Кіріспе

Мегаленцефалия (немесе макренцефалия; қысқартылған МЭГ) – мидың қалыптан тыс үлкен болуымен сипатталатын өсу және даму бұзылысы. Ол жалпы халықтың орташа көрсеткішінен 2,5 стандарттық қатеулік жоғары орташа салмақты мимен ерекшеленеді. Жалпы халықтың шамамен 50 баласының 1-і (2%) мегаленцефалияның белгілерін көрсетеді. PI3K AKT жолындағы мутация мидың көбеюіне және нәтижесінде мегаленцефалияға себеп болатын негізгі фактор деп саналады. Бұл мутация мидың шамадан тыс дамуының екі синдромын қамтитын жіктемеге әкелді: мегаленцефалия капиллярлық ақаулық (MCAP) және мегаленцефалия полидактилия полимикрогирия гидроцефалиясы (MPPH). Мегаленцефалия көбінесе туған кезде анықталады және МРТ арқылы расталады. Мегаленцефалиямен байланысты бірнеше нейропсихиатриялық аурулар бар, бірақ зерттеулер көрсеткендей, аутизм МЭГ бұзылысымен ең көп байланысты. Қазіргі уақытта мегаленцефалияны емдеуге арналған тиімді әдіс жоқ, бірақ емдеу шаралары аутизммен байланысты кемшіліктерді азайтуға бағытталған. Соңғы зерттеулер мегаленцефалияға әкелетін мутациялық жолды тежеуге арналған ингибиторларды жасауға бағытталған. Адамда макроцефалия болған жағдайда, мегаленцефалия да болуы міндетті емес. Үлкен бас сүйектері көбінесе нейробиологиялық дамудың ешқандай бұзылысын көрсетпейді, яғни макроцефалиясы бар адамдардың көпшілігі дені сау.

Гемимегаленцефалия

Гемимегаленцефалия – макроцефалияның өте сирек кездесетін түрі және ми шарының екі жағының тең емес дамуымен сипатталады (мидің бір жартысы екіншісінен ірі болады). Ол жекелеген жағдайда немесе факоматозбен немесе гемигигантизммен қатар кездесуі мүмкін. Бұған қоса, гемимегаленцефалия көбінесе ауыр эпилепсияға, ошақтық неврологиялық бұзылыстарға, макрокранияға және жеңілден ауырға дейін ақыл-ой кемістігіне алып келеді.

MCAP

Мегаленцефалия капиллярлық (MCAP) – мегаленцефалияның екі негізгі синдромының бірі. Әдетте, MCAP және MPPH дене белгілері арқылы ажыратылады. MCAP туған кезде байқалатын көптеген ерекшеліктерді қамтиды, оның ішінде: тері тамырларының бұзылыстары, әсіресе беттегі және cutis marmorata капиллярлық ақаулары, полидактилия, шекті тінінің дисплазиясы және денедегі ошақты немесе сегменттік үлкейіс. Сонымен қатар, MCAP кейде мидың асимметриялық үлкейісімен (гемимегаленцефалия) және дене мүшелерінің сегменттік үлкейісімен (гемигипертрофия) байланысты болуы мүмкін. Мегаленцефалия және аутизм белгілері бірдей болатын адамдарда көбінесе гипербелсенділік негізгі симптом ретінде көрінеді. Дегенмен, аутизмнің мегаленцефалияның негізгі себебі немесе салдары екенін дәлелдейтін нақты мәліметтер жоқ. Мегаленцефалиясы бар балалардың көпшілігінде аутизм де кездесетіндіктен, МЭГ емдеуі аутизммен байланысты белгілер мен симптомдарды басқаруға бағытталған.

Себептер

Мегаленцефалияның нақты себебі әлі толық белгілі болмаса да, соңғы зерттеулер оның пайда болуына ықпал ететін мүмкін көздер туралы алғашқы мәліметтерді ұсынып келеді. Жақындағы зерттеулер ми дамуына жауапты генетикалық жолдар мен осы жолдардағы мутациялардың мидың тым жоғары өсуіне алып келетінін көрсетті.

PI3K-AKT

Соңғы зерттеулер MCAP және MPPH-да фосфоинозит-3 киназа (PI3K) және AKT (сондай-ақ протеинкиназа B) жолындағы мутациялардың анықталғанын көрсетті. Бұл жол мидың өсуі мен дамуының негізгі бөлігі болып табылады және мегаленцефалияның себептерін зерттейтін көптеген ғалымдардың қызығушылығын тудырады. Бұл жолдағы мутациялар PI3K-AKT жолының белсенділігін күшейтетіні анықталды. Бұл жасушалық жол жасушалардың өсуі, көбеюі, метаболизмі, тірі қалуы, апоптоз, ангиогенез, ісік пайда болуы сияқты әртүрлі функцияларын реттеуде маңызды рөл атқарады, ал мегаленцефалияға қатысты ең бастысы – мидың дамуына әсер етеді. AKT – PI3K жолының маңызды сигналдық молекуласы болып табылады және көптеген жасушалық функцияларға қатысады. Осы функциялардың ішінде мидың дамуы, синаптық пластикалық және нейрожарақталу бар. AKT-нің функциясын жоғалту адамда микроцефалияға, ал жолдың белсенділігін төмендету гемимегаленцефалияға алып келуі мүмкін.

Пур-альфа

Pur alpha (purα) – тізбектік ерекшелігі бар, бір тізбекті ДНК және РНК-ға байланысатын ақуыз. Зерттеулер көрсеткендей, бұл ақуыз негізінен ерте даму кезінде белсенді болады және мидың үлғаюына қатысы бар деп саналады. Нақты функциясы әлі даулы болғанымен, Pur alpha нейрогенез кезінде нейрондық көбеюге, сондай-ақ дендриттердің жетілуіне жауапты деп есептеледі. Осылайша, Pur alpha мегалоэнцефалияның және мидың шамадан тыс өсуінің ықтимал түпкі себебі деп қарастырылады.

Патофизиология

Мегаленцефалияның бір салдары – моторлық дамудың толыққан тоқ болмауы. Бір медициналық зерттеуде мегаленцефалиямен келген үш науқастың моторлық және тіл дамуында ауыр кемістіктер, сондай-ақ, бас сүйегінің дөңгеленуі, мұрын көпіршігінің төмен болуы және үлкен көздер сияқты ерекше беттік аномалиялар байқалды.

Диагноздар

Мегаленцефалияның диагностикасы жылдар бойы өзгеріп келді, алайда, озық жабдықтардың дамуымен дәрігерлер бұл ауруды қырағылықпен анықтай алды. Әдетте, мегаленцефалияның белгілері байқалғанда алдымен физикалық тексеру жүргізіледі. Мұндай жағдай көбінесе туған кезде немесе баланың ерте даму кезеңінде орын алады. Дәрігер бастың көлемін өлшеп, оның шеңберін анықтайды. Бұл – бас шеңбері деп аталады.

Болжам

Мегаленцефалияның болжамы көбінесе оның себептеріне және қатар жүретін неврологиялық ауруларға байланысты. Мегаленцефалияның көп бөлігі аутизммен байланысты болғандықтан, болжамы осы аурудың болжамымен бірдей болады. Гемимегаленцефалия ауыр құрылыстар, жартылай дененің сал болуы және зиякерлік қабілетінің жетіспеушілігімен байланысты болғандықтан, оның нәтижесі нашар болжамды көрсетеді. Көбінесе гемимегаленцефалия диагнозы қойылған адамдар ересек жасқа жетпейді.

Эпидемиология

Жалпы халықтың 50 баласының шамамен біреуі (2%) мегаленцефалиямен ауырады делінеді.