Иван Ильин: Ресейлік саяси ойшыл және монархист

Кіріспе

Ресейлік саяси философ (1883–1954)
Ресейлік саяси философ Иван Александрович Ильин (Иван Александрович Ильин; 9 сәуір 1883 [Е.К. 28 наурыз 1883] – 21 желтоқсан 1954) – орыс заңгері, діни және саяси философ, публицист, оратор және консервативті монархист. Ол 1917 жылғы Ресейдің Ақпан революциясын «уақытша тәртіпсіздік» деп қараса, Қазан революциясын «ұлттық апат» деп бағалады. Осы сенім оны большевиктер режиміне қарсы күреске итермеледі. Ол ақ эмигрант журналисі болып, славянофильдік идеялармен келісіп, Ресейдің барлық әскери одағының маңызды идеологына айналды. Бұл ұйым Кеңес режимін құлатудың жалғыз жолы – күш қолдану деп сенді. Коммунизмге қарсы Ильин бастапқыда Адольф Гитлерге симпатия танытты, бірақ оның тоталитаризмді сынауы нацистік режимге ұнаған жоқ. 1934 жылы нацистердің үгіт тарату туралы талаптарын орындаудан бас тартқандықтан, Ресей академиялық институтынан жұмыстан шығарылып, жұмысқа орналасу мүмкіндігінен айырылды. Оның еңбектері негізінен дін мен Ресей тақырыптарына арналған, бірақ ол Владимир Соловьевтің идеяларынан өзгеше бағыт алып, әлемдік теократияны жақтады, осылайша 20 ғасырдың басындағы ресейлік діни және философиялық жаңарумен байланысты болды. Оның жазбаларында ерлікке шақыру мен моральдық аристократия идеялары көрінеді.

Ільин өмір бойы оң гегельшілдікке адал болып, әлемдік тарихтағы мемлекеттік құрылыс, құқық және билік мәселелерін зерттеді. Ол федерализм мен бейтараптыққа қарсы болды және Батыс аналитикалық философиясын мойындамады. Ильин – ультраұлтшыл болғандықтан, Батыс үлгісіндегі демократияны сынап, Ресейдің автократиялық дәстүріне сәйкес үкімет құруды ұсынды. Ильиннің Ресейдің әлеуметтік құрылымы мен әлемдік тарихқа қатысты пікірлері кейбір посткеңестік зиялылар мен саясаткерлерге, соның ішінде кеңестік диссидент Александр Солженицын мен Ресей президенті Владимир Путинге әсер етті.

Ерте өмір

Иван Ильин руриктерден тегі шыққан аристократтық отбасында дүниеге келген. Ильиннің әкесі әскери қызметкер болған, ол Мәскеуге көшіп, инженер-құрылысшы болып жұмыс істеген. Соңғы қызметі – Ұлы Кремль сарайы мен қақпаларының бастығы. Оның әкесі Александр Иванович Ильин (1851–1921) сарайда туып өскен, Мәскеу аудандық сотының адвокаты болған. Ильиннің анасы Каролина Луиза Швайкерт (1858–1942) неміс-орыс тегінен шыққан және лютеран дінін ұстанған. 1880 жылы Александр Ильинге тұрмысқа шығу үшін ол орыс православиесіне өтіп, Екатерина Юльевна есімін алған. Иван Ильин Мәскеудің орталығындағы Хамовники ауданында өскен. 1901 жылы 1-Мәскеу гимназиясын бітіріп, Мәскеу мемлекеттік университетінің заң факультетіне түскен, бірақ тарихты оқығанды армандаған. Ильин орыс және неміс тілдерінде жазған, сонымен қатар шіркеу славян тілін жақсы меңгерген. Ол Платонның «Идеал мемлекеті» және Канттың «Өзінің нәрсесі» еңбектерін зерттеген. Ильин студенттік кезінде саяси радикалға айналып, жиналыс еркіндігін қолдаған. Бірінші орыс революциясы мен қазандық манифест оқиғалары оның «Жиналыс бостандығы және халық өкілдігі» (саясатқа қатысудың бір жолы), «Саяси партия деген не?», «Орыс ежелгілігінен: Стенка Разин көтерілісі» атты памфлеттерінде көрініс тапқан. Ильин оларды «Николай Иванов» псевдонімімен жариялаған. Павел Новгородцевтің ықпалымен Ильин құқық философиясына қызығушылық танытқан. 1906 жылы Ильин бітіріп, Быковта Наталья Николаевна Вокачқа (1882–1963) үйленген. Ол аудармашы, өнер тарихшысы және Сергей Муромцевтің қызы, кадет және Бірінші Дума төрағасы болған. Ильин Натальямен бірге Пол Эльтзбахердің «Анархизм» және Жан-Жак Руссоның трактатын («Жалпы ерік идеясы») аудару жұмысын жүргізген, бірақ олар жарияланбаған. 1909 жылдан бастап ол жеке лекция оқушысы (приват-доцент) болып жұмыс істеген. (Осы жылы Ленин «Материализм және эмпириокритицизм» еңбегін В. Ильин псевдонімімен жариялаған).

Революциядан бұрын

1911 жылдың қаңтар айында князь Евгений Трубецкой профессорлардың үлкен тобымен бірге үкіметтің университеттердің автономия қағидаларын бұзуына наразылық білдіре отырып, Мәскеу университетінен кетіп қалды. 1914 жылы Ильин және оның әйелі алты апта бойы Зигмунд Фрейдке барып қайтты. Шілде дағдарысы кезінде Ильин кетіп кетуге мәжбүр болды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда оның жазбалары тәркіленді. Венадан оралғаннан кейін Ильин психоанализбен әуестенді, барлық нәрсені және барлық адамды Фрейдтік тұрғысынан қарастырып, әрбір жеке мәселені невроздық белгілерге дейін тоғытты, және бір куәгердің айтуынша, айналасындағылардың әрбір ұсақ қимылын психоанализдейтін. Екеуі Ресейде психоаналитикалық қозғалыстың негізін қалаушылары болды. Ол жазушы және қоғамдық қайраткер ретінде мансабын дамыта бастады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және орыс революциясы

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Евгений Трубецкий, бір кездері Бейбіт жаңғыру партиясының мүшесі, "соғыс идеологиясына" арналған бірқатар қоғамдық дәрістер ұйымдастырды. Ільин бұл мақсатқа бірнеше дәріспен қатысты, оның біріншісі "Соғыстың рухани мағынасы" (1915) деп аталды. Ол Ресей соғысқа қатысқандықтан, әрбір ресейліктің міндеті – өз елін соңына дейін қолдау деп сенді. 1917 жылғы сәуір дағдарысы кезінде ол Петроград Кеңесінің кез келген бағамен бейбітшілік талабына қарсы шыққан Сыртқы істер министрі Павел Милюковпен келісті. 1917 жылдың жазында "Партия бағдарламасы және максимализм", "Құрылтай жиналысын шақыру мерзімі туралы", "Тәртіп пе, тәртіпсіздік пе?", "Демагогия және провокация" және "Неге соғысты жалғастырмасқа?" атты памфлеттер жариялады. 1 қыркүйек 1917 жылы министрлер кабинеті таратылды. Кадеттер келіп кетті. 14 қыркүйекте Керенский басқаратын екінші кабинет құрылды. Бұл дағдарыстар 1917 жылдың жазында Социалистік-революциялық партияның оң және сол эсерлерге бөлінуіне әкелді, олар қазан айында большевиктермен бірікті.

Ільин алғашқыда Ақпан революциясын халықтың азаттығы деп қабылдады. Көптеген зиялылар сияқты, ол оны мақұлдады және Ресейдің Уақытша үкіметін қолдады. Алайда, ол бірте-бірте көңілі тоймады және Қазан революциясы аяқталған кезде оны апат деп санады. Керенскийтің екінші үкіметі шақырған Мәскеу мемлекеттік конференциясына қазіргі және бұрынғы Дума мүшелері, барлық ірі саяси партиялардың, коммерциялық және өндірістік ұйымдардың, кәсіподақтардың, армияның және академиялық институттардың өкілдері қатысты. Ильин 2600-ге жуық адам жиналған аудиторияны: "Революция мемлекеттің мүддесі үшін пайдалануға айналды" деп ескертті. Күзде ол "Жюст" псевдонимімен "Революциялық демократия қайда бет бұрып барады?", "Керенский мырзаның бас тартуы", "Не күтуге болады?", "Қорқыныш" және "Олар кімдер?" атты мақалалар жазды. Ильин екі ірі жобамен айналысты: біріншісі – Гегель туралы диссертация, ол үш томдық болып басылуы тиіс еді, бірақ кейін екі томға біріктірілді; екіншісі – құқықтық сана туралы еңбегі. 1917 жылдың қараша айының соңында екі жұмыстың да баспаға дайын болғаны белгілі болды. 1918 жылдың ақпанында ол патриотизм туралы лекция оқыды.

1918 жылдың ақпанында Ильин патриотизм туралы лекция оқыды: орыс халқының жетілген құқықтық санасының болмауы. Наурыз айында Брест-Литовск келісіміне қол қойылды. Сәуірде Ильин тұтқындалды және Мәскеуде ерікті армияны қаржылық тұрғыдан қолдады және Император армиясын қолдаған Андрей Авиновқа барды деген айып тағылды. Іс Дзержинскийдің бастамасымен қозғалды. Ильин алған ақша "Гегель философиясы – Құдай мен адамзаттың нақтылығы туралы ілім" кітабын басып шығаруға арналғанын айтты. Ол Бутырка түрмесінде шамамен бір апта болды, бірақ денсаулығы нашарлады; Ильин бронхитке шалдықты, емдеу қажет болды. Дәлелдердің жетіспеуіне байланысты босатылып, лекция оқуға және диссертациясын қорғауға рұқсат берілді. Алайда, баспагер Леман Абрикосов жомарттық танытып, екі томдық кітапты тегін басып шығаруға ұсыныс жасады, сондықтан Ильин ақшаны демеуші Бари & Co компаниясына қайтарды. 1918 жылғы революциялық хаоста жарық көрген бұл екі томдық диссертация (Гегельдің провокациялық түсіндірмесі) Владимир Лениннің де Гегель философиясына арналған ең жақсы түсініктемелерінің бірі саналады. Алдын ала сөзінде Ильин Гегельдің ең алдымен интуиционист (және логик емес, тіпті рационалист емес) екенін атап өтеді, және болашақта Ильиннің барлық ойлары осы идеяға негізделген. Ол 1918 жылғы орыс тілі реформасына қарсы болды және реформаға дейінгі жазу жүйесін қолдануды жалғастырды. Ильин Мәскеу университетінде заң профессоры болды. Ресейлік діни ойшылдардың дәстүріне сәйкес, ол Мәскеудегі жоғары әйелдер курстарында дәріс берді. Ильин 1919 жылы, 1920 жылғы ақпанда және 1922 жылғы қыркүйекте коммунизмге қарсы әрекеттері үшін тағы да түрмеге жабылды. Ол көптеген басқа "келісімге келмейтін" большевиктерге қарсы зиялылармен бірге өлім жазасына кесіліп, кейін мәжбүрлеп жер аударылды. 29 қыркүйекте 160-қа жуық көрнекті зиялылар мен олардың отбасылары Петроградтан Штетинге "философтар кемесі" деп аталатын кемемен (өздерінің есебінен және кеңес үкіметінің рұқсатысыз қайтуға рұқсат етілмеген) шығарылды, олар 2 қазанда келді.

In February 1918 Ilyin gave a public lecture on patriotism: the lack among the Russian people of a mature legal consciousness. In March the Treaty of Brest Litovsk was signed. In April Ilyin was arrested and accused of financially supporting a voluntary army in Moscow and having visited Andrey Avinoff, supporting the Imperial Army. The case was initiated by Felix Dzerzhinsky. The money he had received, Ilyin said, was destined for publishing: "The Philosophy of Hegel as a Doctrine of the Concreteness of God and Humanity". He was in the Butyrka prison dungeons for about a week but developed serious health problems; Ilyin seems to have developed bronchitis that needed treatment. He was released for lack of evidence and allowed to give lectures and defend his thesis. However, the publisher Lehman Abrikosov made a generous gesture and offered to publish the two volume book for free – so Ilyin returned the money to the sponsor Bary & Co. This two volume dissertation (a provocative interpretation of Hegel) published in the revolutionary chaos of 1918, is considered one of the best commentaries on Hegel's philosophy, also by Vladimir Lenin. Even in the preface, Ilyin notes that Hegel is primarily an intuitionist (and not a logician or, even more so, a rationalist), and in the future, all of Ilyin's thought is based on this idea. He was an opponent of the Russian spelling reform of 1918 and continued to use pre reform spelling. Ilyin became a professor of law in Moscow University. As was customary among Russian religious thinkers, he lectured at the Moscow higher women's courses. Ilyin was again imprisoned in 1919, February 1920 and September 1922 for alleged anti communist activity. He, along with many other "irreconcilable" anti Bolshevik intellectuals, was condemned to execution, and then forcibly exiled. On 29 September some 160 prominent intellectuals and their families were expelled (at their own expense and not allowed to return without the permission of the Soviet authorities) on a so called "philosophers' ship" from Petrograd to Stettin, where they arrived on 2 October.

Көшіп кету

Рапалло келісімшарты (1922) Германия Республикасы мен Кеңес Ресейі арасындағы достық дипломатиялық қатынастарды ашты. 1923 жылдың ақпан айында Берлинде Ресей ғылыми институты (РҒИ) құрылды, оны YMCA қаржыландырды. Ильин «Заманауи құқықтық сананың мәселелері» тақырыбында баяндама жасады. РҒИ білім беру мекемесі емес еді; Шинкельдің Бауакадемиясында ресей тарихы, әдебиеті, құқығы және орыс мәдениетінің басқа салалары бойынша эпизодтық лекциялар оқылды. 1923 жылы Врангель Ильинге хабарласып, институтқа «шамамен 300 жас орыс жігітін» қабылдауды ұсынды. Шілдеде ол шетелде кеңес үкіметіне қарсы қызметі үшін Ресей азаматтығынан айырылды. Осы жылдың қазаны Веймар Республикасындағы гиперінфляциямен, ал қарашада – сәтсіз «Пивной зал төңкерісімен» (Beer Hall Putsch) есте қалды. Институт ауыр қаржылық дағдарысқа тап болды. Чехия үкіметінің шақырулары мен американдық университеттердің ұсыныстарынан кейін қызметкерлердің саны тез азайды. Ильин қысқа мерзімге Николай Бердяевпен Ресейдің діни жаңаруы жобасында ынтымақтастық жасады, бірақ «махаббат философы» Парижге, ал Новгородцев Прагаға көшті. 1924 жылы Ресейдің Әскери Одағы құрылды; Ильин большевиктерге қарсы күрес орталығы болған Зеон аббаттығында Петр Врангельмен кездесті. Врангельге әскери әрекеттерінен бас тарту ұсынылды. Ильин Врангельдің жақын шеңберіне кірді, бірақ Врангельдің тұлғасы барлық орыстарды қызықтырмады. 1924 жылдың шілдесінде Ильин денсаулығын жақсарту үшін Италияға сапарлады; ол Бенито Муссолинидің портретін жазды, ол симпатиямен қарастырылды, бірақ сынсыз емес еді. «Зұлымдыққа күшпен қарсы тұру» (1925) атты кітабында Ильин большевизмге қарсы күресте зорлық-зомбылықты қолдануды жақтады, оны деспотизм немесе «солшыл тоталитаризм» деп санады. Ильин соғыстың кейде қажет екенін, бірақ ешқашан «әділ» емес екенін айтты. Қасиетті соғысты қолдамай, Ильин «барлық зерттеулерім қылыштың «қасиетті» де, «әділ» де емес екенін дәлелдейді» деп жазды. Ол Толстойдың анархистік идеологиясын және Толстойшылдықтың пацифистік көзқарастарын сынады. Зинаида Гиппиус үшін оның кітабы «әскери далалық теология» болды; оның сөзіне сүйенсек, «бұл кітаптар жазатын философ емес, фельетондар жазатын публицист емес: бұл ашуланған адам». Кітап ақ қозғалыстың ардагерлеріне арналғандығымен орыс эмигранттарын екіге бөлді. 1926 жылы ол Отанды жоғалту туралы қатты ренішпен жазды. Ильин Парижге жиналған ақ эмигранттардың бейресми идеологы болды. 1927-1930 жылдары Ильин «Русский колокол» журналының баспашысы және редакторы болды. Ол оңшыл консервативті газеттерде белсенді түрде жарияланды. 1920 жылдары Берлинде 300 000-нан астам орыс тұрды. Күнделікті үш газет және апталық бес газет шығарылды. Бір жылдың ішінде Ресейде он жеті баспахана ашылды. Ильин Германия мен басқа да Еуропа елдерінде лекция оқыды және 200-ге жуық баяндама жасады. 1930 жылы Белградта Ресейлік солидарлықтардың ұлттық альянсы құрылды және Францияда танымал болды. Ол большевизмді де, либералды капитализмді де қабылдамай, ресейлік патриотизмді қабылдады. 1932 жылы Германияда шамамен 60 000 орыс эмигрант өмір сүрді, ал Берлинде эмигранттардың саны 8320 адамды құрады. РҒИ-нің қызметі орыс тілді студенттер санының азаюына байланысты біртіндеп баяулады. Бұл үлкен мекемені ұстап тұру қиындықтар тудырды және ол таратылды. Жазушы немесе лекторы болып жұмыс табу мүмкін болмады.

The Treaty of Rapallo (1922) between the German Republic and Soviet Russia opened friendly diplomatic relations. In February 1923, the Russian Scientific Institute (RSI) was founded in Berlin; funded by the YMCA. Ilyin delivered a topical speech "Problems of Modern Legal Consciousness". The RSI wasn't an educational institute; there were occasional lectures on Russian history, literature, law and other areas of Russian culture in Schinkel's Bauakademie. In 1923 Wrangel contacted Ilyin in the hope of arranging enrolment in the Institution for "about 300 of young Russian men ". In July he lost his Russian citizenship for anti Soviet activities abroad. It was the notorious year of hyperinflation in the Weimar Republic in October and the failed Beer Hall Putsch in November. The institute was going through a severe financial crisis. Due to invitations from the Czech government and offers from American universities, the number of employees soon thinned significantly. Ilyin briefly cooperated with Nikolai Berdyaev on Russian Religious Renaissance but the philosopher of love, moved to Paris and Novgorodtsev moved to Prague. In 1924, the Russian All Military Union was founded; Ilyin met Pyotr Wrangel at Seeon Abbey, a center of anti Bolshevik activities. Wrangel was told to abandon his (military) adventures. Ilyin became part of Wrangel's inner circle; not every Russian was charmed by Wrangel's personality. In July 1924 Ilyin visited Italy for his health; his portrait of Benito Mussolini was sympathetic but not uncritical. In his book On resisting evil by force (1925) Ilyin advocated the use of violence in the struggle against Bolshevism, which he regarded as despotism or "left totalitarianism". Ilyin argued that war was sometimes necessary, but never 'just'. Far from supporting holy war, Ilyin in fact wrote that "all my research proves that the sword is not 'holy' and not 'just'." He criticized the anarchist ideology of Tolstoy and pacifist tolstoyism. For Zinaida Gippius his book was "military field theology"; according to her "this is not a philosopher who writes books, not a publicist who writes feuilletons: it's a man possessed running amok." The book divided the Russian émigrés with its dedication to veterans of the White movement. In 1926 he bitterly wrote about the loss of the Motherland. Ilyin became the unofficial ideologue of the White émigrés who gathered in Paris. Between 1927 and 1930 Ilyin was a publisher and editor of the journal Russkiy Kolokol. He actively published in right wing conservative newspapers. During the 1920s more than 300,000 Russians lived in Berlin. There were three daily newspapers and five weeklies. Seventeen Russian publishing houses had sprung up within a single year. Ilyin lectured in Germany and other European countries and would give 200 speeches. In 1930 the National Alliance of Russian Solidarists was founded in Belgrade and became popular in France. It rejected both Bolshevism and liberal capitalism and embraced Russian patriotism. In 1932 only about 60,000 Russian emigrants were living in Germany and in Berlin the number of émigrés was 8,320. The activity of the RSI gradually slowed down due to a decrease in the number of Russian speaking students. There were difficulties in maintaining this large institution, and it was liquidated. It became impossible to be employed as either a writer or a lecturer.

1933 жыл Гитлер билік басында тұрған алғашқы жылы

27 ақпанда Рейхстаг ғимараты өртенді. Геринг оны коммунистер жасаған қастандық деп айыптады. Рейхстаг өрті туралы жарлық келесі күні жеке бостандық пен сөз бостандығын, оның ішінде баспасөз бостандығын, ұйымдастыру және жиналу бостандығын, сондай-ақ пошта, телеграф және телефон байланысының құпиялылығын шектеді. Өрттен кейін көп ұзамай 1500-ге жуық адам тұтқындалды, олардың көпшілігі – коммунистер. 7 сәуірден бастап «Кәсіптік мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы» заң мемлекеттік сектордағы барлық қызметкерлер мен шенеуніктерден, соның ішінде білім беру саласынан, арийлік куәлік талап етті. Ханна Арендт Гюнтер Гаусқа берген сұхбатында, жақындарыңызда еврей адамдарының болуы қиындық тудыратынын айтты. 11 сәуірде Ильин Ішкі істер министрлігіне «Коминтерннің Германияны большевизациялау жөніндегі директивалары» деген көлемді еңбек тапсырды, онда баспасөзде жарияланған Коминтерн құжаттарынан жүздеген үзінділер келтірілген. А.Ф. Киселевтің сөзінше, бұл билік алдында мойынсұну әрекеті сияқты көрінді. Ильин Лениннің еңбектерін, партия съездері мен пленумдарының материалдарын, Коминтерн мен совет баспасөзін оқуға мәжбүр болғанын мойындады. Оның досы Вернер фон Альвенслебен Ұзын пышақ түнінде аяқталған төңкеріске қатысқан деген күдік туды. 13 шілдеде барлық неміс мемлекеттік қызметкерлері Гитлер салютін қолдануға міндеттелді. 14 шілдеде нацистік партия Германиядағы жалғыз заңды саяси партия деп жарияланды. Ресей эмигранттары Гитлердің шетелдіктерге қарсы жиі айтқан сөздерінен қорқып, олардың қудалануға ұшырауы мүмкін деп ойлады. 5 тамызда Ильиннің үйі тінтіліп, хаттары тексерілді, ал ол өзі тергеуге алынып, кіріс көзі және шетелдегі адамдармен хат алысып жүргендер туралы сұрақтар қойылды. Тергеуден кейін ол босатылды, бірақ міндетті түрде мәлімдемеге қол қоюы керек болды. Қыркүйекте Рейхскултуркамера құрылды, оған радио, бейне өнер, әдебиет, музыка, баспасөз және театр салалары бойынша қосымша бөлімшелер енгізілді. Ресей институты Иосиф Геббельс басқаратын Империялық пропаганда министрлігіне бағындырылды. Антикоминтерн ұйымын басқарған Адольф Эрт Ильин, Вонсиатский және Младороссы жетекшісі Казембекті өзімен жұмыс істеуге шақырды. Ұйымдастырылған институттың ашылуында Ильин Коммунистік Интернационалдың әлемді жаулау жоспарлары туралы баяндады, сондай-ақ Нобель сыйлығының лауреаты Иван Буниннің шығармашылығы туралы лекция оқыды. Ол «Демократияның әлемдік дағдарысы» тақырыбында сөз сөйлеп, Ремизов пен Мережковскийдің еңбектері туралы лекция берді. 9 шілдеде ол Ресей ғылыми институтының профессорларын нацистік пропагандаға қатысуға талап еткен Эрттің қалауымен жұмыстан босатылды. Ильин нацистік Германияның нәсілдік саясатын айыптап, зейнетке шығып, ғылымға берілуге ниетті екенін хат арқылы жеткізді. Ильинге атқарған жұмысы үшін ақы төленді, бірақ тамыз айынан бастап ол жалақысыз қалды. «Альфред Норман» деген псевдониммен ол «Бөлемді билеудің большевистік саясаты» атты еңбегін жариялады. Бұл Ильиннің соңғы белсенді саяси мәлімдемесі болды. Ол «Берлинер курьер» газетінде эсселер жариялады. 1936 жылы Гитлер Василий Бискупскийді орыс эмигранттарымен жұмыс істейтін мемлекеттік орган – Русская вертоучреждение (Русская доверенность) басқарды. Ильин Александр Львович Казембекті баспасөзде белсенді түрде сынады. 1937 жылғы ақпанда Ригада Пушкин өліміне 100 жыл толуына арналған сөзінде Ильин Пушкиннің генийін жоғары бағалап, оның шығармашылығын «орыс мәдениетіне басты кіреберіс» деп атады. Ол Рейхтың әдебиет палатасына мүшелікке өтініш берді, бірақ оның барлық ата-бабаларының кім екенін білмегендіктен арийлік куәлік алуда қиындыққа тап болды. Гестапо бұл еңбегін тәркілеп, оған Рейхскултуркамераға кіруді және тәуелсіз саяси қызмет атқаруды тыйым салды. Мамыр айында Ильин кетіп қалуға уақыт келді деп шешті, бірақ Берлин полициясы оның кетуіне рұқсат бермеді. Сергей Рахманиновтың қаржылық көмегімен ол кепілдікті төлей алды, бірақ оған жұмыс істеуге немесе швейцариялық саясатқа араласуға рұқсат етілмеді.

On 27 February, the Reichstag building was set on fire. Göring blamed a communist plot. The Reichstag Fire Decree on the next day restricted the rights of personal freedom, and freedom of expression, including the freedom of the press, the freedom to organize and assemble, the privacy of postal, telegraphic and telephonic communications. Shortly after the fire, a wave of arrests began about 1500 people – Communists, in particular, were affected. Beginning on 7 April the Law for the Restoration of the Professional Civil Service required an Aryan certificate from all employees and officials in the public sector, including education. According to Hannah Arendt, in an interview with Günter Gaus, having Jewish people in your inner circle became a problem. On 11 April, Ilyin handed the Ministry of Internal Affairs a voluminous work entitled "Directives of the Comintern for the Bolshevisation of Germany," consisting of hundreds of excerpts from Comintern documents that had been published in the press. It looked like an attempt to bow to the authorities, according to A. F. Kiselyov. Ilyin confessed that he literally forced himself to read Lenin's works, the materials of party congresses and plenums, the Comintern, and the Soviet press. His friend Werner von Alvensleben was reputedly involved in a putsch, which ended in the Night of the Long Knives. On 13 July, all German public employees were required to use the Hitler salute. On 14 July, the Nazi Party was declared the only legal political party in Germany. Russian emigrants feared that Hitler, who on various occasions had spoken out strongly against foreigners, would begin persecuting them. On 5 August, Ilyin's house was searched, his letters were examined, and he himself was taken away for interrogation, where he was asked about his source of income and for details of the people abroad with whom he corresponded. After the questioning, he was released, although required to sign a declaration. In September the Reichskulturkammer was created with additional sub chambers for the fields of broadcasting, fine arts, literature, music, the press, and the theatre. The Russian institute was placed under the Reich Ministry of Propaganda headed by Joseph Goebbels. Adolf Ehrt who headed the organization Anti Komintern, recruited Ilyin, Vonsiatsky and Kazembek, the leader of the Mladorossi, to work with him. On the opening of the reorganized institute Ilyin reported on the plans of the Communist International to conquer the world; he held a lecture on the work of Ivan Bunin who had won the Nobel Prize for Literature. He spoke on "The World Crisis of Democracy" and lectured on the works of Remizov and Merezhkovsky. On 9 July he was fired when Ehrt demanded that the professors of the Russian Scientific Institute join in Nazi propaganda. Ilyin denounced the racial policy of Nazi Germany and replied in a letter he had long wanted to retire and devote himself to science. Ilyin was paid for the work he had done but from August he was without salary. Under the (German sounding) pseudonym Alfred Norman, he published "The Bolshevik Policy of World Domination." This is more or less Ilyin's last active political statement. He went on to publish essays in the Berliner Kurier. In 1936, Hitler put Vasily Biskupsky in charge of the Russische Vertrauensstelle, a government body dealing with the Russian émigré community. Ilyin actively criticized in the press Alexander Lvovich Kazembek, In his speech in Riga in February 1937, dedicated to the 100th anniversary of Pushkin's death, Ilyin praised Pushkin's genius and defined his work as "the main entrance to Russian culture". He applied for membership of the Reich Chamber of literature but he had a problem with obtaining an Aryan certificate because he did not know the identity of all his great grandparents. The Gestapo confiscated this work and banned him from the Reichskulturkammer and independent political activity. In May, Ilyin decided it was the time to leave but the Berlin police forbade his departure.) With financial help from Sergei Rachmaninoff, he was able to pay the bail, but he was not allowed to work or to interfere in any way with Swiss politics.

Швейцария

1940 жылдан бастап Ильин Цюрих көліне жақын орналасқан Золликон ауылында азаматтығы жоқ күйде тұрып, композитор және пианист Николай Медтнермен хат алмасып жүрді. Ол жергілікті газеттерде жарияланды және халықтық білім беру орталықтарында орыс әдебиеті бойынша дәріс оқыды, бірақ бұл ақылы жұмыс есептелмеді. 1942 жылы Швейцария армиясының бас қолбасшылығы берген сараптамалық қорытындыға сәйкес, Ильиннің дәрістерінен қандай да қауіп болған жоқ. Олар «ұлттық, бірақ бүкіл Батысқа қарсы бағытталған» деп сипатталды. 1943 жылдың қараша айында ол Ресей Азаттық Армиясымен ынтымақтасудан бас тартты. 1946 жылы Ильин өзінің ешқашан гегельші болмағанын мәлімдеді, бұл туралы ол «Гегель философиясы – созергіштік Құдайтану» атты еңбегінің неміс тіліндегі аудармасының кіріспесінде айтқан. > Өмірінің соңында Иван Александрович 33 жылдан астам жұмыс істеген «Діни тәжірибе аксиомалары» атты еңбегін аяқтап, жариялады, сондай-ақ бастапқыда неміс тілінде жазылған философиялық және әдеби прозаның үш томын шығарды. 1954 жылдың 21 желтоқсанында ол ауруханада қайтыс болды. 1956 жылы оның соғыстан кейінгі мақалалары екі томдық «Біздің міндеттеріміз» атты антологияда жинақталды. Бұл қысқа саяси эсселер (әдемі және діни стильде жазылған) терең ғана емес, сонымен қатар шынайы болжамды болды. Олар Коммунизмнен азат болған Ресейдің және оның мемлекетінің болашағы туралы болды. Бұл болашақты ол өте нақты сипаттаған жоқ, ол жарық, жақсы, бірақ тұманды нәрсе, дейді әдеби сыншы Александр Н. Архангельский.

Отбасы

Ильин отбасы Мәскеуден 260 км қашықтықтағы Большие Поляны (Рязань облысы) ауылында сүт шаруашылығына ие болды, жаздарын сол жерде өткізетін. Заңгер Игорь "контрреволюциялық үгіт-насихат" айыбымен Сталиннің НКВД-сы тарапынан Мәскеу облысында тұтқындалды. Ол Бутово ату алаңында атылып, сонда жерленді. 1938-1955 жылдары Ильиннің әйелі Н.Н. Ильина "Нормандардың Ресей тарихынан қуылғаны" деген кітабын жариялады. Оның әкесі Юлиус Швайкерт (1807-1876) – неміс дәрігері және гомеопатияның негізін қалаушы, 1832 жылы Виттенбергтен Мәскеуге көшіп келіп, Әскери шендер тізіміне енгізілді. Ильиннің туысы Михаил Ильин – өнер тарихшысы, Мәскеу метросының Добрынинская станциясын жобалауға қатысты.

Портретті бейнелеу

Кирилл Пирогов ойнаған Ильин "Троцкий" телесериалының маңызды эпизодында пайда болады.