Кіріспе
II типті нейрофиброматоз (сондай-ақ MISME синдромы деп белгілі – көптеген тұқым қуалайтын шванномалар, менингиомалар және эпендимомалар) – генетикалық жағдай, ол тұқым қуалау арқылы немесе спонтанды түрде пайда болып, мидың, жұлынның және шеткі жүйкелердің қатесіз ісіктеріне себеп болады. NF2-мен жиі байланысты ісіктердің түрлері: вестибулярлық шванномалар, менингиомалар және эпендимомалар. Бұл жағдайдың басты белгісі – VIII бас сүйек жүйкесінің қабығында екі жақты қатесіз ми ісіктерінің дамуы, ол "есіту вестибулярлық жүйкесі" деп аталады және ішкі құлақтан миға сезімдік ақпаратты жібереді. Сонымен қатар, ми мен жұлынның басқа да қатесіз ісіктері пайда болуы мүмкін. Симптомдар ісіктің болуына, орналасуына және өсуіне байланысты. Осы жағдаймен ауыратын көптеген адамдар көру қабілетімен де проблемаларға тап болады. II типті нейрофиброматоз (NF2 немесе NF II) "Мерлин" генінің мутацияларынан туындайды, ол жасушалардың пішіні мен қозғалысын бақылайтын сияқты. Басты емдеу әдістері – ісіктерді нейрохирургиялық жолмен алып тастау және көз зақымдануларын хирургиялық жолмен емдеу. Деректер бойынша, генетикалық мутацияның салдарынан туындаған жасушалық функцияға байланысты бұл аурудың негізгі себебіне бұрын ем табылған жоқ.
Neurofibromatosis type II (also known as MISME syndrome – multiple inherited schwannomas, meningiomas, and ependymomas) is a genetic condition that may be inherited or may arise spontaneously, and causes benign tumors of the brain, spinal cord, and peripheral nerves. The types of tumors frequently associated with NF2 include vestibular schwannomas, meningiomas, and ependymomas. The main manifestation of the condition is the development of bilateral benign brain tumors in the nerve sheath of the cranial nerve VIII, which is the "auditory vestibular nerve" that transmits sensory information from the inner ear to the brain. Besides, other benign brain and spinal tumors occur. Symptoms depend on the presence, localisation and growth of the tumor(s). Many people with this condition also experience vision problems. Neurofibromatosis type II (NF2 or NF II) is caused by mutations of the "Merlin" gene, which seems to influence the form and movement of cells. The principal treatments consist of neurosurgical removal of the tumors and surgical treatment of the eye lesions. Historically the underlying disorder has not had any therapy due to the cell function caused by the genetic mutation.
Есту қабілетінің төмендеуі
NF2-сі бар адамдардағы естімеушілік көбінесе ауызша тіл дағдыларын меңгергеннен кейін пайда болатындықтан, олар әдетте саңырау мәдениетіне толыққанды сіңіп кетпейді және есту көмекші құралдарын пайдалануға бейім. Мұндай құралдардың бірі – кохлеарлық имплант, ол табиғи есту қабілеті толығымен жоғалған жағдайда да есту функциясын жоғары деңгейде қалпына келтіре алады. Дегенмен, NF2-ге тән шванома кохлеарлық жүйкеге келтіретін зақымның ауқымы мұндай имплантацияны мүмкін етпеуі мүмкін. Ондай жағдайларда, ми сабағының есту имплантаты (АБИ) естудің белгілі бір деңгейін қалпына келтіруге көмектеседі, бұл еріннің қозғалысын оқу арқылы толықтырылады.
Себеп
NF2 22-ші хромосоманың 22q12.2 локусында орналасқан NF2 геніндегі инактивациялайтын мутациялардың салдарынан туындайды, мутациялардың түрлері әртүрлі және олардың қатарына ақуызды тоқтатушы өзгерістер (қарқын бұзушы өшірулер/қосылулар және мағынасыз мутациялар), сплайс-сайтындағы мутациялар, мағыналық мутациялар және басқалары кіреді. Мерлин ақуыздарының NH2 терминалды доменіндегі жойылулар NF2 синдромымен ауырған адамдарда ісіктің ертерек пайда болуымен және нашар болжаммен байланысты. Аурудың кең клиникалық спектрі белгілі, бірақ тексерілген барлық науас 22-ші хромосомадағы осы геннің қандай да бір мутациясын тасыған. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, жағдайлардың жартысы мұрагерлікпен беріледі, ал жартысы жаңа, de novo мутациялардың нәтижесі болып табылады.
Есту қабілетін жоғалту себептері
NF2-ге байланысты есту қабілетінің төмендеуі біртіндеп дамиды және екі жақты кохлеовестибулярлық шваномалардың, сондай-ақ акустикалық невромалардың болуынан туындайды. Бұл ісіктер есту нервіне зақым келтіріп, есту қабілетінің жоғалуына себеп болады. Есту қабілетінің төмендеуі вестибулярлық және есту нервтерінде өсетін қатерсіз ісіктердің салдарынан да болуы мүмкін, олар ішкі құлаққа дейін жетеді.
Патогенез
NF2 генаның ақауынан туындайды, бұл ген әдетте 22-ші хромосоманың q11 13.1 локусында орналасқан және Мерлин немесе Шванномин деп аталатын өнімді құрайды. Мерлин алғаш рет актин цитоскелетін реттеуші құрылымдық белок ретінде табылды. Кейін Мерлиннің ісікке қарсы рөлі сипатталды. Мерлин рецепторлық тирозинкиназа сигналдау, p21 белсендірілген киназа сигналдау, Ras сигналдау, MEK-ERK каскады, MST-YAP каскады сияқты көптеген пролиферативтік сигналдық каскадтарды реттейді. Қалыпты жасушада белсенді (дефосфорилденген) Мерлиннің концентрациясы жасушалардың адгезиясы сияқты процестермен бақыланады (бұл жасуша бөлінуін шектеу қажеттігін көрсетеді). Мерлиннің Rac1-ді тежеуі көрсетілген, ал Rac1 жасушалардың қозғалғыштығы мен ісіктің инвазиясы үшін маңызды. Сондай-ақ, Мерлиннің циклин D-мен өзара әрекеттесуі сипатталған. Мерлиннің жетіспеушілігі, негізінен жасушалық байланыстың бұзылуына байланысты, байланыс арқылы ісікке қарсы басудың жоқтығынан туындап, жасушалық цикл арқылы шектеусіз прогрессияға алып келуі мүмкін, бұл Нейрофиброматоз II типтің ісіктеріне тән. Жақындағы зерттеулер Мерлиннің цитоскелеттік және цитоплазмалық функцияларынан басқа, ядроға транслокацияланатынын және E3 убиквитин лигазасы CRL4(DCAF1) тежеу арқылы пролиферацияны басатынын көрсетті. Соңғы зерттеулер Мерлиннің энергия метаболизмін реттеуде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. NF2 мутациясы Мерлиннің синтезіне кедергі келтіруі немесе қалыпты ісікке қарсы әсерінен айырылған бұзық пептидтің өндірілуіне әкелуі мүмкін деп есептеледі. Шванномин пептиді 595 аминқышқылынан тұрады. Шванноминнің басқа белоктармен салыстырылуы цитоскелетті жасуша мембранасына байланыстыратын белоктарға ұқсастығын көрсетеді. Шванномин геніндегі мутациялар зардап шеккен жасушалардың қозғалысы мен пішінін өзгертеді деп саналады, байланыс арқылы тежелудің жоғалуымен. Эпендимома - орталық нерв жүйесінің эпителийге ұқсас тінінен пайда болатын ісіктер. NF2 және эпендимомасы бар адамдарда Мерлиннің ісікке қарсы функциясы нашарлауы мүмкін. Мерлин белоктары кодталған 22q хромосомасында пайда болатын функциялық мутациялар туморигенезді, яғни жаңа ісік жасушаларының пайда болуын ынталандыруы мүмкін. Мерлин белоктарының NH2 терминалды доменіндегі жойылулар да зардап шеккен адамдарда ісіктің ерте пайда болуымен және нашар болжаммен байланысты.
Жүктілік
Екі жақты вестибулярлық шваномалар NF2-нің белгісі болып табылады.
Хирургиялық операция
Акустикалық невроманы жою үшін бірнеше түрлі хирургиялық техникалар бар. Қай техниканы таңдау ісіктің мөлшеріне, есту қабілетіне және адамның жалпы клиникалық жағдайына байланысты. Ретросигмоидты тәсіл есту қабілетін сақтауға мүмкіндік береді. Транслабиринтті тәсіл сол жақтағы есту қабілетін жоғалтады, бірақ көбінесе беттік нервті сақтап қалады. Операциядан кейін ми-жұлындық сұйықтықтың ағуы жиі кездеседі. Кішкентай ісіктер үшін ортаңғы шағыр тәсілі артықшылықты және есту және вестибулярлық функцияны сақтаудың жоғары ықтималдығын ұсынады. АҚШ-тан тыс елдерде аз инвазивті эндоскопиялық техникалар қолданылып келеді. Қайта қалпына келтіру уақыты тез деп хабарланады. Дегенмен, бұл техника АҚШ-тағы хирургтар арасында кеңінен таралмаған. Үлкен ісіктерді хирургиялық команданың тәжірибесіне байланысты транслабиринтті немесе ретросигмоидты тәсілдердің бірімен емдеуге болады. Үлкен ісіктерде есту қабілетін сақтау мүмкіндігі кез келген тәсілмен аз. Егер есту қабілеті нашар болса, тіпті кішкентай ісіктерге де транслабиринтті тәсіл қолданылуы мүмкін. NF2 синдромы бар және жақсы есту қабілетіне ие адамдардағы кішкентай, бүйірлік орналасқан ісіктерге ортаңғы шағыр тәсілі қолданылуы керек. Егер ісік медиалды жағына орналасса, ретросигмоидты тәсіл тиімдірек болуы мүмкін. Ішкі есіту арнасын декомпрессиялау – вестибулярлық шваннома кохлеарлық нервке зақым келтірмей жоюға болмайтын жағдайда естуді ұзартуға мүмкіндік беретін тағы бір хирургиялық техника. Ішкі есіту арнасының (IAC) декомпрессиясында ісікті жоюға тырыспай, IAC-тің сүйекті қақпасын ашу үшін ортаңғы шағыр тәсілі қолданылады. Акустикалық нервтің үстіндегі сүйек алынып тасталады, бұл ісіктің ортаңғы бас сүйек қақпасына қарай кеңеюіне мүмкіндік береді. Осылайша, кохлеарлық нервке қысым азаяды, нервке қан ағызудың тікелей қысылуынан немесе бұзылуынан есту қабілетінің одан әрі жоғалту қаупі төмендейді. Радиохирургия – бас сүйек немесе бас ішілік хирургияның консервативті баламасы. Конформалды радиохирургиялық техникалармен терапиялық сәулелену ісікке бағытталады, ал қоршаған нормальды тіндерге әсері шектеулі. Радиохирургия ісікті толығымен жоя алмаса да, көбінесе оның өсуін тоқтатуға немесе мөлшерін азайтуға болады. Сәулелену дәстүрлі хирургияға қарағанда аз зиянды болғанымен, сәулеленген тіндерде кейін қатерлі өзгерістер пайда болу қаупі жоғары, және бұл қауіп NF2 синдромында спорадикалық (NF2 емес) зақымдануларға қарағанда жоғары.
Дәрі-дәрмектер
Қазіргі уақытта NF2 науқастарында ісік жүктемесін азайтуға арналған тағайындалатын дәрілер жоқ, алайда пациенттерді зерттеуде Бевацизумаб кейбір науқастарда ісік өсу қарқынын баяулатуға және есту қабілетін жақсартуға мүмкіндік берді.
Есту қабілетінің төмендеуін емдеу
NF2 ауруымен ауыратын адамдарда есту қабілетінің жоғалуы көбінесе біртіндеп, соңында толық және сенсоринейралды болады. Сондықтан есту қабілетінің жоғалуын емдеудің ең тиімді жолдары – кохлеарлық имплантация және есту миының имплантациясы (ABI), сондай-ақ естуді ерін оқу, сөйлеу белгілері немесе қол тілі арқылы толықтыру.
Кохлеарлық имплантаттар
Кохлеарлық имплант – бұл кохлеарлық нервті стимуляциялау үшін хирургиялық түрде имплантацияланатын электрондық құрылғы. Кохлеарлық импланттар кохлеовестибулярлық нерв (8-ші нерв) және кохлеа әлі де жұмыс істеп тұрған жағдайда ғана тиімді болады. Нефф және авторлар ашық жинақты сөйлеуді қабылдау және жабық жинақты сөйлеуді қабылдау сынақтарын жүргізген зерттеуде NF2 науқастарына кохлеарлық импланттарды қолдану есту қабілеттерін айтарлықтай жақсартатынын анықтады. Күнделікті сөйлеу тіліндегі сөйлемдерді тану сынағында алты науқастың бесеуі 90-100% аралығында нәтиже көрсетті, ал шулы ортада естуді тексеруде алты науқастың төртеуі 83-96% аралығында бағаланды. Процедура кохлеарлық ядроға тікелей электрлік сигнал жіберетін құрылғыны имплантациялау арқылы жүзеге асырылады, бұл дыбыстың шеттік есту жүйесін айналып өтіп, тікелей ми сабасына енуіне мүмкіндік береді.
Болжам
NF2 – өмірді шектейтін жағдай. Бұл – сирек кездесетін генетикалық ауру, ішкі құлақтан миға тепе-теңдік және дыбыс импульстарын жеткізетін жүйкелерде қатерлі емес ісіктердің пайда болуымен сипатталады. Прогноз ерте жаста басталуына, менингиомалар мен шваномалардың санының көп болуына және мутацияның азаюына байланысты. Ерте диагностикалау – емдеуді жақсартудың ең тиімді жолы. Дегенмен, тіпті ерте диагноз қойылған жағдайда да, кейбір науқастар өте жас жаста қайтыс болады. NF2 ауруы бар пациенттердің шамамен жартысында менингиомалар мен шваномалар кездеседі. Менингиомалар – бас сүйегінің және омыртқа жолының ішінде орналасқан ісіктер. Шваномалар көбінесе ішкі есту арнасында шоғырланған ісіктер болып табылады. Менингиомасы бар NF2 науқастарда өлім-жітім қаупі жоғарылайды және емдеу өте қиынға соғуы мүмкін. Шваномаға шалдыққан адамдар көбінесе есту қабілетін жоғалтады және саңырау болады.