Стандартты қытай тілі: Мандарин тілінің ресми түрі, тарихы, әдеби тілмен байланысы, және тілдік біртүтастыққа қадамдар. Қытай тілі туралы толық ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Стандартты қытай тілі – Қытай, Тайвань және Сингапурда де-факто ресми мәртебесі бар мандарин тілінің стандартты түрі.
none
Standard Chinese is a standard form of Mandarin Chinese with de facto official status in China, Taiwan, and Singapore.
Өмірбаян
Қытай тілі әрқашан түрлі диалекттерден құралды; сондықтан беделді диалекттер мен ортақ тіл (лингва франка) қажеттілік туды. Конфуций (б.з.д. 551 – б.з.д. 479 шамасында) аймақтық диалекттер емес, Чжоу әулетінің патшалық жерлеріндегі диалект үлгісінде жасалған яян "әдемі тілді" айтқан; Хан әулеті (б.з.д. 202 – 220 ж.) кезінде жазылған мәтіндерде де тунъю (通語 'ортақ тіл') туралы айтылады. Оңтүстік және Солтүстік династиялар (420–589) кезінен бастап жазылған рима сөздіктері де стандартты айтылу жүйелерін көрсеткен болуы мүмкін. Дегенмен, бұл стандартты диалекттер көбінесе білімді элитадан тыс жерлерде белгілі болған жоқ; тіпті элита ішінде де айтылуда үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін; мұны әдеби қытайдың жазу стандарты ретінде, сөйленетін диалектке қарамастан, біріктіруші фактор ретінде болуына болады.
The Chinese language has always consisted of a wide variety of dialects; hence prestige dialects and linguae francae have always been needed. Confucius (c. 551 – c. 479 BC) referred to yayan 'elegant speech' modeled on the dialect of the Zhou dynasty royal lands rather than regional dialects; texts authored during the Han dynasty (202 BC220 AD) also refer to tongyu (c=通語 'common language'). Rime dictionaries written since the Southern and Northern dynasties (420–589) likely also reflected systems of standard pronunciation. However, these standard dialects were largely unknown outside of the educated elite; even among the elite, pronunciations may have differed widely; this was enabled by the unifying factor of Literary Chinese as a written standard regardless of the dialect spoken.
Мин және Цин әулеттері
Мин (1368–1644) және Цин (1644–1912) династиялары соттарда қолданылатын диалектті атау үшін Гуанхуа (c=官話) – «ресми тіл» терминін қолдана бастады. Осы кезеңнің басында стандарт Нанкин диалектіне негізделген, бірақ кейіннен Пекин диалектісі, елордада түрлі диалектілерде сөйлейтін шенеуніктер мен қара халықтың араласуына қарамастан, күшті ықпалға ие болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, «мандарин» сөзі 19 ғасырдағы Пекиннің жоғарғы топтарының, сондай-ақ империялық үкіметтің бүкіл елде қызмет ететін жоғары шенеуніктері мен әскери шенеуніктерінің тілін білдіреді. Бұл тіл қазіргі мандарин тіліне өте жақын, бірақ арасында кейбір айырмашылықтар бар. Мандарин тілінде қазіргі күнделікті сөйлеуде көбінесе жоғалып кеткен көптеген құрметтеу сөздері қолданылған, мысалы, jian (c=賤 «[менің] қарапайымдығым») және guì (c=貴 «[сіздің] құрметтілігіңіз»). Мандарин тілінің грамматикасының бұрынғы түрі қазіргі мандарин грамматикасына ұқсас болды, тек сөйлемдегі грамматикалық ерекшеліктердің немесе сөздердің ретінде сирек, шағын айырмашылықтар болды. Оның лексикасы да қазіргі мандарин тіліндегідей көп жағдайда бірдей болды, бірақ кейбір сөздер кейін тілден шығарылды. Гуанхуаның бар екені 1582 жылдан 1610 жылға дейін Қытайда жұмыс істеген Матео Риччидің кезінде еуропалықтарға мәлім болды. Риччи «бүкіл империяда ортақ, азаматтық және сот ісінде қолданылатын ресми тіл – Quonhua» деп жазды. 17 ғасырда Цин үкіметі орфоэпия академияларын (c=正音書院) құрып, айтылуды Пекин стандартына бейімдеуге тырысты. Бірақ бұл әрекеттер көп нәтиже бермеді. 19 ғасырдың соңына қарай император өзінің кейбір министрлерін түсінуде қиындықтарға тап болды, олар әрқашан стандартты айтылуды сақтауға тырыспады. 20 ғасырдың басында Нанкин мандаринінің мәртебесі Пекин мандаринінен жоғары саналды және 1906 жылы қабылданған пошталық транскрипция стандартында Нанкин айтылысының элементтері бар әріптер енгізілді. Guoyu ұғымын, азаматтардың жалпы қолданысы үшін белгілі бір тілдік нұсқа ретінде қалыптастыру бастапқыда Жапониядан алынған; 1902 жылы Жапондық диета жапон тілінің бір түрін стандарттау үшін Ұлттық тілдік зерттеу кеңесін (国語) құрды. Цин бюрократиясының реформаторлары осыдан шабыттанып, терминді қытай тіліне аударды және 1909 жылы Цин білім министрлігі императорлық мандарин тілін Guoyu (s=国语) – «ұлттық тіл» деп ресми түрде жариялады.
The Ming (1368–1644) and Qing dynasties (1644–1912) began to use the term Guanhua (c=官話) 'official speech' to refer to the dialect used at the courts. It seems that during the early part of this period, the standard was based on the Nanjing dialect, but later the Beijing dialect became increasingly influential, despite the mix of officials and commoners speaking various dialects in the capital, Beijing. Historically, the word "Mandarin" refers to the language spoken by the upper classes of 19th century Beijing, as well as by the higher civil servants and military officers of the imperial regime serving throughout the country. This lect is quite close to modern Mandarin, but there exist some differences. The Mandarin language used many honorifics which have mostly disappeared in modern day Mandarin daily speech, such as jian (c=賤 '[my] humble') and guì (c=貴 '[your] honorable'). The grammar of the earlier for of Mandarin grammar was almost identical to that in contemporary Mandarin, with infrequent, minor differences in the usage of grammatical particular or word order in the sentence. Its vocabulary was also largely the same as in modern Mandarin, though some vocabulary has since been dropped from the language. The existence of Guanhua was already known to Europeans by the time of Matteo Ricci, who worked in China from 1582 to 1610. Ricci wrote of "a spoken language common to the whole Empire, known as the Quonhua, an official language for civil and forensic use". In the 17th century, the Qing had set up orthoepy academies (c=正音書院) in an attempt to make pronunciation conform to the Beijing standard. But these attempts had little success. As late as the 19th century the emperor had difficulty understanding some of his own ministers in court, who did not always try to follow any standard pronunciation. As late as the early 20th century, the position of Nanjing Mandarin was considered higher than that of Beijing by some and the postal romanization standard set in 1906 included spellings with elements of Nanjing pronunciation. The sense of Guoyu as a specific language variety promoted for general use by the citizenry was originally borrowed from Japan; in 1902 the Japanese Diet had formed the National Language Research Council to standardize a form of the Japanese language dubbed (国語). Reformers in the Qing bureaucracy took inspiration and borrowed the term into Chinese, and in 1909 the Qing education ministry officially proclaimed imperial Mandarin as Guoyu (s=国语), the 'national language'.
Республика дәуірі
1912 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін, ортақ ұлттық тілді дамытуда үлкен табысқа қол жеткізілді. Еліміздің түкпір-түкпірінен келген делегаттардан тұратын, айтылуды біріктіру комиссиясы құрылды. Комиссия мүшелері тіл біліміндегі сарапшылықтан гөрі саяси мәселелерге көбірек мән берді. Конференцияда солтүстік және оңтүстік диалекттерді қолдаушылар арасында келіспеушілік туды, нәтижесінде компромисске келістік. «Ұлттық айтылу сөздігі» (c=國音詞典) жарық көрді, ол Пекин диалектісі мен басқа да аймақтық диалекттер арасындағы келісімді табуға тырысты: ол мандарин тілінде жоғалған тоналды айтылуын, сондай-ақ оңтүстік диалекттерден кейбір дауыссыз дыбыстарды және Ву диалектісінен дауыссыз дыбыс бастауларын сақтап қалды. Бірақ, ақырында, бұл синтез әрекеті Пекин диалектісін тікелей үлгі етіп алу үшін тоқтатылды. Осы аралықта, стандартталған айтылудың болмауына қарамастан, халық тіліндегі әдебиет қарқынды дамыды. Бірте-бірте Ұлттық тіл комиссиясының мүшелері беделді диалект ретінде танылған Пекин диалектісін стандартты ұлттық айтылудың негізгі көзі деп белгіледі. 1932 жылы комиссия «Күнделікті қолданысқа арналған ұлттық айтылу сөздігін» (c=國音常用字彙) жариялады, бірақ бұл жариялымға көп мән берілмеді. Бұл сөздік бұрын жарық көрген «Ескі ұлттық айтылу» сөздігіне ұқсас болды, бірақ барлық таңбалардың айтылуын Пекин диалектісінің нормасына келтірді. Оңтүстік Қытай диалекттерін тану және қолдауға тырысқан топтар болғанымен, Гоминьдан Гуоюді жалғыз ұлттық тіл ретінде белсенді түрде насихаттады, осы қозғалысқа қарсы шыққандарды цензуралады және тұтқындады, тіпті соғыс жылдарында да осы саясатын жалғастырды. Басқа диалекттердің элементтері стандартты тілде сақталған, бірақ олар ереже емес, көбінесе ерекшеліктер болып табылады.
After the Republic of China was established in 1912, there was more success in promoting a common national language. A Commission on the Unification of Pronunciation was convened with delegates from the entire country, who were chosen based as often on political considerations as often as on linguistic expertise. The conference deadlocked between promoters of northern and southern pronunciation standards and as a result, a compromise was produced. The Dictionary of National Pronunciation (c=國音詞典) was published, which attempted compromise between Beijingese and other regional dialects: it preserved the checked tone that had disappeared in Mandarin, as well as some consonantal endings from southern varieties and consonantal onsets from Wu. Ultimately, this attempt at synthesis was abandoned in favor of more direct targeting of the Beijing dialect. Meanwhile, vernacular literature continued to develop apace, despite the lack of a standardized pronunciation. Gradually, the members of the National Language Commission came to settle upon the Beijing dialect which became the major source of standard national pronunciation, due to the status of that dialect as a prestigious dialect. In 1932, the commission published the Vocabulary of National Pronunciation for Everyday Use (c=國音常用字彙), with little fanfare or official pronunciation. This dictionary was similar to the previous published one, now known as the Old National Pronunciation, except that it normalized the pronunciations for all characters into the pronunciation of the Beijing dialect. Despite efforts by some factions to recognize and promote southern Chinese varieties as well, the Kuomintang strongly promoted Guoyu as the one national language and censored and arrested opponents of this movement, continuing this through the wartime years. Elements from other dialects continue to exist in the standard language, but as exceptions rather than the rule.
Халық Республикасы
1949 жылы құрылған Қытай Халық Республикасының үкіметі бұл жұмысты жалғастырды. 1955 жылы Гуою Путонгхуа (c=普通話 'ортақ тіл') деп өзгертілді. Тайваньдағы Қытай Республикасы стандартты қытай тілін әлі де Гуою деп атайды. Одан бері материктік Қытай мен Тайваньда қолданылатын стандарттар шамалы өзгеше болды, бірақ олар негізінен бірдей күйінде қалды. Гонконг пен Макаоның Қытайға қайтарылуынан кейін, Путонгхуа термині Қытайдың арнайы әкімшілік аймақтарында қолданылады және Путонгхуаны оқыту үшін пиньинь кеңінен пайдаланылады. Материктік Қытай мен Тайваньда мандарин тілінің білім беру жүйесінде және БАҚ-та оқыту тілі ретінде қолданылуы мандариннің таралуына септігін тигізді. Осының нәтижесінде, Қытай мен Тайваньдағы көптеген адамдар стандартты қытай тілінде еркін сөйлейді. Дегенмен, Гонконг пен Макаода тарихи және тілдік себептерге байланысты, стандартты қытай тілінің қолданылуының артуына қарамастан, білім беру тілі, сондай-ақ ресми және бейресми сөйлеу тілі кантон тілі болып қала береді.
The government of the People's Republic of China, established in 1949, continued the effort. In 1955, Guoyu was renamed Putonghua (c=普通話 'common speech'. The Republic of China on Taiwan continues to refer to Standard Chinese as Guoyu. Since then, the standards used in mainland China and Taiwan have diverged somewhat, though they continue to remain essentially identical. After the handovers of Hong Kong and Macau, the term Putonghua is used in the special administrative regions of China and pinyin is widely used for teaching of Putonghua. In both mainland China and Taiwan, the use of Mandarin as the medium of instruction in the educational system and in the media has contributed to the spread of Mandarin. As a result, Standard Chinese is now spoken fluently by most people in mainland China and in Taiwan. However, in Hong Kong and Macau, due to historical and linguistic reasons, the language of education and both formal and informal speech remains Cantonese despite the growing use of Standard Chinese.