Кіріспе

Алетия немесе Алетия (/æ//l//ɪ//'//θ//aɪ//.//ə/; wikt:ἀλήθεια) – философиядағы ақиқат немесе ашылу. Бұл термин ежелгі грек философиясынан бастау алады және философия тарихында алғаш рет Парменидтің "Табиғат туралы" поэмасында қолданылған, онда ол оны доксамен қарама-қарсы қойған. 20 ғасыр философы Мартин Хайдеггердің еңбектерінде қайта жаңғырды. Көбінесе "ақиқат" деп аударылғанымен, Хайдегер оның жалпы қабылданатын ақиқат түсінігінен өзгеше екенін айтқан.

Ежелгі дәуір

"Ашылу", "жариялану", "көрсету" немесе "жабылмау" деп түрліше аударылады. Сөздің нақты мағынасы – "жасырын емес, айқын болу жағдайы". Бұл сонымен қатар фактілік немесе шындықты білдіреді. Бұл сөзге қарама-қарсы сөз – , ол Пиндардың Бірінші Олимпиадалық жырлауында сөздік мағынада "ұмытылу", "есте қалмау" немесе "жасыру" дегенді білдіреді. Грек мифологиясында ол грек құдайы Алетэя ретінде бейнеленген. Кейбір деректерде ол Зевстің қызы болған, ал Эзоптың нақылдарында ол Прометей жасаған деп айтылады. Римдіктерде ол Ақиқат құдайы Веритаспен теңестірілген.

Хайдеггер мен алтеия

20 ғасырдың басында Мартин Хайдеггер алтеия түсінігіне жаңаша назар аударды, оны ашылу түсінігімен, яғни дүниедегі нәрселердің бірлік ретінде көріну жолымен байланыстырды. Алғашында ол алетеияны «ақиқат» деп атады, әсіресе Сократтан бұрынғы форма ретінде, бірақ кейін Хайдеггер бұл түсіндірмені түзетіп, былай деп жазды: Хайдеггер алтеияның этимологиялық талдауын жасап, терминді «жасырындықта болмау» деп түсіндірді. Осылайша, алетеия шындықтың түсініктерінен ерекшеленеді, яғни нақты жағдайды дәл сипаттайтын мәлімдемелерден (сәйкестік) немесе тұтастай жүйеге дұрыс сәйкес келетін мәлімдемелерден (үйлесімділік). Оның орнына Хайдеггер онтологиялық «дүниенің» қалай ашылатынын немесе ашыққа шығатынын түсіндіруге назар аударды, онда нәрселер адамдар үшін алғашқыда түсінікті болады, мағынаның тұтас құрылымдалған аясының бір бөлігі ретінде. Хайдеггер алтеияны қайта игеру туралы ойын «Бытылу және Уақыт» (1927) атты еңбегінде бастады және бұл ұғымды «Метафизикаға кіріспе» еңбегінде кеңейтті. Оның алетеия туралы түсінігін толығырақ білу үшін «Поэзия, Тіл, Ой» еңбегін қараңыз, әсіресе «Өнер туындысының шығу тегі» атты эссесін, онда өнер туындысының құндылығы дүниедегі нәрселердің пайда болуы үшін «ашық кеңістік» жасау немесе олардың адамдар үшін мағынасын ашу құралы ретінде сипатталады. Хайдеггер алетеияға қатысты көзқарасын, шындық ретінде, шамамен қырық жылдан кейін «Философияның соңы және Ойлау міндеті» атты эссесінде қайта қарастырды.