Кіріспе

Стандартты қытай тілі – Қытай, Тайвань және Сингапурда де-факто ресми мәртебесі бар мандарин тілінің стандартты түрі.

Өмірбаян

Қытай тілі әрқашан түрлі диалекттерден құралды; сондықтан беделді диалекттер мен ортақ тіл (лингва франка) қажеттілік туды. Конфуций (б.з.д. 551 – б.з.д. 479 шамасында) аймақтық диалекттер емес, Чжоу әулетінің патшалық жерлеріндегі диалект үлгісінде жасалған яян "әдемі тілді" айтқан; Хан әулеті (б.з.д. 202 – 220 ж.) кезінде жазылған мәтіндерде де тунъю (通語 'ортақ тіл') туралы айтылады. Оңтүстік және Солтүстік династиялар (420–589) кезінен бастап жазылған рима сөздіктері де стандартты айтылу жүйелерін көрсеткен болуы мүмкін. Дегенмен, бұл стандартты диалекттер көбінесе білімді элитадан тыс жерлерде белгілі болған жоқ; тіпті элита ішінде де айтылуда үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін; мұны әдеби қытайдың жазу стандарты ретінде, сөйленетін диалектке қарамастан, біріктіруші фактор ретінде болуына болады.

Мин және Цин әулеттері

Мин (1368–1644) және Цин (1644–1912) династиялары соттарда қолданылатын диалектті атау үшін Гуанхуа (c=官話) – «ресми тіл» терминін қолдана бастады. Осы кезеңнің басында стандарт Нанкин диалектіне негізделген, бірақ кейіннен Пекин диалектісі, елордада түрлі диалектілерде сөйлейтін шенеуніктер мен қара халықтың араласуына қарамастан, күшті ықпалға ие болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, «мандарин» сөзі 19 ғасырдағы Пекиннің жоғарғы топтарының, сондай-ақ империялық үкіметтің бүкіл елде қызмет ететін жоғары шенеуніктері мен әскери шенеуніктерінің тілін білдіреді. Бұл тіл қазіргі мандарин тіліне өте жақын, бірақ арасында кейбір айырмашылықтар бар. Мандарин тілінде қазіргі күнделікті сөйлеуде көбінесе жоғалып кеткен көптеген құрметтеу сөздері қолданылған, мысалы, jian (c=賤 «[менің] қарапайымдығым») және guì (c=貴 «[сіздің] құрметтілігіңіз»). Мандарин тілінің грамматикасының бұрынғы түрі қазіргі мандарин грамматикасына ұқсас болды, тек сөйлемдегі грамматикалық ерекшеліктердің немесе сөздердің ретінде сирек, шағын айырмашылықтар болды. Оның лексикасы да қазіргі мандарин тіліндегідей көп жағдайда бірдей болды, бірақ кейбір сөздер кейін тілден шығарылды. Гуанхуаның бар екені 1582 жылдан 1610 жылға дейін Қытайда жұмыс істеген Матео Риччидің кезінде еуропалықтарға мәлім болды. Риччи «бүкіл империяда ортақ, азаматтық және сот ісінде қолданылатын ресми тіл – Quonhua» деп жазды. 17 ғасырда Цин үкіметі орфоэпия академияларын (c=正音書院) құрып, айтылуды Пекин стандартына бейімдеуге тырысты. Бірақ бұл әрекеттер көп нәтиже бермеді. 19 ғасырдың соңына қарай император өзінің кейбір министрлерін түсінуде қиындықтарға тап болды, олар әрқашан стандартты айтылуды сақтауға тырыспады. 20 ғасырдың басында Нанкин мандаринінің мәртебесі Пекин мандаринінен жоғары саналды және 1906 жылы қабылданған пошталық транскрипция стандартында Нанкин айтылысының элементтері бар әріптер енгізілді. Guoyu ұғымын, азаматтардың жалпы қолданысы үшін белгілі бір тілдік нұсқа ретінде қалыптастыру бастапқыда Жапониядан алынған; 1902 жылы Жапондық диета жапон тілінің бір түрін стандарттау үшін Ұлттық тілдік зерттеу кеңесін (国語) құрды. Цин бюрократиясының реформаторлары осыдан шабыттанып, терминді қытай тіліне аударды және 1909 жылы Цин білім министрлігі императорлық мандарин тілін Guoyu (s=国语) – «ұлттық тіл» деп ресми түрде жариялады.

Республика дәуірі

1912 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін, ортақ ұлттық тілді дамытуда үлкен табысқа қол жеткізілді. Еліміздің түкпір-түкпірінен келген делегаттардан тұратын, айтылуды біріктіру комиссиясы құрылды. Комиссия мүшелері тіл біліміндегі сарапшылықтан гөрі саяси мәселелерге көбірек мән берді. Конференцияда солтүстік және оңтүстік диалекттерді қолдаушылар арасында келіспеушілік туды, нәтижесінде компромисске келістік. «Ұлттық айтылу сөздігі» (c=國音詞典) жарық көрді, ол Пекин диалектісі мен басқа да аймақтық диалекттер арасындағы келісімді табуға тырысты: ол мандарин тілінде жоғалған тоналды айтылуын, сондай-ақ оңтүстік диалекттерден кейбір дауыссыз дыбыстарды және Ву диалектісінен дауыссыз дыбыс бастауларын сақтап қалды. Бірақ, ақырында, бұл синтез әрекеті Пекин диалектісін тікелей үлгі етіп алу үшін тоқтатылды. Осы аралықта, стандартталған айтылудың болмауына қарамастан, халық тіліндегі әдебиет қарқынды дамыды. Бірте-бірте Ұлттық тіл комиссиясының мүшелері беделді диалект ретінде танылған Пекин диалектісін стандартты ұлттық айтылудың негізгі көзі деп белгіледі. 1932 жылы комиссия «Күнделікті қолданысқа арналған ұлттық айтылу сөздігін» (c=國音常用字彙) жариялады, бірақ бұл жариялымға көп мән берілмеді. Бұл сөздік бұрын жарық көрген «Ескі ұлттық айтылу» сөздігіне ұқсас болды, бірақ барлық таңбалардың айтылуын Пекин диалектісінің нормасына келтірді. Оңтүстік Қытай диалекттерін тану және қолдауға тырысқан топтар болғанымен, Гоминьдан Гуоюді жалғыз ұлттық тіл ретінде белсенді түрде насихаттады, осы қозғалысқа қарсы шыққандарды цензуралады және тұтқындады, тіпті соғыс жылдарында да осы саясатын жалғастырды. Басқа диалекттердің элементтері стандартты тілде сақталған, бірақ олар ереже емес, көбінесе ерекшеліктер болып табылады.

Халық Республикасы

1949 жылы құрылған Қытай Халық Республикасының үкіметі бұл жұмысты жалғастырды. 1955 жылы Гуою Путонгхуа (c=普通話 'ортақ тіл') деп өзгертілді. Тайваньдағы Қытай Республикасы стандартты қытай тілін әлі де Гуою деп атайды. Одан бері материктік Қытай мен Тайваньда қолданылатын стандарттар шамалы өзгеше болды, бірақ олар негізінен бірдей күйінде қалды. Гонконг пен Макаоның Қытайға қайтарылуынан кейін, Путонгхуа термині Қытайдың арнайы әкімшілік аймақтарында қолданылады және Путонгхуаны оқыту үшін пиньинь кеңінен пайдаланылады. Материктік Қытай мен Тайваньда мандарин тілінің білім беру жүйесінде және БАҚ-та оқыту тілі ретінде қолданылуы мандариннің таралуына септігін тигізді. Осының нәтижесінде, Қытай мен Тайваньдағы көптеген адамдар стандартты қытай тілінде еркін сөйлейді. Дегенмен, Гонконг пен Макаода тарихи және тілдік себептерге байланысты, стандартты қытай тілінің қолданылуының артуына қарамастан, білім беру тілі, сондай-ақ ресми және бейресми сөйлеу тілі кантон тілі болып қала береді.