесікті ағаш флейтаның ең төменгі нотасы D болып табылады және D гаммасын кез келген қиылыссыз ойнайды. E, B және C нұсқалары – транспозицияланған аспаптар. Флейтаның алты негізгі саусақ тесігі бар. D флейтасы үшін (ең көп таралған түрі), X – жабық саусақ тесігін, ал O – ашық саусақ тесігін көрсетеді, барлық тесіктер жабық (әр қолға үш саусақ) XXX XXX = D ретінде бейнеленеді. Гамманың өркендеуімен, XXX XXO = E, XXX XOO = F#, XXX OOO = G, XXO OOO = A, XOO OOO = B, OOO OOO = C#, ал XXX XXX немесе OXX XXX – толық D мажорлық гаммасының жоғарғы октавасы. Ағаш флейтаның басында цилиндр тәрізді, ал корпусында конус тәрізді саңылау бар. Бұл саңылау басында ең үлкен, ал аяғында кішірейе түседі. Бұл флейтаның белгілі бір тонға қатысты қысқаруына әсер етеді. Қазіргі заманғы ойыншылар арасында шатасу туындайды, себебі қазіргі заманғы Боэм кілтті жүйесіндегі флейта әдетте C тонында дыбысталады. Бұл төменгі C тонына жетуге мүмкіндік беретін қосымша кілттердің арқасы, бірақ қазіргі заманғы металл Боэм флейтасында (XXX XXX) алты негізгі саусақ тесігін (бас бармақ кілтімен жабық) жапқанда D тоны алынады. Көптеген техникалық себептерге байланысты, қарапайым жүйедегі D ағаш флейтасы, C тонындағы қарапайым жүйедегі флейтаға қарағанда, саусақ қою позицияларында қол жеткізілген тондар бойынша концерттік C флейтасына жақын. Теобальд Боэм флейтаны хроматикалық гаммаға оңай қол жеткізу үшін толыққанды қайта жобалады. Боэм флейтасы цилиндр тәрізді саңылауға (басында параболалық саңылаумен) ие және дыбыс тесіктерінің идеалды орналасуын және мөлшерін қамтамасыз ету үшін кілттерді пайдаланады.

The simple system, transverse flute which plays a diatonic (Major) scale as the tone holes are successively uncovered. Most flutes from the Classical era, and some of modern manufacture include metal keys and additional tone holes to achieve partial or complete chromatic tonality. Due to its wooden construction, characteristic embouchure and direct (keyless) fingering, the simple system flute has a distinctly different timbre from the Western concert flute. Most Irish flute players tend to strive for a dark and reedy tone in comparison to classical flautists. Though most commonly pitched in the key of D, simple system flutes are available pitched in other keys, and are often heard in Irish music pitched in E flat, B flat and C. Although referred to as a D flute, this is a non transposing instrument, so if you finger C, a concert pitch C is sounded. The name D flute comes from the fact that the simplest 6 hole wooden flute has D as its lowest note and plays the scale of D without any cross fingering. The E flat, B flat and C versions are transposing instruments. The flute has six main finger holes. For a D flute (the most common variety), with X symbolizing a covered finger hole and O symbolizing an uncovered finger hole, all holes covered, (three fingers per hand) can be represented as XXX XXX = D As the scale progresses, XXX XXO = E, XXX XOO = F#, XXX OOO = G, XXO OOO = A, XOO OOO = B, OOO OOO = C#, with XXX XXX or OXX XXX being the higher octave D for the full D major scale. Wooden flutes have a cylindrical bore in the head and a conical bore in the body. This bore is largest at the head end, tapering down to a smaller bore at the foot. This has the effect of shortening the flute for a given pitch. There is some confusion with modern players in that a modern Boehm keyed system flute is typically pitched in C. This is due to the added keys that allow one to reach low C, yet when one covers just the six main finger holes (with thumb key covered) on a modern metal Boehm system flute, (XXX XXX) the note achieved is D. For many technical reasons, a simple system D wooden flute more closely mirrors a concert C modern Boehm system flute in the pitches achieved in its fingering positions as opposed to a simple system flute pitched in C. Theobald Boehm completely redesigned the flute to more easily access the chromatic scale. The Boehm flute has a cylindrical bore (with a parabolic bore in the head) and uses keys to enable the tone holes to be in the ideal place and to be of the ideal size.

Тарихи даму

Бұл атаудың қолданылуына қарамастан, ирланд флейтасы Ирландияға тән аспап емес. Адамдар 19-ғасырдың ортасында заманауи, Боэм жүйесіндегі батыс концерттік флейта пайда болғанға дейін ойнаған қарапайым жүйелі, конустық саңылаулы флейта осылай болатын. Қарапайым жүйелі флейталар көбінесе ағаштан (кокус, гранадилла (африкалық қара ағаш), палисандр, эбен және т.б.) жасалады. Осы типтегі флейтаның бірнеше өндірушісі болды, соның ішінде ағылшын изобретателі және флейташы Чарльз Николсон кіші, ол көлденең ағаш флейтаның түбегейлі жақсартылған нұсқасын жасады. 19-ғасырдың соңынан бастап, Лондонға негізделген екі компания жасаған үлкен саңылаулы флейталардың екі негізгі стилі болды: Rudall & Rose және кейінірек Boosey & Co., олар 1840 және 1850 жылдары танымал флейташы Роберт Сидни Праттен жасаған Праттен флейтасын шығарды. Джордж Рудалл – өзіндік білімімен оқыған, кіші Николсонның жетекшілігімен біраз уақыт оқып, содан кейін жеке оқытқан маңызды әуесқой музыкант болды. Ол шамамен 1820 жылы Джон Митчелл Роузбен танысты, осылай олардың ұзақ қарым-қатынасы басталды. Праттен флейтасы кең саңылаулы және күшті дыбысты қамтамасыз етеді. Rudall & Rose флейталары қараңғы, таза тембрге және Праттен стиліндегі флейтадан сәл жұқарақ дыбысқа ие деген репутацияға ие болды, бірақ фирма көбінесе кокус ағашы мен бук ағашынан жасалған көптеген стильдегі флейталарды жасады. Бұл флейталардың көптеген түпнұсқаларында C# және C ноталарын ойнауға мүмкіндік беретін аяқ бөлігі болды, әдетте күміс пластиналарға орналасқан қалайы тығындар арқылы. Кейбір заманауи шеберлер бұл кілттерді қосудан бас тартады, бірақ кілттер орналасқан екі тесігі бар ұзын аяқ бөлігін сақтайды, өйткені ол 19-ғасырдың түпнұсқаларының интонациясын және тембрін жақсырақ қайталайды деп есептейді. Қарапайым жүйелі флейталар дәстүрлі халық музыканттарын ескере отырып жасалмаған, бірақ концерттік музыканттармен тасталған қарапайым ағаш флейталарды әуесқой флейташылар пайдаланды. Белфаст қаласында туған флейта шебері Сэмюэл Колин Гамильтон 19-ғасырда Ирландияда кеңінен таралған әскери флейта және флейта тобының ирланд қоғамын флейтаны би музыкасында қолдануға болатын аспап ретінде таныстыруда маңызды рөл атқарғанын айтады. Сонымен қатар, 19-ғасырдың ортасынан бастап Ирландиядағы экономикалық жағдайдың жақсаруы көптеген адамдардың аспаптар сатып алуына мүмкіндік берді.

Despite the implication of this commonly used name, the Irish flute is not an instrument indigenous to Ireland. The simple system, conical bore flute is what people played before the advent of the modern, Boehm system, Western concert flute in the mid 19th century. Simple system flutes are usually made of wood (cocus, grenadilla (African blackwood), rosewood, ebony, etc.). There were several manufacturers of this type of flute, among whom was English inventor and flautist Charles Nicholson Jr, who developed a radically improved version of the transverse wooden flute. From the latter part of the 19th century, there were two main styles of large holed flutes made by two London based companies: Rudall & Rose and later Boosey & Co., which produced the Pratten flute devised by Robert Sidney Pratten, a prominent flautist of the 1840s and 1850s. George Rudall was an amateur player of some importance who studied for a time under the junior Nicholson before teaching on his own. He was introduced to John Mitchell Rose in c.1820 and their long association began. The Pratten has wider bore dimensions and provides a bigger sound. The Rudall & Rose flutes had a reputation for having a darker, purer tone and slightly thinner than the Pratten style flute, but the firm made flutes of many styles, primarily in cocus wood and boxwood. Many of these original flutes had a foot joint that allowed the playing of both C# and C with the use of keys, typically pewter plugs that fit into silver plates. Some modern makers forgo the addition of these keys, but maintain the longer footjoint with two holes where the keys would be, as it is thought to better emulate the pitching and tone of the 19th century originals. Simple system flutes were not made with traditional folk musicians in mind, but were adapted by amateur flautists as the simple wooden flutes were discarded by concert musicians. Belfast born flute maker Samuel Colin Hamilton is of the opinion that military flute and fife bands, which were widespread in Ireland in the 19th century, played a role in familiarising Irish society with the flute as an instrument that could be used in dance music. Also, an upturn in the economic conditions in Ireland from the middle of the 19th century meant that more people were able to acquire instruments.

Ойын техникасы

Ирландтық дәстүрлі музыкадағы қазіргі ойнау техникасы қалайы сыбызғы техникасымен көп ортақ нәрсеге ие. Оған музыканы көркемдеу үшін түрлі әшекейлерді қолдану кіреді, олардың ішінде кескіштер, соққылар және домалақтар бар.

Роскомон - Слиго стилі

Бұл стиль әдетте өте жылдам және әшекейлі болып келеді. Слиго стилінің көрнекті өкілі - Мэтт Моллой (Баллахадрин, Роскоммон округі). Басқа музыканттар: Эдди Кахилл (1929 жылы Баллигласс, Тоберкуриде туған), Джон Джо Гардинер (1893-1979), ол Баллимотеге жақын, Слайго округінен шыққан, Кармел Гуннинг, Кевин Генри, Питер Хоран, Пэдди Хант, Мик Лофтус, Джун МакКормак (1998 жылы Жоғарғы Ирландия флейта біріншілігін жеңіп алды), Джози Макдермот, Баллинафадтан Макдонаг ағайындылары, Сонни Макдонаг, Джеймс Мюррей (Оңтүстік Слайго), Колм О'Доннелл (Килмактигтен), Сеймус О'Доннелл, Майкл Джей Райан, Роджер Шерлок, Сеймус Тэнси.

Роскомон - стиль

Мэтт Моллой (Баллахадреннен), Пэтси Ханли (Киллруски, 1972 жылы флейтамен Бүкіл Ирландия жеңімпазы), Джон П. Карти (Кнокро, Баллинаминен), Бернард Флагерти (Бойлдан, аймақтың музыкасы туралы «Слайгоға саяхат» кітабының авторы), Джон Уинн (Килтеваннан, Роскоммон қаласында өскен), Кэтрин МакЭвой (осы стильдегі музыкадан бірнеше CD шығарған), Пег Макграт (Корригееннен, «Тэйн Сейли» тобының негізін қалаушы мүшесі, бірнеше рет Бүкіл Ирландия чемпионы), Фрэнк Джордан (Бакхилл, Фейрмоунт, «Бірмингем Сейли» және «Вудлендс Сейли» топтарымен ойнаған), Томми Гвихан (1978 жылы аға флейтамен Бүкіл Ирландия титулын жеңіп алды), Пэтси МакНамара (Солтүстік Роскоммонның Кроган ауылынан), Джон Келли (Роскоммон қаласынан), Джон Карлос (Кеслпланкеттен, «Киллина Сейли» тобымен ойнаған), Пэт Финн (Фейрмоунттан, Ирландияға оралғанға дейін «Ливерпуль Сейли» тобымен ойнаған), Брайан Дьюк (Строкстауннан, екі альбом жазды және «Cian» және «Electric Ceili» топтарымен гастрольде болды).

Лейтрим және солтүстік стилі

Слайго аймағына жақын болғанымен және көршілес аймақтардың бай музыкалық дәстүрімен шағылысқан Лейтрим, флейтаға негізделген өзінің ерекше ерекшелігі мен дәстүрін сақтап қалды. Лейтрим стилі жоғары ырғақты, аз безендірілген, және Джон МакКеннаның музыкасындағыдай глоттальды тоқтатулар мен тілмен ойнауды жиі қолданады. Тармоннан, Драмкиран мен Драмшанбоның арасында орналасқан МакКенна, ирланд музыкасы тарихындағы ең ықпалды флейташылардың бірі деп есептеледі. МакКеннадан музыка үйренген жергілікті флейташылар – Хьюи Берн және Джеймси МакМанус. Сол кездегі Драмкирандағы басқа да музыканттар Джон Франк Доэрти және Франси Рурк болды. Осы стильмен байланысты заманауи музыканттар: Деси Адамс (Na Dórsa тобымен), Гарри Брэдли, Майкл Кларксон, Пэки Дюиньян, Гэри Хейстингс, Дейдре Хевлин (Déanta тобымен), The Innisfree Ceili Band, Мик Малви (Шеннон жанындағы Карриктан), Конал О Града және Дези Уилкинсон.

Ферманға стилі

Бұл стиль "географиялық және музыкалық тұрғыдан Солтүстік-Шығыс Ольстердің қарапайым және біркелкі әдістері мен Слайго және Лейтрим округтеріне тән әсемдік арасында орналасқандай көрінеді". Бұл стильді марқұм Эдди Даффинің ойнауынан көруге болады, ол Ферманнах округінің Лак ауылынан шыққан Уильям Кэрролл мен Лоуренс Нюгенттің ықпалында болған. "Boys of the Lough" тобының флейташысы Катал Макконнелл аймақтың музыкасын бүкіл әлемге таныстырды. Джеймс МакМахон (1893-1977) – Ферманагта туған флейташы және композитор, кейін Белфастқа қоныстанған. Ол азу тісінен жасалған флейтада ойнаған, және оның шығармаларының арасында әлі күнге дейін ойналатын "Азу тісінен жасалған флейта" атты джиг бар. Ол сондай-ақ аса танымал "Банши" ролигін жазған. Ол Ферманаг музыканттары Фергус МакТэггарт (скрипка), Шон МакАлун (сыбызғы) және Томми Магуайр (аккордеон, флейташы Питер Магуайрдің әкесі)мен бірге ойнаған. Оның ойнаған күйлерін флейташы Шарон Крисси жинаған, ал Лиам Доннелли оның Ферманаг күйлерінің жинағын жасаған, олардың бірнешеуі Ceol Rince na hÉireann Vol. 4-ке енгізілген. Джон Джо Магуайр (1928 жылы туған) Ферманга графтығының Кинаули қаласында дүниеге келген. Ол 1940-1950 жылдары аймақта музыканы сақтап қалуға көмектескен флейташылардың бірі болды, ал 1960 жылдардан бастап музыка қайта жандана бастады. Оның құрметіне Сванлинбарда жыл сайын Джон Джо Магуайр еске алу күні өткізіледі. Флейта мен қалайы сыбызғышы Лоренс ("Ларри") Нюгент 1992 жылдан бері Чикагода тұрады және дәстүрлі музыканың бірнеше альбомын жазды. Ол шағын Лэк ауылынан шыққан, онда оның әкесі Шон Нюгент "Эрин Сейлинің мақтанышы" тобының жетекшісі болған.

Шығыс Галвей стилі

Шығыс Галвей стилі темпі жағынан серпіліссіз әрі ағып жатқандай болады. Пэдди Карти осы стильде ойнаған, ал басқалары Майк Раффэрти (Баллинакиллден, Галвей округі, 2010 жылғы Ұлттық мұра сыйлығының иегері), Джим Конрой, Джек Коен, Молони отбасы (Шон Молони, оның әкесі Эдди, оның ұлы Стивен) – олар да Баллинакиллден, Галвей округінен және Том Моррисон (1889-1958) Данмордан, Галвей округінен. Ballinakill Ceilidh Band тобы 1927 жылы құрылды, және Стивен мен Джерри Молонимен бірге, әсерлі флейташы Том Уилан да (оның атымен көптеген танымал күйлер аталды) осы топқа кірді. Винсент Бродерик (1920 ж. 7 тамыз 2008 ж.) осы стильдің өкілі болды. 1953 жылы ол өзі жазған күйін орындап, Бүкіл Ирландия флейта сайысында жеңіске жетті.

Клэр стилі

Клэр округінде бірнеше стильдік аймақтар бар. Мичо Квелли (Майкл Хайнстың қалың әкесі) 19 ғасырда Кильфенорадан шыққан белгілі флейташы болған. Округтан шыққан көрнекті флейташыларға Расселл ағайындылары, Кевин Кроуфорд, Джим Уорд және Пэдди МакМахон (Килфенора Сейли тобының көп жылдық мүшелері), Педар О'Лоуглин, Пэдди О'Донахью, Эмонн Коттер, П.Дж. Кроти, Майкл, Сеймус және П.Дж. Хайнс (Батыс Клэр стилі) және Гарри Шеннон жатады. Tulla Céilí Band тобының флейташыларының арасында J. J. Conway (Килфенорадан), Seamus Cooley, Jim Donoghue, Paddy Donoghue, Michael Falsey, Jenifer Lenihan, Peter O'Loughlin, Jack Murphy, Michael Preston, J. C. Talty және Martin Talty болды.

Жазбалар

Джози Макдермот: Дарбидің қоштасуы (Darby's Farewell) LP альбомы 1977 жылы Topic лейблында жарық көрді. 2000 жылы CD форматында қайта шығарылды. Семус Танси: Ирланд халық музыкасы, сонымен қатар «Семус Тансидің ең жақсы туындылары» 1971 жылы Белфаста Джози Киганның фортепианода сүйемелдеуімен жазылған.