Кіріспе

Француз ботанігі (1646–1704)

Шарль Плюмиер (ʃaʁl ply. mje; 20 сәуір 1646 – 20 қараша 1704) – француз ботанігі, оның құрметіне франжипани туысы Plumeria деп аталды. Плюмиер өз заманының ең маңызды ботаникалық саяхатшыларының бірі саналады. Ол Батыс Үндістанға үш ботаникалық экспедиция жасады, нәтижесінде «Nova Plantarum Americanarum Genera» (1703–1704) атты зор еңбек жарық көрді және Франция королі Людовик XIV-нің ботанігі болып тағайындалды.

Өмірбаян

Марсельде туған ол, 16 жасында Минимдер діни орденіне қосылды. Математика мен физиканы зерттеуге берілді, физикалық құралдар жасады, сонымен қатар сурет салу, кескін салу және айналдыру ісінде шебер болды. Римдегі француз монастырына жіберілгенде Плюмье орденнің екі мүшесінен, әсіресе цистерциан ботанигі Паоло Бокконеден ботаниканы оқыды. Францияға оралғаннан кейін ол Жозеф Питтон де Турнефордың шәкірті болды және оны ботаникалық экспедицияларға ертіп жүрді. Ол сондай-ақ Прованс және Лангедок жағалауларын зерттеді. Оның жұмысы 1689 жылы басталды, ол үкіметтің тапсыруымен коллекционер Жозеф Донат Сурианмен бірге Француз Антиль аралдарына Сурианның суретшісі және жазушысы ретінде сапар шекті. Олар бір жарым жылдай онда болды. Плюмье бұл алғашқы саяхатын "Америка өсімдіктерінің сипаттамасы" (1693) деп жазды, ол өте табысты болды, соның нәтижесінде Плюмье патшалық ботаник болып тағайындалды. 1693 жылы Франция патшасы Людовик XIV-нің бұйрығымен ол екінші саяхатына, ал 1695 жылы Антиль аралдарына үшінші саяхатына шықты. Батыс Индияда ол доминикан ботанигі Жан Батист Лабаттың көмегін алды. Жиналған материал көп болды: "Nova Plantarum Americanarum Genera"-дан басқа, ол Плюмьедің "Filicetum Americanum" (1703) томдарын және "Journal des Savants" мен "Memoires de Trévoux" үшін бірнеше қысқа мақалаларды толтырды. 1704 жылы "Америка папоротниктері туралы трактатын" баспаға дайындап, Перудегі нағыз хина ағашының өсетін жерін зерттеу үшін төртінші саяхатына шығуға дайын тұрғанда, ол плевритке шалдығып, Кадис маңындағы Пуэрто-де-Санта-Марияда қайтыс болды. Өлімінен кейін Плюмье 31 томдық қолжазба қалдырды, онда жазбалар мен сипаттамалар бар, сондай-ақ шамамен 6000 сурет болды, оның 4000-ы өсімдіктерді, ал қалғаны – әртүрлі класс өкілдерін, әсіресе құстар мен балықтарды бейнеледі. Ботаник Герман Боерхаув Парижде осы суреттердің 508-ін көшірді; олар кейін Амстердамдағы Ботаника профессоры Бурманмен "Plantarum americanarum, quas olim Carolus Plumerius botanicorum princeps detexit", fasc. I X (Амстердам, 1755–1760) атты жинақта 262 суретпен жарияланды. Плюмье сондай-ақ "Journal des Savants" және "Mémoires de Trévoux" журналдары үшін трактаттар жазды. Мартиникадағы байқаулары арқылы Плюмье кошенильдің жануарлар әлеміне жататынын және оны жәндіктерге жатқызу қажет екенін дәлелдеді.

Жетістіктер

XVIII ғасырдағы барлық табиғаттанушы ғалымдар оны құрметпен еске алды. Турнефорт пен Линней оның құрметіне Плюмерия туысын атады, ол Апоцинея тұқымдасына жатады және Орталық Америкада шамамен 40 түрі таралған. Плюмье 1696 жылы Кариб теңізіндегі Испаньола аралында тапқан фуксияны анықтап, сипаттады. Ол 1703 жылы Фуксияның (Fuchsia triphylla, flore coccineo) алғашқы сипаттамасын жариялады. Шарль Плюмиер Гаити губернаторы Мишель Бегонның құрметіне өсімдік туысын "Бегония" деп атады, өйткені Бегон Плюмиерді король Людовик XIV-ке ресми өсімдіктер жинаушы ретінде ұсынған болатын. Француз саяхатшысы және ботаник Луи Фойе оның шәкірттерінің бірі болды. Оның алғашқы еңбегі – «Америка өсімдіктерінің сипаттамасы» (Париж, 1693); онда 108 сурет болды, олардың жартысы папоротниктерді бейнеледі. Одан кейін «Nova plantarum americanarum genera» (Париж, 1703–04) 40 суретпен жарық көрді; бұл еңбекте шамамен 100 туыс, шамамен 700 түрі қайта сипатталды. Кейін Линней өзінің жүйесінде Плюмиердің осы және басқа жаңа сипатталған туыстарын көбінесе өзгеріссіз қабылдады. Плюмиер француз және латын тілдерінде басылуға дайын күйде қалған «Америка папоротниктері туралы трактат» (Париж, 1705) атты еңбекті қалдырды, онда 170 керемет сурет болды. «Filicetum Americanum» (Париж, 1703) жинағы, 222 суреттен тұрады, жоғарыда аталғандардан құрастырылды. Плюмиер айналдыру өнері туралы мүлдем басқа сипаттағы тағы бір кітап жазды, «L'Art de tourner» (Лион, 1701; Париж, 1749); оны орыс тіліне Петр I аударды. Аударманың қолжазбасы Санкт-Петербургте сақтаулы.

Мұра

Оның Париждегі Франция Ұлттық табиғи тарих мұражайында сақталған өсімдік үлгілері жинағын ХХ ғасырда Алисия Луртейг жинақтады және күткен.

Плюмье құрметіне аталған таксон

Сицидий плюмери (Bloch, 1786) оның құрметіне аталған.